Ernesto Guevara de la Serna lindi më 14 qershor 1928 në Rosario të Argjentinës. I njohur në mbarë botën si “Che” Guevara ose thjesht Çe, ai ishte revolucionar marksist, mjek, autor, diplomat, udhëheqës gueril dhe teoricien ushtarak. Ai u bë një nga figurat kryesore të Revolucionit Kuban, duke luftuar përkrah Fidel Castros dhe duke luajtur një rol të rëndësishëm në rrëzimin e regjimit të Fulgencio Batistës në vitin 1959.

Pas fitores së revolucionit, Çe mbajti poste të rëndësishme në qeverinë kubane, duke shërbyer si president i Bankës Kombëtare të Kubës dhe ministër i Industrisë. Ai përfaqësoi gjithashtu Kubën në skenën ndërkombëtare dhe mbrojti idenë e përhapjes së revolucioneve socialiste në vendet e botës së tretë.

Portreti i tij, i realizuar nga fotografi Alberto Korda, është bërë një nga imazhet më të njohura të shekullit XX dhe një simbol global i rebelimit, rezistencës dhe idealizmit revolucionar në kulturën popullore.

Trashëgimia e Çe Guevarës vazhdon të jetë objekt debatesh të forta. Në Kubë ai nderohet si hero kombëtar. Portreti i tij shfaqet në kartëmonedhën 3 peso, ndërsa nxënësit kubanë tradicionalisht e nisin ditën e mësimit me betimin: “Ne do të bëhemi si Che”. Edhe në Argjentinë, vendlindjen e tij, emri i tij mban shkolla, institucione dhe muze, ndërsa në vitin 2008 në qytetin Rosario u përurua një shtatore bronzi 3,7 metra e lartë në nder të tij.

Në Bolivi, ku ai zhvilloi fushatën e fundit guerile, disa banorë e kanë shenjtëruar në mënyrë popullore si “Shën Ernesto de La Higuera”, duke i atribuar mrekulli dhe duke iu lutur për ndihmë.

Nga ana tjetër, figura e tij mbetet thellësisht e debatueshme. Shumë kubanë në mërgim, veçanërisht në Shtetet e Bashkuara, e konsiderojnë përgjegjës për ekzekutimet e kundërshtarëve politikë pas Revolucionit Kuban, për drejtimin e proceseve gjyqësore dhe të skuadrave të pushkatimit në fortesën La Cabaña, si edhe për ngritjen e kampeve të internimit. Për këtë arsye, kritikët e kanë quajtur shpesh “Kasapi i La Cabaña”.

Në vitin 1965, Çe u largua nga Kuba për të mbështetur lëvizje të tjera revolucionare, fillimisht në Kongon belge dhe më pas në Bolivi. Atje ai u kap nga ushtria boliviane, me mbështetjen e CIA-s amerikane. Më 9 tetor 1967, Ernesto “Che” Guevara u ekzekutua në fshatin La Higuera të Bolivisë, në moshën 39-vjeçare. Vdekja e tij e shndërroi në një figurë mitike, ndërsa trashëgimia e tij vazhdon të ngjallë admirim, polemika dhe debat në mbarë botën.

Në dekadat që pasuan, BRSS u shndërrua në një nga fuqitë më të mëdha ushtarake, politike dhe industriale të botës. Ai luajti një rol vendimtar në mposhtjen e Gjermanisë naziste gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe, pas vitit 1945, u bë një nga dy superfuqitë globale, përballë Shteteve të Bashkuara, në rivalitetin e njohur si Lufta e Ftohtë. Gara për armatim, ndikim politik dhe arritje shkencore çoi në suksese të mëdha, si dërgimi në hapësirë i satelitit të parë artificial, Sputnik 1, në vitin 1957, dhe i njeriut të parë në hapësirë, Jurij Gagarin, në vitin 1961.

Megjithatë, sistemi sovjetik u karakterizua edhe nga kufizimi i lirive politike, censura, represioni ndaj kundërshtarëve dhe periudha të ashpra spastrimesh politike, veçanërisht gjatë sundimit të Josif Stalinit. Në fund të viteve 1980, kriza ekonomike, presioni për reforma dhe lëvizjet për pavarësi në republikat përbërëse dobësuan ndjeshëm Bashkimin Sovjetik. Më 26 dhjetor 1991, pas rreth 68 vjetësh ekzistence, BRSS u shpërbë zyrtarisht, duke i dhënë fund një prej fuqive më të mëdha dhe më ndikuesve në historinë moderne.

Tobruk, qershor 1940: Ushtria italiane rrëzoi aksidentalisht dy avionë. Mbi njërin prej tyre është hierarku i njohur fashist Italo Balbo. Fatalitet apo konspiracion? Le ta zbulojmë përmes artikullit “Fluturimi i fundit i Balbos ” nga Luigi Grassia, marrë nga arkivat e Focus Storia .

ZJARR MIQËSOR

Më 28 qershor 1940, në orën 17.30, dy avionë iu afruan Tobrukut të Libisë, në atë kohë një koloni italiane. Për rreth njëzet ditë Musolini kishte marrë vendimet më të nxituara: shpalljen e luftës ndaj Britanisë së Madhe dhe Francës për të luftuar përkrah Adolf Hitlerit . Që atëherë, anglezët kishin filluar ta mbushnin Libinë me disa bombardime. Gjithashtu në atë 28 qershor kishte pasur një sulm britanik në portin dhe aeroportin e Tobrukut: disa bomba, disa kolona tymi dhe disa mitralozë shpërthejnë nga ajri, por (çuditërisht) në orën 17:30, domethënë, më shumë se dy orë pas përfundimit të bastisjes, sirenat ende nuk kishin tingëlluar plotësisht.

Dhe kur dy avionë të tjerë u shfaqën në qiell mbi Tobruk, dielli pas tyre nuk ndihmoi në identifikimin e tyre. Të gjitha bateritë italiane, nga toka dhe deti, filluan të qëllojnë kundër ndërhyrësve: armët e ushtrisë, ato të milicisë fashiste, ato të kryqëzorit San Giorgio të ankoruar në port, madje edhe mitralozat e një nëndetëse misterioze, prania e së cilës, pikërisht në itinerarin e atyre dy avionëve, u konfirmua vetëm 60 vjet më vonë.

I NJOHUR

Avionët në fjalë ishin italianë dhe për më tepër jo të vështirë për t’u njohur, as kundër diellit. Në fakt, ata ishin dy avionë me tre motorë Savoia-Marchetti SM-79, një model i njohur për të gjithë ushtarakët, me një “gungë” shumë të dukshme në trup. Nga toka, disa nga punonjësit e stacionit e vunë re gabimin, ndaluan të shtënat dhe u përpoqën të informonin të tjerët.

Por kishte nga ata që vazhduan të gjuanin, edhe pasi dy avionët kishin nisur manovrën e uljes. Në atë pikë, edhe ata që vazhduan t’i besonin se ishin anglezë, mund dhe duhej të kishin ndaluar, duke preferuar kapjen e afërt të dy automjeteve të supozuara të armikut në vend të shkatërrimit të tyre. Në vend të kësaj zjarri vazhdoi. Në fund, njëri nga dy avionët arriti të ulet, ndërsa tjetri u rrëzua në flakë: asnjë nga personat në bord nuk u shpëtua.

KRIMI SHTETËROR?

Në kontrollin e avionit të rrëzuar ishte Italo Balbo, një nga hierarkët më të rëndësishëm fashistë, por ai u dërgua në Libi pasi kishte kundërshtuar (i vetmin ndër të gjithë) Musolinin për aleancën me Hitlerin, luftën kundër fuqive perëndimore dhe ligjet racore kundër hebrenjve.

Dhe në Itali kishte shumë që murmuritnin se Balbo do të ishte më mirë si udhëheqës se Musolini. Kur u informua për atë që kishte ndodhur, gruaja e hierarkut filloi të bërtiste: “Më vranë! Musolini e vrau!”. Gjysma e Italisë kishte të njëjtin mendim: nuk ishte një aksident, por një krim shtetëror.

GABIM TRAGJIK?

Tetë burra të tjerë, bashkëpunëtorë të Balbos, po fluturonin në avion, duke lënë pas vejusha dhe jetimë. Mes tyre ishte një fëmijë 10-vjeçar, i destinuar për t’u bërë një dokumentarist, gazetar dhe shkrimtar i famshëm: Folco Quilici (i cili u nda nga jeta në vitin 2018), i cili më pas – siç do ta shohim – hetoi ngjarjen.

Duhet thënë se shumica e studiuesve sot anojnë drejt tezës së fatalitetit. Mes tyre, historiani i aviacionit Gregory Alegi. “Biografitë e Balbianit përjashtojnë njëzëri çdo hipotezë sulmi”, shpjegon ai. Megjithatë, ka historianë, madje autoritativë, të një mendimi tjetër. Për shembull Romain Rainero, i cili thotë: «Kam lexuar të gjitha letrat e Musolinit dhe nuk ka asnjë provë të krimit në dokumente. Por është e sigurt që urdhri ka ardhur nga ai. Një urdhër verbal, pa gjurmë të shkruara”. Rainero nuk është i vetmi që mendon se “pistoleta e duhanit”, pra prova me shkrim, është e pamundur të gjendet, por se rrethanat e tregojnë Duçen si nxitës të një sulmi të dyshuar.

KUNDËR RRYMËS

Megjithatë, nuk duhet të biem në keqkuptimin e Italo Balbo si një “fashist i mirë”: në vitet e ngritjes në pushtet ai ishte shquar si një nga skuadristët më të ashpër dhe më të dhunshëm, kreu i bluzave të zeza të Ferrarës (ku ka lindur në vitin 1896). Kjo ishte ajo që e bëri atë të besueshëm, në sytë e shumë fashistëve, për një zëvendësim të mundshëm të Musolinit. ” Ai është njëri prej nesh ,” do të kishin menduar ata, ” jo një tradhtar “. Aleanca me Gjermaninë e Hitlerit dhe lufta kundër anglezëve dhe francezëve (për të cilën Duçe mashtronte veten duke menduar se pothuajse u fitua në verën e vitit 1940 ) nuk i pëlqeu shumë, duke përfshirë disa nga hierarkët. Por askush nuk pati guximin t’ia thoshte Musolinit në fytyrë. Përveç Balbon, i vetmi që u përball me të për këtë temë: madje kishte nga ata që i dëgjuan të dy duke i bërtitur njëri-tjetrit, pas dyerve të mbyllura.

KUNDËR LIGJEVE RACORE

Balbo u dallua gjithashtu për faktin se ishte i vetmi që votoi – jo pas dyerve të mbyllura, por hapur – kundër ligjeve racore të vitit 1938. Dhe kur këto u shpallën, ai refuzoi të pushonte nga puna bashkëpunëtorët e tij hebrenj, duke vazhduar të shfaqte në pah njohjet e tij me njerëzit e bota hebreje.

Një herë, duke dashur të hyjë me një mik hebre në një restorant ku ishte vendosur tabela ” Hyrja e ndaluar për hebrenjtë “, ai e rrëzoi derën me shkelma.

FAMA PLANETAR

Përtej politikës, Balbo gëzonte gjithashtu një popullaritet të madh në Itali dhe jashtë saj, veçanërisht në Angli dhe Amerikë, për shfrytëzimet e tij si aviator. Gjithmonë i pasionuar pas fluturimit, ai kishte organizuar dhe drejtuar, duke pilotuar personalisht, sulme ajrore transkontinentale, duke përfshirë atë midis Italisë dhe Brazilit në 1930 dhe atë drejt Çikagos në 1933. Në fillim Musolini i kishte mbështetur dhe lartësuar këto bëma, të cilat i dhanë prestigj ‘Italia dhe fashizmi në botë. Si Ministër i Forcave Ajrore, Balbo pati mundësinë të realizonte këto dhe projekte të tjera të mëdha civile dhe ushtarake. Por më pas Duçe filloi të mos i besonte famës që hierarku i Ferrarës po grumbullonte dhe në nëntor 1933 e shkarkoi atë nga posti i ministrit dhe e largoi nga Roma, duke e dërguar të qeveriste koloninë italiane të Libisë.

FUQI DHE PRESTIGJ

Musolini besonte se e kishte neutralizuar, por nuk ishte kështu. Në Libi, Balbo u zënë me punë, duke rritur popullaritetin e tij: ai organizoi pritjen e mijëra kolonëve italianë, përmirësoi territorin me vepra të mëdha dhe u dha muslimanëve dhe hebrenjve libianë një formë nënshtetësie italiane. E gjithë kjo u bë, le të jetë e qartë, në marrëveshje me Romën, por guvernatori Balbo bëri pjesën e tij, duke krijuar një bazë solide pushteti, aq sa në Itali njerëzit filluan të dyshonin se ai po mendonte të shkëputej nga kolonia për të sfiduar Duce.

ITALIANI DE GAULLE

Kushtojini vëmendje datave: më 18 qershor 1940, vetëm dhjetë ditë para tragjedisë së Tobrukut, gjenerali de Gaulle kishte lexuar nga Londra shpalljen e famshme që nxiti Francën e pushtuar nga gjermanët t’i rezistonte nazizmit dhe regjimit kolaboracionist të Vichy. Nëse de Gaulle do të kishte arritur të krijonte një qeveri franceze në mërgim, me vetëm një grusht ndjekësish, çfarë mund të kishte bërë Balbo, duke pasur pas vetes një Libi besnike ndaj tij? A do të bëhej italiani de Gol? A do ta kishte rrëzuar ai Musolinin? Është një nga hipotezat që Folco Quilici eksploroi në librin e tij Tobruk 1940 (Mondadori).

PLOTE DHE ZËRA

Ndërsa konfirmon se disa nga komplotet e Balbos janë provuar nga gazetat, Rainero është skeptik për shkëputjen e Libisë. “Po flasim për manovra në korridor dhe korridoret ishin në Romë, jo në Libi”, kundërshton ai.

“Balbo u kthye në Romë vazhdimisht. Në shtatë vjet si guvernator ai nuk ka qëndruar kurrë në Libi për më shumë se 15 ditë. Dhe në fakt Ministria e Afrikës Italiane u ankua për mosveprimin e tij. Balbo në Romë mbajti kontakte me hierarkët e tjerë fashistë, dhe në veçanti me grupin e Galeazzo Ciano (dhëndrit dhe ministrit të Jashtëm të Musolinit, red.), i cili nuk ishte veçanërisht i kënaqur me politikat e Duçes, edhe nëse nuk kishte guximin për të dalë i zbuluar. Dhe është e sigurt se disa ditë para vdekjes së tij Italo Balbo kishte kontakte konfidenciale me eksponentë francezë”.

MISTERI HISTORIK

Sipas Quilicit e ka pasur edhe me anglezët. Nuk është e sigurt që këto aktivitete do të kishin rezultuar në një revoltë, por “diktatorët janë paranojakë dhe historia është plot me vrasje politike të urdhëruara nga autokratë për dyshime më të lehta se ato që kishte Musolini për Italo Balbo”, nënvizon Rainero. Megjithatë, një grup të dhënash dhe zbritjesh nuk japin prova. Kjo është arsyeja pse ne flasim për një mister historik dhe jo për një mister të zbuluar. Vetë Quilici në versionin e parë të librit të tij hetimor (2004) kërkoi prova të krimit të komplotuar nga Musolini, por në një botim të ri (2006) ai hoqi dorë nga shkrimi se nuk gjendet askund. Ajo që mbetet është arsyetimi dhe kundërarsyetimi, të cilat anulojnë njëra-tjetrën.

ZBULIME TË PRETENDUARA

Ata që kundërshtojnë teorinë e konspiracionit thonë se shumë njerëz duhet të kishin ditur për të: punonjës të baterive kundërajrore, mitralozë, oficerë ndërlidhës në tokë dhe në anije, burra në krye të shtetit. Me kalimin e kohës, dikush do të duhet të flasë. Në fakt, dhjetëra njerëz, në vitet e pasluftës, dolën përpara, duke zbuluar (apo mburrur?) në prapaskenë: ” Unë e rrëzova avionin e Balbos! “, ” Babai më tregoi gjithçka për komplotin në të cilin ishte personalisht. të përfshirë !

Por pa dhënë prova. Ndoshta kishte diçka të vërtetë, por ajo humbi në zhurmën e sfondit. E vetmja siguri është nëntë vdekje në një episod zjarri miqësor në prag të një lufte që ka marrë më shumë se 50 milionë viktima në mbarë botën.

Më 2 korrik 1994, në një ngjarje që simbolizoi përballjen e Shqipërisë post-komuniste me të kaluarën e saj, ish-presidenti komunist Ramiz Alia u dënua me 4 vjet burgim nga një gjykatë shqiptare. Akuza ndaj tij përfshinte shpërdorim të pushtetit dhe shkelje të të drejtave të shtetasve gjatë kohës që drejtonte shtetin komunist.

Kush ishte Ramiz Alia?

Ramiz Alia ishte pasuesi politik i Enver Hoxhës dhe udhëheqësi i fundit i regjimit komunist në Shqipëri. Ai mori drejtimin e Partisë së Punës dhe shtetit pas vdekjes së Hoxhës në vitin 1985 dhe drejtoi vendin në një periudhë të vështirë ndryshimesh ndërkombëtare – nga rënia e Murit të Berlinit, te fundi i Bashkimit Sovjetik dhe kolapsi i bllokut lindor.

Ndonëse në fundin e viteve ’80 ndërmori disa reforma të kontrolluara, përfshirë hapjen graduale ndaj perëndimit dhe lejimin e pluralizmit politik në vitin 1990, Alia mbeti pjesë e pandarë e aparatit represiv të regjimit komunist dhe i gjithë trashëgimisë së tij ideologjike e shtypëse.

Procesi gjyqësor dhe reagimet

Në vitin 1992, pas fitores së Partisë Demokratike dhe ardhjes në pushtet të Sali Berishës, Alia u arrestua dhe u hetua për veprimtarinë e tij si udhëheqës komunist.

Procesi i tij gjyqësor kulmoi më 2 korrik 1994, kur gjykata e shpalli fajtor për:

Shpërdorim të detyrës dhe fondesh shtetërore,

Shkelje të të drejtave të qytetarëve, përfshirë arrestime dhe persekutime politike gjatë regjimit të tij.

Ai u dënua me 4 vjet burg, një dënim që shumë komentues dhe viktima të komunizmit e konsideruan tepër të lehtë në krahasim me krimet sistematike të regjimit që ai përfaqësonte dhe mbikëqyri.

E debatueshmja

Ramiz Alia qëndroi në burg rreth një vit e gjysmë dhe më pas u lirua me dekret presidencial. Deri në vdekjen e tij në vitin 2011, ai vazhdoi të mbrojë sistemin komunist dhe të paraqitej si një figurë që kishte munduar ta udhëhiqte vendin drejt tranzicionit pa dhunë.

Sot, gjykimi i tij shihet si një akt simbolik, por për shumë shqiptarë mbetet një drejtësi e pamjaftueshme për një epokë të gjatë diktature. Dënimi i tij ishte një nga të paktët për drejtuesit e lartë të regjimit komunist në Shqipëri – një vend që ka pasur një ndër diktaturat më të ashpra në Europën Lindore.

Epilogu

2 korriku 1994 mbetet një datë që ngre pyetje të mëdha:

A është e mundur drejtësia pas një diktature? Dhe a mund të gjykohet realisht një sistem përmes dënimeve simbolike të njerëzve që e përfaqësuan atë?

Në rastin e Ramiz Alisë, historia ende flet me zë të ulët, por nuk hesht.

Çfarë solli Akti i të Drejtave Civile i vitit 1964?

Ky ligj historik:

Shfuqizoi ndarjen racore në shkolla, restorante, teatro, parqe, spitale dhe çdo ambient publik.

Ndërpreu diskriminimin në vendet e punës dhe në agjencitë qeveritare.

I dha fuqi qeverisë federale për të zbatuar vendimet e integrimit racor.

Forcoi të drejtën e çdo qytetari për të votuar, sidomos në shtetet jugore ku afro-amerikanët ishin të shtypur sistematikisht.

Një akt që ndryshoi Amerikën

Ky ligj ishte rezultat i dekadave të luftës civile dhe protestave të pafundme nga komuniteti afro-amerikan dhe mbështetës të drejtësisë racore. Martin Luther King Jr., Rosa Parks, Malcolm X, dhe mijëra aktivistë të lëvizjes për të drejtat civile, përmes marshimeve, bojkotimeve, arrestimeve dhe flijimeve, ushtruan presion të jashtëzakonshëm që Kongresi ta miratonte këtë akt.

Në ceremoninë e nënshkrimit, Presidenti Johnson tha: “Ne e kuptojmë tani se të drejtat e njeriut nuk janë privilegje të fituara, por të drejta të lindura. Asnjë amerikan nuk duhet të diskriminohet për shkak të ngjyrës së lëkurës apo përkatësisë së tij.”

Pasojat dhe trashëgimia

Akti i vitit 1964 i hapi rrugën Ligjit për të Drejtën e Votës (1965) dhe Akteve të tjera kundër diskriminimit në dekadat që pasuan. Ai ndryshoi fytyrën e shoqërisë amerikane duke vendosur themelet për një shoqëri më të barabartë dhe duke u kthyer në model për të drejtat e njeriut në mbarë botën. Megjithatë, ndonëse ligji u miratua, lufta për barazi reale vazhdoi – dhe vazhdon ende – përtej fjalëve të shkruara.

2 korriku 1964 mbetet një datë themelore në historinë amerikane – një fitore ligjore e lirisë dhe dinjitetit njerëzor mbi urrejtjen dhe përjashtimin, që shënoi një hap të madh drejt ëndrrës së Martin Luther Kingut për një Amerikë ku të gjithë gjykohen jo nga ngjyra e lëkurës, por nga përmbajtja e karakterit.

Përgatiti: L.Veizi

Më 2 korrik 1990, në një akt të guximshëm dhe historik, 113 deputetë shqiptarë të Kuvendit të Kosovës shpallën Deklaratën Kushtetuese për Pavarësinë e Republikës së Kosovës nga Serbia, në ambientet jashtë zyrtare të Kuvendit në Prishtinë – një hap i vështirë, por vendimtar, që u bë pikënisja e rrugës së gjatë drejt shtetësisë së plotë që Kosova gëzon sot.

Konteksti politik dhe shoqëror

Në fund të viteve ’80, pas ardhjes në pushtet të Sllobodan Millosheviqit, Kosova iu nënshtrua një fushate represive: u shfuqizua autonomia kushtetuese që kishte fituar me Kushtetutën e vitit 1974, u pushuan masivisht shqiptarët nga institucionet publike dhe u ndalua përdorimi zyrtar i gjuhës shqipe.

Në këtë kontekst shtypjeje dhe mohimi të të drejtave themelore, u forcua ndjenja e bashkimit kombëtar dhe u shfaq nevoja për një reagim institucional.

Akt simbolik dhe themeltar

Më 2 korrik 1990, deputetët shqiptarë, të përjashtuar nga kuvendi zyrtar, u mblodhën në hyrjen e ndërtesës së Kuvendit Krahinor, dhe miratuan një deklaratë historike, në të cilën shpallnin Kosovën si njësi përbërëse të federatës jugosllave – me të drejtë vetëvendosjeje, përfshirë edhe pavarësinë.

Ky veprim, edhe pse nuk u njoh nga Beogradi dhe u cilësua i jashtëligjshëm, u mbështet nga popullata shqiptare dhe u pasua nga krijimi i institucioneve paralele, duke përfshirë edhe shpalljen e Kushtetutës së Kaçanikut (7 shtator 1990), që hodhi themelet për një republikë të pavarur de facto.

Pasojat dhe trashëgimia

Autoritetet serbe reaguan me reprezalje të menjëhershme, duke shpërndarë Kuvendin e Kosovës, arrestuar aktivistë dhe duke vazhduar politikën e dhunës.

Por ky hap trimëror institucional ishte një akt themelor i sovranitetit politik shqiptar në Kosovë, që do të udhëhiqte drejt rezistencës paqësore, më pas drejt luftës çlirimtare, dhe më në fund drejt shpalljes së Pavarësisë më 17 shkurt 2008.

Sot, 2 korriku 1990 konsiderohet si një moment kulmor i ndërgjegjes kombëtare dhe politike – dita kur për herë të parë, përfaqësuesit shqiptarë të zgjedhur i thanë hapur regjimit serb: “Kosova është republikë dhe ka të drejtën të jetë e lirë.”

Ky akt mbetet një gur themeli në shtetformimin e Kosovës, dhe një kujtesë se shteti lind si vullnet politik, që nuk ndalet as nga tanket, as nga ndalimet – por përparon me vendosmërinë për dinjitet, barazi dhe liri.

Epilogu dukej thuajse i trishtë. Megjithëse me një shpresë të madhe se do të mbërrinin në “tokën e premtuar”, sërish një hije ndrojtjeje dhe dyshimi i kishte kapluar të gjithë. Ata ishin pajisur me pasaportat ndërkombëtare, vizat përkatëse, ndërsa pak më tutje autobusët prisnin in radhë. Frika e një itinerari të ndryshuar i mbante të mbërthyer të gjithë…

…Mesnatën mes 12 dhe 13 korrikut 1990, një kolonë ku numëroheshin të paktën 50 autobusë, udhëtonte si në një kortezh të përmortshëm nga rruga e ambasadave në Tiranë drejt portit të Durrësit. Udhëtarëve të pazakontë, të cilëve u ishte ngjitur emërtimi “refugjatë”, veç u ishte thënë se në terminal ishin ankoruar tragetet që do t’i çonin përtej detit.

Rënia

Çdo ditë e vitit 1990 kishte nga një lajm të ri. Shqiptarët nuk ishin më aq të izoluar sa pesë vjet më parë, atëherë kur Enver Hoxha e kishte lënë pushtetin në duart e Ramiz Alisë. Madje, mund të guxonin dhe të ngrinin krye ndaj një sistemi diktatorial që deri në atë kohë vetëm u kishte shtypur kokën mes masave të rrepta: dënimeve, internimeve dhe ekzekutive të pashembullta.

Por, mesa dukej, gjithçka kishte ndryshuar. Muri i Berlinit kishte rënë dhe Gjermania ishte bashkuar. Në Rumani, kryengritësit kishin ekzekutuar udhëheqësin komunist, Nikolai Çausheskun. Kurse në Shqipëri proceset demokratike ishin ende të vonuara. Megjithatë, hapat e parë ishin bërë. Dyert e ambasadave u shpërthyen dhe pas kësaj të paktën 5000 shqiptarë morën një tjetër status. E megjithatë, qëndrimi për ditë të tëra në territoret e ambasadave, nën një presion të madh dhe thirrje e lutje për të dalë prej aty, i kishte bërë njerëzit mosbesues. A do të mundnin vallë të mbërrinin atje ku kishin thurur ëndrrat, në Gjermani, Francë, Itali apo Greqi?

Ikja

Edhe pse me pasaporta ndërkombëtare, njerëzit e Sigurimit të Shtetit mund të bënin “të pabërën” kundrejt njerëzve që u rebeluan ndaj sistemit. Të tjerë, familjarë e të afërm, kishin bllokuar trotuaret e rrugës Kombinat-Plepa, duke pritur çfarë do të ndodhte. Ç’do të bëhej me “të ikurit”?

Papritur u dha një urdhër që autobusët të kalonin nga rruga tjetër drejt Durrësit, jo nga Kombinati, por nga Lapraka. E megjithë këtë devijim, trotuaret e krahut të kundërt ishin mbushur gjithashtu plot me familjarë të të ikurve, por dhe të tjerë që do të donin të kishin ikur, por s’ia kishin dalë dot. Përshëndetje të mekura dhe lutje. Nuk dihej fati i tyre. Ndërkombëtarët ishin aty, por… gjithçka mund të ndodhte. Shqipëria vazhdonte të ishte nën diktaturë.Një ndalesë e shkurtër në Shijak u prit me protestë. Udhëtimi duhej të vazhdonte. Ndërsa në portin e Durrësit ndodhi habia. Ata që do të linin atdheun, të çliruar nga makthi, hiqnin bluzat, orët, unazat e florinjta dhe i hidhnin në rrugë me ndonjë mbishkrim të thjeshtë: “Nënës sime, si kujtim”. Të tjerët, lekët që u ndodheshin nëpër xhepa ua dhanë plot bujari shoferëve të autobusëve dhe ushtarëve të portit që rrinin të murosur me automatikët të mbërthyer në gjoks. Kjo ishte ndarja…

Tentativat

Në fakt, hyrja nëpër ambasada kishte filluar ditë më parë, jo më 2 korrik, por që më 15 qershor 1990. Atë ditë, një autobus fizarmonikë “Shkodra” me targë TR 00301, i drejtuar nga shoferi Bujar Alikaj, ndaloi pranë ambasadës greke. Pasi hapën kapakun e sipërm të autobusit, dy persona kapërcyen murin rrethues.

Më 23 qershor, Skoda tip “Liaz” e drejtuar nga Fatos Kaceli shpërtheu portën e ambasadës italiane. Ndërsa pasditen e të nesërmes, një tjetër “Skoda”, e drejtuar nga Kastriot Mano, shembi murin e ambasadës gjermane. Më 1 korrik, mbas ceremonisë së një dasme, 9 vetë u hodhën nga muri në territorin e ambasadës turke. Gjatë atyre ditëve ka pasur kapërcime muresh thuajse në të gjitha ambasadat e huaja. Bënë përjashtim vetëm ambasada kineze dhe ajo kubaneze.

2 korriku

Një kamion i ra murit të pasmë të ambasadës gjermane dhe hyri në oborrin e saj më 2 korrik 1990. Kjo u hapi rrugën shumë të tjerëve, që vërshuan në oborrin e ambasadës përmes murit të çarë. Kamionin “Skoda” me plot 36 veta e ngiste shoferi Ylli Bodinaku. Ditët që pasuan, përmes murit të hapur u strehuan edhe qindra të tjerë që kërkonin largimin nga Shqipëria në shenjë proteste ndaj sistemit totalitar që nuk lëshonte pe, pavarësisht ndryshimeve të vrullshme në mbarë Evropën Lindore.

Hyrja masive më 2 korrik u realizua në orët e mbrëmjes, nëpërmjet një përleshjeje të vërtetë midis njerëzve që donin të iknin dhe forcave policore, që kishin marrë detyrë të ndalonin me armë hyrjen në ambasada.

Dy ditë më pas u dha një urdhër tjetër, me anë të të cilit të gjithë ata që donin të hynin ishin krejtësisht të lirë për ta bërë këtë gjë. Madje, nën sytë e policisë njerëzit ngjiteshin dhe zbrisnin prej kangjellave, duke u kthyer në shtëpi për të ngrënë drekë ose për t’u lënë ndonjë porosi pjesëtarëve të tjerë të familjes. Kishte edhe raste kur njerëzit që kalonin andej rastësisht, pa ndonjë dëshirë për t’u futur në ambasada, ngacmoheshin prej policit përkatës: “Në qoftë se do të hysh, kapërce nga pjesa anësore e murit”. U tha se ky ishte një organizim shtetëror, një shfryrje e presionit.Dhe sërish erdhi urdhri tjetër. Liria kishte mbaruar. Nëpër rrugë lëviznin ushtarakët met uniforma kamuflazhi, shkopinj gome në duar dhe parzmore pleksiglasi. Rruga e ambasadave ishte vënë në shtetrrethim.

Terrori

Jeta brenda kangjellave të ambasadës gjermane ishte shumë e vështirë. Për 3200 shqiptarë që kapërcyen murin dhe kangjellat nuk kishte mjete të zakonshme jetese. Mungonin banjat dhe nuk kishte kushte të tjera higjienike. Ushqimi ishte i pakët. Njerëzit filluan të sëmureshin, u binte të fikët nga vapa e madhe. Ndihmoheshin kryesisht gratë e moshuara dhe gratë me fëmijë të vegjël, në mënyrë që të përballonin situatën e rëndë.

Për arsye se ishin shumë njerëz brenda një territori të vogël, personeli i ambasadës gjermane hidhte bukën në ajër dhe ata ziheshin me njëri-tjetrin se kush ta kapte atë. Dalëngadalë njerëzit filluan të ndërgjegjësoheshin dhe t’i ndanin ushqimet me rregull mes tyre.Policia dhe Sigurimi u bënin thirrje njerëzve që ishin brenda në ambasada të dilnin, duke u sjellë dhe familjarët e tyre, me qëllim që ata të tuteshin e të dilnin nga territori. Motivi ishte se, gjoja Partia do t’i falte ata. Por sa më tepër ditë kalonin, aq më i lartë bëhej morali dhe besimi i të ngujuarve në ambasada se do të shkonin në Gjermani.

Botërori

Ishin ditët e Kampionatit Botëror “Itali 1990”. Ndeshja finale Gjermani-Argjentinë, për herë të parë në një kryeqytet sportdashës si Tirana, u përcoll me interes të vakët. Shumë pak e kishin mendjen te futbolli. Zërat e njerëzve ishin mekur nga zhvillimet e fundit. Kryeqyteti jetonte orët e tij më të vështira.

Kur gjermanët shënuan gol, u dëgjuan fare pak britma entuziazmi. Por pikërisht që nga ambasada gjermane, oshtinin zërat e të ngujuarve që thërrisnin “Gjermani, Gjermani!”. Pikërisht atëherë njerëzit që banonin në qendër apo te “Rruga e Kavajës” dolën jashtë dhe, më shumë sesa ndeshjen e futbollit, dëgjonin oshtimat e të ngujuarve. Atë ditë i gjithë kryeqyteti shqiptar ishte me skuadrën e Gjermanisë. Nëse Italia do të ishte në finale, ata gjithashtu do të ishin të gjithë me Italinë. Dhe po kështu me Italinë, Greqinë, Francën, Turqinë e Bullgarinë, në ambasadat e të cilave gjithashtu kishte shqiptarë që kishin kërkuar strehim.

Heronj në Brindizi

Qëndrimi në ambasada zgjati 11 ditë për ata që hynë në datën 2 korrik e diçka më pak për të tjerët që hynë ditët në vijim. Pas bisedimesh midis përfaqësuesve të regjimit dhe të dërguarit të Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së, u vendos largimi i tyre—i pjesës më antikomuniste të vendit—në shtetet perëndimore.

Gjithsej të larguar më 13 korrik 1990 ishin 4691 persona, nga të cilët: 3300 vetë në ambasadën gjermane, 812 vetë në ambasadën italiane, 550 vetë në ambasadën franceze, 29 vetë në ambasadën greke.Grupi i parë u largua më 13 korrik 1990. Autobusët u nisën rreth orës 23:00. Shumë njerëz nisën të qanin se po linin gjithçka në Shqipëri. Kur hipën në traget, i ndanë sipas vendeve ku do të shkonin. Tragetet e nisura nga Durrësi zbarkuan më 13 korrik në portin e Brindizit. Ishte e papërshkrueshme, por kur shqiptarët mbërritën në Brindizi u pritën me brohoritje nga mijëra njerëz. Shumë prej shqiptarëve puthnin tokën italiane duke bërtitur: “Jemi të lirë!”.

Eksodi në vazhdim…

Ky ishte vetëm fillimi. Tronditja e fortë e shtetit shqiptar, që përjetoi më shumë se 45 vite regjimin totalitar, ishte padyshim eksodi i parë përmes ambasadave. Por shumë më i madh eksodi do të vijonte në muajt pasardhës, në mars dhe gusht të vitit 1991. Shqiptarët u turrën të etur mbi bordet e anijeve. Dhe ikën…

Arratisja e tij në Bashkimin Sovjetik në janar të atij viti mbetet një nga momentet më drithëruese të historisë së spiunazhit. Filbi u bë njeriu që shiti sekretet e vendit të tij për një ideal që, siç do ta kuptonte më vonë, ekzistonte vetëm në letra.

Arratisja

I përjashtuar vite më parë nga shërbimi MI6 nën renë e rëndë të dyshimit si spiun dhe tradhtar, Filbi po jetonte në Bejrut të Libanit nën petkun e korrespondentit për gazetat prestigjioze “The Observer” dhe “The Economist”. Megjithatë, laku po ngushtohej. Kur arrestimi nga autoritetet britanike dukej çështje ditësh, Filbi aktivizoi linjën e emergjencës me Moskën.

Në një natë të ftohtë janari, ai u zhduk pa lënë gjurmë nga Bejruti, duke hipur fshehurazi në një anije mallrash ruse me destinacion Odesën. Për Londrën, ky ishte poshtërimi përfundimtar.

Zhgënjimi

Por, historia e Filbit në Moskë nuk ishte ajo e një heroi të triumfit ideologjik. Larg pritjes me dafina, KGB-ja sovjetike e rrethoi me mosbesim. Ata frikësoheshin se ai mund të ishte një agjent i dyfishtë afatgjatë, i dërguar nga Perëndimi për të depërtuar në zemër të sistemit sovjetik. I izoluar dhe i mënjanuar nga vendimmarrja, Filbi gjeti ngushëllim te shishja, duke u dhënë pas pijes në vetmi.

Në aspektin material, Kremlini u kujdes që mos t’i mungonte asgjë – duke e trajtuar pafundësisht më mirë se popullin e vet të thjeshtë:

Një vilë e mobiluar luksoze në Moskë.

Një makinë private me shofer.

Furnizime të rregullilta me ushqime dhe mallra të përzgjedhura nga jashtë shtetit, për të ruajtur standardin që kishte në Londër.

Aty ai gjeti edhe dashurinë e tij të fundit, Rufina Pukhovën, e cila u bë gruaja e tij e katërt. Në kujtimet e saj, Pukhova pikturon portretin e një njeriu të thyer shpirtërisht. Ajo shkruan se Filbi kurrë nuk shprehu keqardhje për arratisjen, por mbeti i tronditur dhe i zhgënjyer kur pa realitetin sovjetik: njerëz të varfër, të rreckosur dhe një premtim të madh se “po ndërtojmë komunizmin” që nuk kishte ndodhur kurrë. Ky dëshpërim e çoi atë deri në tentativë vetëvrasjeje, megjithatë, krenaria e tij e ndaloi që të fliste ndonjëherë për t’u kthyer në Angli.

Trashëgimia e përgjakshme

Harold Adrian Russell “Kim” Philby mbylli sytë përgjithmonë në Moskë në vitin 1988, në moshën 76-vjeçare, duke hyrë në histori si një prej spiunëve më dinakë dhe më të rrezikshëm të shekullit XX.

Debati i sotëm

Edhe sot e kësaj dite, emri i tij ngjall debate të ashpra në Britani. Kohët e fundit janë dëgjuar zëra që flasin për një lloj “reabilitimi” apo zbutjeje të figurës së tij, me argumentin se Filbi personalisht nuk kishte vrarë askënd me duart e veta.

Por për kritikët dhe historianët ushtarakë, është shumë vonë për falje. Tradhtia e Filbit kishte çmim gjaku. Ishin pikërisht informacionet e tij që çuan në kapjen, torturimin dhe ekzekutimin e qindra agjentëve shqiptarë dhe antikomunistë të tjerë, të cilët u hodhën me parashutë natën në vendet e bllokut lindor gjatë operacioneve sekrete të Luftës së Ftohtë. Për familjet e tyre, “Kim” Filbi nuk ishte thjesht një lojtar gjenial i inteligjencës, por arkitekti i vdekjes së njerëzve të tyre.

Përgatiti: L.Veizi

Filmi i Marco Bellocchio-s “Kidnapped” sjell në ekran këtë histori të vërtetë, të vendosur në Itali në prag të bashkimit kombëtar, ku një djalë i vogël bëhet pa dashje pjesë e një beteje politike dhe fetare, ndërsa pushteti i Shteteve Papnore po lëkundej. Historia e Edgardo Mortarës mbetet një nga rastet më të debatueshme të kohës, dhe këtu ajo rrëfehet përmes artikullit “Fëmija i rrëmbyer nga Papa” nga Anna Magli, i botuar në arkivat e Focus Storia.

Fundi i një epoke

Në mesin e shekullit XIX, regjimet e vjetra të Italisë – dukatet, mbretëritë dhe Shtetet Papnore – po përballeshin me valën e ideve të Iluminizmit dhe revolucionit francez. Në këtë klimë tranzicioni, Papa Piu IX sundonte një territor të gjerë që përfshinte Romën dhe pjesë të Italisë qendrore. Pikërisht në këtë periudhë tensioni, në Bolonjë ndodhi ngjarja që do të trondiste Europën: rrëmbimi i një djali gjashtëvjeçar, Edgardo Mortara.

Ngjarja

Më 23 qershor 1858, një marshal i quajtur Lucidi trokiti në derën e familjes Mortara, një familje hebraike e respektuar në qendër të Bolonjës. Lajmi ishte i prerë: Edgardo ishte pagëzuar si i krishterë dhe, sipas ligjit të Shteteve Papnore, duhej të merrej nga familja e tij për t’u rritur në besimin katolik.

Pavarësisht protestave të prindërve dhe komunitetit hebre, fëmija u mor dhe u dërgua në një vend të fshehtë. Ky akt u bë simbol i tensioneve fetare dhe politike të kohës.

Një vendim i pakthyeshëm

Hetimet zbuluan se pagëzimi i fshehtë ishte kryer nga një shërbëtore e re, vetëm 15 vjeçe, në rrethana të paqarta dhe pa kuptuar plotësisht rëndësinë e veprimit. Megjithatë, Kisha vendosi se një fëmijë i pagëzuar nuk mund të rritej jashtë katolicizmit.

Papa Piu IX e mbështeti personalisht vendimin, duke refuzuar të dorëzonte fëmijën pavarësisht presionit të madh ndërkombëtar.

Reagimi ndërkombëtar

Rasti Mortara u bë shpejt çështje ndërkombëtare. Hebrenjtë në Francë, Britani dhe SHBA protestuan, ndërsa figura politike si Cavour dhe Bismarck e përdorën ngjarjen për të kritikuar Shtetet Papnore. Në Paris madje u krijua Aleanca Universale Izraelite si reagim ndaj rastit.

Një fëmijëri e shkëputur

Familja Mortara arriti ta takonte Edgardon vetëm një herë në vitin 1858, nën mbikëqyrje kishtare. Me kalimin e viteve, fëmija u rrit brenda institucionit katolik dhe gradualisht u shkëput nga familja e tij biologjike.

Në vitin 1867 ai bëri betimet fetare dhe mori emrin Pio Maria. Më vonë u shugurua prift dhe kaloi pjesën më të madhe të jetës në shërbim të Kishës, duke refuzuar kthimin te familja e tij.

Një plagë historike

Edhe dekada më vonë, rasti Mortara mbeti simbol i një konflikti të thellë midis autoritetit fetar dhe të drejtave njerëzore. Ai u rikthye në vëmendje gjatë shekullit XX dhe vazhdon të jetë një nga rastet më të debatueshme në historinë e marrëdhënieve midis Kishës dhe hebrenjve në Evropë.

Më 29 qershor 1444 u zhvillua Beteja e Torviollit, e njohur edhe si Beteja e Dibrës së Poshtme, përballja e parë e madhe ushtarake në të cilën Gjergj Kastrioti-Skënderbeu shënoi një fitore vendimtare ndaj Perandorisë Osmane.

Vetëm pak muaj më parë, në mars të po atij viti, Skënderbeu kishte bashkuar princat arbërorë në Besëlidhjen e Lezhës, duke krijuar një front të përbashkët kundër pushtimit osman. Ky bashkim u pa si një kërcënim serioz nga Sulltan Murati II, i cili reagoi menjëherë duke dërguar drejt Arbërisë një ushtri prej rreth 25 mijë ushtarësh, të komanduar nga një prej gjeneralëve më të aftë të tij, Ali Pasha i Shkupit.

I njohur mirë me strategjitë ushtarake osmane, pasi kishte shërbyer për vite me radhë si komandant në ushtrinë e sulltanit, Skënderbeu kishte parashikuar lëvizjet e kundërshtarit. Me një forcë prej rreth 15 mijë luftëtarësh, ai zgjodhi me kujdes fushën e Torviollit për përballjen vendimtare.

Dy ushtritë ngritën kampet përballë njëra-tjetrës. Në agimin e 29 qershorit, Ali Pasha, duke parë forcat shqiptare të vendosura në rrëzë të një kodre, besoi se përballë kishte një kundërshtar të lehtë për t’u mposhtur dhe urdhëroi sulmin frontal me të gjithë ushtrinë. Pikërisht këtë priste Skënderbeu. Një pjesë e trupave të tij ishte fshehur në pyjet përreth, pas krahëve të ushtrisë osmane. Në momentin vendimtar ai dha sinjalin për sulm dhe luftëtarët shqiptarë goditën befas nga prapavija, ndërsa forcat kryesore përballuan sulmin nga fronti.

Manovra rezultoi shkatërruese për osmanët. Sipas kronikave të kohës, rreth 22 mijë ushtarë osmanë mbetën të vrarë ose jashtë luftimit, ndërsa Ali Pasha arriti të shpëtonte me shumë vështirësi. Nga ana tjetër, humbjet shqiptare ishin shumë më të vogla, vetëm disa qindra luftëtarë.

Fitorja e Torviollit pati jehonë të jashtëzakonshme. Ajo forcoi Besëlidhjen e Lezhës dhe besimin e princave shqiptarë te bashkimi, ngriti moralin e popujve të krishterë në Evropë dhe rrëzoi mitin e pathyeshmërisë së ushtrive osmane. Kjo u konsiderua fitorja më e madhe e krishterimit ndaj Perandorisë Osmane në atë periudhë, duke e shndërruar Skënderbeun në një nga figurat më të shquara ushtarake të shekullit XV. Njëkohësisht, beteja shënoi fillimin e një rezistence të pandërprerë 25-vjeçare, gjatë së cilës Gjergj Kastrioti-Skënderbeu do të mbetej simboli i luftës për lirinë e Arbërisë.