Nga: Precious Adesina / BBC

Në pikturën Variété të vitit 1927, nga piktori gjerman Max Beckmann, një shfaqje kabareje paraqitet përmbysur. Një burrë me pardesy të kuqe ushtarake shtrihet në dysheme. Një tjetër ecën mbi një litar të lirshëm sipër trupit të tij të shtrirë, dhe pranë tyre qëndron një figurë me fytyrën e mbuluar me një copë pëlhure të kaltër, ndërsa një burrë që duket i painteresuar, ulur në një karrige, e ka kthyer shpinën. Në sfond, një krijesë e madhe e ngjashme me një qen vështron skenën.

“Duket sikur është një skenë, me figura që po performojnë, por ekziston kjo ide se askush nuk po merr vërtet përgjegjësi për atë që po ndodh këtu,” i thotë BBC-së historiania e artit Lucy Wasensteiner. Në shikim të parë, piktura paraqet jetën e natës që ishte e përhapur në Gjermaninë e viteve ’20 të shekullit XX. Argëtimi gjatë periudhës së Vajmarit (1918-1933) njohu një zhvillim të madh, ndërsa kabareja – në veçanti – u bë gjithnjë e më provokuese, politike dhe satirike.

Por, nëse e vështron më gjatë, atmosfera e veprës duket më pak festive dhe më e çuditshme. Çfarë na tregon kjo pikturë e pazakontë për këtë moment të pasigurt të historisë – dhe, a e paratha ajo ngritjen e nazizmit?

Kjo vepër dramatike është shfaqur në një ekspozitë të veprave të Beckmannit në Hauser & Wirth, në Bazel të Zvicrës. Artisti jetoi gjatë dy luftërave botërore, gjatë rrëzimit të Republikës së Vajmarit dhe ngritjes së fashizmit. U largua nga Gjermania në vitin 1937 dhe u vendos në Amsterdam, ndërsa në vitin 1947 u shpërngul në Shtetet e Bashkuara. Vdiq në Nju-Jork tre vjet më vonë.

 Vepra e Max Beckmannit e vitit 1927, “Variété”, shfaq kabare kaotike(Koleksion privat / Gina Folly)

“Ai është një nga të paktët artistë që vijnë nga Gjermania dhe që nuk klasifikohet lehtë,” i thotë BBC-së, Carlo Knoell, drejtor i degës së galerisë në Bazel. “Ai nuk është si Objektiviteti i Ri [lëvizje realiste në Gjermani e asaj kohe]. Nuk është ekspresionist. Ai ndiqte vërtet rrugën e vet.”

Variété është një “pikturë e shoqërisë,” thotë Knoell, “në kuptimin që vështron gjendjen e qenieve njerëzore. Çdo figurë është një simbol më vete, përfshirë edhe qenin me pamje të çuditshme – nuk e di madje nëse është – dhe portokallin në formë lule [pas ecësit në litar].” Ai e përshkruan skenën si “të errët dhe të dhunshme,” duke shtuar se burri i shtrirë në dysheme duket sikur “është sulmuar ose është nxjerrë jashtë forme, ose të paktën është ‘pa fuqi’.”

Duke pasur parasysh se kjo skenë u pikturua gjatë periudhës së Vajmarit – vitet pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore dhe para fillimit të Gjermanisë naziste – mund të thuhet se ajo paralajmëroi errësirën që do të vinte së shpejti. “Këtu kemi dy aspekte. Nga njëra anë, në Republikën e Vajmarit kishte tepri lirie që nuk kishte ekzistuar më parë, por njerëzit e dinin se ishte një situatë e brishtë,” thotë Wasensteiner, profesoreshë në Universitetin e Bonit.

“Problemet po zienin”

Burri që ecën mbi litar është një paraqitje e pasigurisë së situatës, thotë ajo. “Qeveria njihej si e paqëndrueshme, kishte atentate të bujshme, Partia Naziste po fitonte gradualisht terren, kishte edhe parti të tjera që po shkaktonin trazira, kështu që njerëzit e dinin se problemet po zienin.”

Megjithatë, Republika e Vajmarit përshkruhet gjithashtu si një periudhë me gjallëri të madhe kulturore, me forma të reja arkitekture, një industri argëtimi që po lulëzonte dhe me modernizim të shpejtë. “Sot, me përparësinë që na jep njohja e historisë, mund t’i shohim këto piktura dhe të themi se ai po nënkuptonte se [gjallëria e asaj epoke] ishte disi e rreme, thjesht një shfaqje, dhe se në mënyrë të pashmangshme do të merrte fund,” thotë Wasensteiner.

 “Autoportret në të gjelbër me këmishë të gjelbër” (1938).(Koleksion privat / Gina Folly)

Duke njohur tragjeditë historike që pasuan, është më e lehtë ta interpretojmë veprën në këtë mënyrë – pothuajse një shekull më vonë – shton ajo. “Jam dakord me idenë e Republikës së Vajmarit si një lloj skene teatrore. Është interesante ta interpretojmë pikturën në këtë mënyrë, sepse ekziston një grup i madh veprash nga vitet ‘20 të shekullit XX që paraqesin pikërisht këto lloj skenash,” thotë ajo.

Beckmanni shërbeu si sanitar mjekësor gjatë Luftës së Parë Botërore dhe pësoi një krizë të rëndë psikike në vitin 1915. Si pasojë, paraqitjet e tij të jetës më vonë u bënë dukshëm më cinike dhe ai hoqi dorë nga stili i tij i mëparshëm më romantik. “Ai në thelb po thoshte ose: ‘Kështu është bota,’ ose: ‘Kështu e shoh unë dhe nuk e shoh në mënyrë shumë pozitive’,” thotë Wasensteiner. Ky qëndrim ishte një nga arsyet pse më shumë se 500 vepra të tij, së bashku me ato të disa artistëve të tjerë, u hoqën me forcë nga institucionet publike nga nazistët.

“Arti i degjeneruar”

Në vitin 1937, nazistët hapën ekspozitën Arti i Degjeneruar (Entartete Kunst), një ekspozitë propagandistike që paraqiste vepra arti të konfiskuara nga regjimi dhe të konsideruara prej tij si imorale. Qëllimi i saj ishte të poshtëronte artistët dhe të diskreditonte veprat e tyre. Nazistët kishin kritere të paqarta dhe jo gjithmonë të njëjta për atë që konsiderohej “e degjeneruar.” Megjithëse kishte shumë kundërthënie, ata zakonisht favorizonin imazhe realiste dhe heroike, ndërsa kundërshtonin stilet moderniste, abstraksionin dhe eksperimentimin artistik. Veprat e Beckmannit hynin në këtë kategori të fundit.

“Shumë nga pikturat e tij janë mjaft të ndërlikuara për t’u parë. Në njëfarë mënyre ato nuk janë tërheqëse, dhe ka shumë të zezë, shumë errësirë,” thotë Wasensteiner. Dhjetë piktura dhe dymbëdhjetë vepra grafike të Beckmannit u përfshinë në ekspozitën Arti i Degjeneruar. Sipas raportimeve, ai u largua për në Amsterdam menjëherë pas hapjes së saj.

Megjithatë, Variété arriti t’i shpëtonte kësaj ekspozite, pasi ishte larguar nga vendi menjëherë pas krijimit të saj. Ajo mbeti në duart e koleksionistëve privatë dhe u ekspozua nëpër Gjermani dhe në pjesë të tjera të Evropës. Fakti që piktura arriti t’i shmangej regjimit, i shton asaj një shtresë të mëtejshme misteri dhe nxjerr në pah se, edhe në periudhat më të vështira, idetë mund të vazhdojnë të qarkullojnë dhe të përhapen. /ET

Pas krijimit të shtetit të Gjermania Lindore në vitin 1949, qeveria komuniste kishte ndërmarrë politika të ashpra ekonomike dhe ideologjike. Punëtorëve u kërkohej të prodhonin më shumë, ndërsa kushtet e jetesës përkeqësoheshin. Në pranverën e vitit 1953 autoritetet vendosën të rrisnin normat e prodhimit me 10 për qind pa rritur pagat, duke shkaktuar pakënaqësi të thellë në fabrikat dhe kantieret e vendit.

Mëngjesin e 17 qershorit, mijëra punëtorë ndërtimi në Berlinin Lindor lanë punën dhe marshuan drejt qendrës së qytetit. Brenda pak orësh protestës iu bashkuan studentë, intelektualë dhe qytetarë të zakonshëm. Kërkesat ekonomike u kthyen në thirrje politike: zgjedhje të lira, dorëheqjen e qeverisë komuniste dhe largimin e ndikimit sovjetik.

Brenda ditës, revolta ishte përhapur në më shumë se 700 qytete e qendra industriale të vendit. Regjimi komunist u gjend përballë rrezikut më të madh që nga krijimi i tij. I alarmuar nga përmasat e protestës, Bashkimi Sovjetik vendosi të ndërhyjë ushtarakisht. Me urdhër të autoriteteve sovjetike, tanket e Ushtrisë së Kuqe hynë në Berlinin Lindor dhe në qytete të tjera kryesore. U shpall gjendja e jashtëzakonshme dhe demonstruesit u shpërndanë me forcë.

Përplasjet mes protestuesve, policisë dhe forcave sovjetike rezultuan të përgjakshme. Të paktën pesë policë gjermano-lindorë humbën jetën, ndërsa nga ana e demonstruesve dhe civilëve u vranë rreth njëqind persona. Mijëra të tjerë u arrestuan, u burgosën ose u dënuan me vite të gjata pune të detyruar.

Megjithëse kryengritja u shtyp, ajo pati një ndikim të madh simbolik. Për herë të parë pas Luftës së Dytë Botërore, qytetarët e një shteti komunist kishin dalë masivisht kundër sistemit. Ngjarjet e 17 qershorit treguan se pas fasadës së kontrollit ideologjik fshihej një pakënaqësi e thellë popullore.

Kryengritja e vitit 1953 konsiderohet sot pararendëse e lëvizjeve të mëvonshme antikomuniste në Hungari, Çekosllovaki dhe më në fund e proceseve që çuan në rrëzimin e Rënia e Murit të Berlinit. Edhe pse tanket sovjetike e mbytën revoltën në gjak, kujtesa e saj mbeti gjallë si dëshmi se dëshira për liri ishte më e fortë se frika.

Përgatiti: L.Veizi

Më 17 qershor 1940, në ditët më të errëta të Luftës së Dytë Botërore, transoqeaniku britanik RMS Lancastria u fundos pranë brigjeve të Saint-Nazaire, në Francën perëndimore, pas një sulmi ajror të forcave gjermane të Luftwaffe-s. Ngjarja konsiderohet si katastrofa më e madhe detare në historinë britanike, megjithëse për dekada mbeti pothuajse e panjohur për publikun.

I ndërtuar në vitin 1920 si një anije luksoze pasagjerësh për lundrimet transatlantike, Lancastria u mobilizua nga Marina Britanike me shpërthimin e luftës dhe u shndërrua në transportues trupash. Në qershor të vitit 1940, pas rënies së Francës dhe avancimit të shpejtë të ushtrisë gjermane, anija mori pjesë në operacionin e evakuimit të ushtarëve britanikë dhe civilëve nga portet franceze.

Më 17 qershor, ndërsa ishte ankoruar në Gjirin e Quiberonit, pranë Saint-Nazaire, Lancastria ishte mbingarkuar me mijëra njerëz. Numri i saktë i personave në bord nuk u regjistrua kurrë, por historianët vlerësojnë se në anije ndodheshin midis 7.000 dhe 9.000 vetë, shumë më tepër se kapaciteti i saj normal.

Pasditen e asaj dite, bombarduesit gjermanë sulmuan flotën e evakuimit. Disa bomba goditën drejtpërdrejt Lancastria-n, duke shkaktuar shpërthime të fuqishme dhe zjarre të mëdha. Brenda rreth 20 minutash anija u përmbys dhe u fundos. Mijëra njerëz mbetën të bllokuar në brendësi ose u hodhën në det, ku shumë prej tyre humbën jetën nga mbytja, djegiet ose shpërthimet.

Numri i viktimave nuk është përcaktuar kurrë me saktësi. Vlerësimet më të pranueshme flasin për të paktën 3.000 të vdekur, ndërsa disa studime sugjerojnë se numri mund të ketë kaluar 4.000 persona. Kjo e bën fundosjen e Lancastria-s më vdekjeprurëse sesa katastrofa e njohur e Titanikut.

Për shkak të situatës së rëndë ushtarake dhe morale në Britani, qeveria e kryeministrit Winston Churchill vendosi të kufizonte publikimin e informacionit për tragjedinë. Sipas dokumenteve historike, Churchill druhej se lajmi për humbjen e mijëra jetëve do të godiste rëndë moralin e popullsisë në një moment kur vendi përballej me kërcënimin e pushtimit gjerman.

Për shumë vite, fundosja e Lancastria-s mbeti në hijen e ngjarjeve të tjera të luftës. Vetëm dekada më vonë historia e saj filloi të njihej gjerësisht dhe viktimat morën vendin që u takon në kujtesën historike të Britanisë. Sot, rrënojat e anijes prehen në fund të detit pranë Saint-Nazaire, si një kujtesë e heshtur e një prej tragjedive më të mëdha njerëzore të luftës.

Në verën e vitit 1462, Perandoria Osmane dukej e pandalshme. Nëntë vjet më parë, më 1453, sulltan Mehmeti II kishte pushtuar Kostandinopojën, duke i dhënë fund Perandorisë Bizantine dhe duke shpallur ambicien e tij për ta shtrirë sundimin osman në gjithë Evropën Juglindore.

Por ndërsa sulltani ëndërronte perandori të reja, në kufijtë veriorë dhe perëndimorë po ngriheshin kundërshtarë që nuk pranonin të nënshtroheshin.

Njëri prej tyre ishte Gjergj Kastrioti Skënderbeu në Arbëri. Tjetri ishte Vlad III i Vllahisë, i njohur në histori si Vlad Drakula.

Skënderbeu prej më shumë se një dekade po i mbante të bllokuara ushtritë osmane në malet shqiptare. Ai kishte bashkuar princat arbërorë nën Besëlidhjen e Lezhës dhe ishte shndërruar në simbolin më të fuqishëm të rezistencës kundër Perandorisë Osmane. Çdo ekspeditë e dërguar kundër tij kërkonte njerëz, para dhe kohë, duke i penguar planet e mëdha të Mehmetit.

Ndërkohë, në veri të Danubit, Vlad III po ndiqte të njëjtën rrugë. Ai refuzoi të pranonte vartësinë e plotë ndaj Portës së Lartë dhe kundërshtoi pagesën e haraçit që osmanët kërkonin nga principatat e krishtera. Konflikti nuk kishte të bënte vetëm me taksat. Në lojë ishte kontrolli i Danubit, rruga strategjike që lidhte Ballkanin me Evropën Qendrore dhe që Mehmeti e konsideronte jetike për fushatat e ardhshme kundër Mbretërisë së Hungarisë dhe Perandorisë së Shenjtë Romake.

Për të nënshtruar Vllahinë, sulltani marshoi personalisht me një ushtri gjigante, që sipas kronikave të kohës numëronte dhjetëra mijëra ushtarë. Vladi e dinte se nuk mund ta mposhtte në një betejë të hapur. Ai përdori taktikat që edhe Skënderbeu i kishte kthyer në art: goditje të befasishme, prita, shkatërrim furnizimesh dhe luftë psikologjike.

Kulmi erdhi natën e 17 qershorit 1462.

Nën errësirën e plotë, Vlad Drakula udhëhoqi një sulm të guximshëm drejt kampit osman. Objektivi ishte i qartë: të depërtonte deri te çadra e sulltanit dhe ta vriste Mehmetin II. Sulmuesit kaluan mes rojeve osmane, përhapën panik dhe goditën në zemër të kampit. Për orë të tëra mbretëroi kaosi. Ushtarët osmanë, të zgjuar në errësirë, shpesh nuk arrinin të dallonin mikun nga armiku.

Megjithëse Vladi nuk arriti të vriste sulltanin, sulmi tronditi rëndë ushtrinë osmane. Humbjet ishin të mëdha dhe morali i trupave u godit rëndë. Kur Mehmeti vazhdoi marshimin drejt kryeqytetit të Vllahisë, Târgovişte, ai u përball me një skenë makabre që do të hynte në histori: mijëra kufoma ushtarësh osmanë të ngulura në hunj, një pyll i tërë vdekjeje i ngritur nga Vladi për të terrorizuar pushtuesit.

Kronikanët osmanë dhe evropianë shkruajnë se edhe vetë sulltani mbeti i tronditur nga ajo pamje. Fushata, e menduar si një marshim triumfal, u shndërrua në një ndërmarrje të kushtueshme dhe demoralizuese.

Në të njëjtën kohë, Skënderbeu vazhdonte të rezistonte në Arbëri. Për Mehmetin II, këta dy sundimtarë përfaqësonin të njëjtin problem: kufijtë e perandorisë nuk mund të siguroheshin plotësisht sa kohë ekzistonin prijës të gatshëm të sakrifikonin gjithçka për lirinë e vendit të tyre.

Historia i ka kujtuar ndryshe. Skënderbeu mbeti simboli i qëndresës shqiptare dhe një nga strategët më të mëdhenj ushtarakë të Mesjetës. Vlad Drakula hyri në legjendë për ashpërsinë dhe metodat e tij të tmerrshme, duke frymëzuar shekuj më vonë figurën letrare të Drakulës.

Por në qershorin e vitit 1462 ata ishin pjesë e së njëjtës histori: historia e kufirit evropian që refuzonte të dorëzohej përballë një prej perandorive më të fuqishme të kohës.

Më 16 qershor 1944, në një burg të Karolinës së Jugut, një djalë 14-vjeçar u ul në karrigen elektrike. Quhej George Junius Stinney Jr. Ishte aq i vogël sa rojet u detyruan të vendosnin një Bibël nën trupin e tij që koka të arrinte te elektrodat e ekzekutimit.

Pak minuta më vonë ai vdiq.

George Stinney mbetet edhe sot personi më i ri i ekzekutuar në Shtetet e Bashkuara gjatë shekullit XX. Shtatëdhjetë vjet më vonë, një gjykatë do të arrinte në përfundimin se procesi ndaj tij kishte qenë një dështim katastrofik i drejtësisë.

Dy vajza të zhdukura

Historia filloi më 24 mars 1944 në qytetin e vogël Alkolu të Karolinës së Jugut, ku ndarja racore ishte pjesë e përditshmërisë. Të bardhët dhe afrikano-amerikanët jetonin në lagje të ndara, punonin të ndarë dhe frekuentonin shkolla të ndara.

Atë pasdite, George dhe motra e tij po luanin pranë shtëpisë kur dy vajza të bardha, 11-vjeçarja Betty June Binnicker dhe 8-vjeçarja Mary Emma Thames, iu afruan dhe i pyetën nëse dinin ku mund të gjenin lule të egra.

Ishte një bisedë e zakonshme që zgjati vetëm pak minuta.

Kur vajzat nuk u kthyen në shtëpi, komuniteti organizoi kërkime masive. Ironikisht, edhe vetë George mori pjesë në kërkime. Ai u tregoi disa banorëve se kishte qenë ndër personat e fundit që i kishte parë vajzat gjallë.

Të nesërmen, trupat e tyre u gjetën në një hendek të mbushur me ujë. Të dyja kishin pësuar goditje të rënda në kokë.

Arrestimi i menjëhershëm

Policia nuk humbi kohë. George dhe vëllai i tij më i madh, John, u arrestuan si të dyshuar. Pas disa orësh marrjeje në pyetje, John u lirua. George jo.

Ai u izolua nga familja, nuk u lejua të takonte prindërit dhe nuk pati pranë asnjë avokat gjatë marrjes në pyetje. Oficerët pretenduan se ai kishte rrëfyer krimin, por asnjë dokument i firmosur prej tij nuk u paraqit kurrë.

Nuk kishte gjurmë gishtash.

Nuk kishte armë krimi të identifikuar.

Nuk kishte dëshmitarë okularë.

Nuk kishte prova materiale.

E vetmja bazë e akuzës ishte pretendimi i policisë se djali kishte pranuar fajin.

Ndërkohë klima në qytet u bë e rrezikshme. Familja Stinney mori kërcënime me vdekje. Babai humbi vendin e punës dhe familja u detyrua të largohej nga zona. Një turmë e zemëruar tentoi madje ta linçonte adoleshentin, por ai ishte transferuar tashmë në një burg tjetër.

Një gjyq i shkruar paraprakisht

Më 24 prill 1944 filloi gjyqi. Ajo që ndodhi më pas do të hynte në histori si një nga proceset më të dyshimta të drejtësisë amerikane.

Në sallën e gjyqit nuk kishte afrikano-amerikanë në juri. Juria përbëhej vetëm nga burra të bardhë.

Avokati i caktuar nga shteti për mbrojtjen e George ishte një jurist pa përvojë në çështje penale serioze. Ai nuk thirri pothuajse asnjë dëshmitar mbrojtës, nuk kundërshtoi seriozisht provat e prokurorisë dhe nuk paraqiti një strategji të mirëfilltë mbrojtjeje.

Prokuroria mbështeti gjithë çështjen mbi dëshminë e sherifit, sipas të cilit George kishte rrëfyer vrasjet.

Gjykimi zgjati më pak se dy orë.

Juria u tërhoq për diskutim dhe pas vetëm dhjetë minutash shpalli vendimin: fajtor.

Pak minuta më vonë gjykatësi e dënoi me vdekje.

Një fëmijë 14-vjeçar ishte dërguar drejt karriges elektrike.

Mëngjesi i ekzekutimit

Mëngjesin e 16 qershorit 1944, George u dërgua në dhomën e ekzekutimit. Ai peshonte pak më shumë se 40 kilogramë dhe ishte aq i shkurtër sa nuk përshtatej me përmasat e karriges elektrike të ndërtuar për të rritur. Një Bibël u vendos poshtë tij për ta ngritur. Rojet i lidhën krahët, këmbët dhe trupin me rripa lëkure. Kur u pyet nëse kishte ndonjë fjalë të fundit, ai vetëm tundi kokën. Dëshmitarët kujtojnë se djali qante.

Maska që duhej t’i mbulonte fytyrën ishte shumë e madhe për kokën e tij. Kur rryma elektrike u lëshua, maska rrëshqiti dhe lotët e fëmijës u bënë të dukshëm për të gjithë të pranishmit.

Pak çaste më vonë, George Stinney u shpall i vdekur.

Drejtësia pas shtatë dekadash

Për dekada të tëra familja e tij këmbënguli se George ishte i pafajshëm.

Më në fund, në vitin 2014, shtatëdhjetë vjet pas ekzekutimit, një gjykatë e Karolinës së Jugut rihapi çështjen.

U dëgjuan dëshmi të reja. Folën familjarë, dëshmitarë të kohës dhe ekspertë juridikë. Gjykata arriti në përfundimin se procesi kishte qenë thellësisht i padrejtë. Nuk kishte prova të besueshme për rrëfimin e pretenduar. Mbrojtja kishte qenë pothuajse inekzistente. Të drejtat themelore të të pandehurit ishin shkelur.

Gjykatësja deklaroi se George ishte privuar nga procesi i rregullt ligjor dhe se nuk mund të imagjinonte “një padrejtësi më të madhe”.

Dënimi u anulua pas vdekjes.

Një simbol i padrejtësisë

Sot rasti i George Stinney-t studiohet në fakultetet juridike dhe përmendet shpesh në debatin mbi dënimin me vdekje në Shtetet e Bashkuara.

Për shumë historianë dhe juristë, ai nuk është vetëm historia e një djaloshi afrikano-amerikan të ekzekutuar. Është historia e një sistemi që në një epokë racizmi institucional vendosi të dënojë një fëmijë pa prova të mjaftueshme.

Shtatëdhjetë vjet më vonë, drejtësia e pranoi gabimin. Por George Stinney kishte kaluar prej kohësh nga historia në tragjedi.

Përgatiti për botim: L.Veizi

Një port i kthyer në skenë historie

Midis shekujve XVI dhe XIX, detet e botës u bënë arenë për piratë dhe korsarë që sulmonin anijet tregtare europiane të ngarkuara me mallra dhe thesare. Karaibet, me rrugët e tyre të ngjeshura tregtare dhe ujërat e cekëta, u shndërruan në një strehë ideale për ta.

Sidomos midis viteve 1690 dhe 1720, zona e Nassau-t konsiderohej një bazë strategjike për figura të njohura si Edward Teach (i njohur si Mjekërziu) dhe John Rackham (Calico Jack), të cilët planifikonin sulme dhe ndanin plaçkën pas bastisjeve në det.

Zbulimet nënujorë

Ekspedita ndërkombëtare ka identifikuar gjashtë anije të mbytura në zonë. Midis mbetjeve janë struktura të djegura prej druri, të rënduara me balast guri, si dhe objekte të ndryshme ushtarake dhe detare: topa hekuri, mjete mprehjeje për shpata dhe rreth 25 fishekë plumbi për musketa.

Sipas arkeologëve, djegia e anijeve deri në vijën e ujit ishte një praktikë e përdorur për të fshehur gjurmët e sulmeve dhe për të shmangur ndjekjen nga autoritetet koloniale. Pasi plaçkitnin ngarkesat, piratët shpesh i shkatërronin anijet për të eliminuar provat.

Një nga trupat e djegur të anijeve është interpretuar si një “firmë operacionale” e sulmeve piratere, e ngjashme me mënyrën e veprimit të Mjekërziut.

Gjurma e Mjekërziut

Edward Teach (1680–1718), i njohur si Mjekërziu, është një nga figurat më të famshme të piraterisë botërore. Ai filloi karrierën e tij detare gjatë Luftës së Mbretëreshës Anne (1702–1713), përpara se t’i bashkohej botës së piraterisë në ishullin New Providence.

Në vitin 1716 ai u lidh me kapitenin Benjamin Hornigold, duke nisur një seri sulmesh detare që përfshinë kapjen e rreth njëzet anijeve brenda pak më shumë se një viti.

Gjetja më e njohur e lidhur me të ishte anija “Concorde”, një anije angleze që transportonte skllevër drejt Guajanës. Pas marrjes së saj, Teach e riemërtoi “Queen Anne’s Revenge”, e armatosi me 40 topa dhe e përdori për sulme përgjatë brigjeve të Amerikës së Veriut dhe Karaibeve.

Një tjetër anije tregtare dhe gjurmë të jetës së përditshme

Në të njëjtën zonë, arkeologët zbuluan edhe një anije tregtare angleze të mbytur rreth vitit 1740. Brenda saj u gjetën shishe qelqi vere, pajisje detare dhe 143 pipë duhani prej balte, të dekoruara me simbole mbretërore angleze.

Këto objekte sugjerojnë jo vetëm aktivitet tregtar, por edhe jetën e përditshme në anijet e epokës koloniale, duke plotësuar më tej mozaikun historik të Karaibeve.

Një “Ishull Thesari” i vërtetë

Zbulimet e fundit në Bahamas tregojnë se legjendat e piratëve nuk janë vetëm mitologji popullore apo frymëzim filmash, por kanë rrënjë të forta historike. Mbetjet nënujore dëshmojnë për një periudhë kur deti ishte njëkohësisht rrugë tregtare, fushë beteje dhe territor i paligjshmërisë së organizuar.

Në këtë kuptim, Nassau dhe ujërat përreth tij mbeten një arkiv i gjallë i një epoke ku historia dhe miti ndahen vetëm nga disa metra rërë nën det.

Motoja e regjimit fashist – “Beso, bindu, lufto” – ishte kthyer në një thirrje për mobilizim total. Por pas retorikës së fuqishme qëndronte një realitet krejt tjetër: Italia nuk ishte e përgatitur për një luftë të përmasave globale. Vetë strukturat ushtarake dhe shtabet e larta e dinin këtë. Sipas vlerësimeve të kohës, niveli i gatishmërisë luftarake të vendit nuk i kalonte 40%.

Një ushtri e madhe në letër, por e dobët në praktikë

Në momentin e hyrjes në luftë, Ushtria Mbretërore italiane kishte në dispozicion rreth 73 divizione të shpërndara në disa fronte: 53 në territorin e Italisë, 14 në Afrikën e Veriut, 5 në Shqipëri dhe 1 në Egje.

Por kjo shifër maskonte një problem serioz strukturor. Vetëm 19 divizione ishin të plota dhe efektive, 34 ishin të paplota, ndërsa 20 konsideroheshin praktikisht joefikase. Problemi më i madh ishte modernizimi: ushtria italiane kishte vetëm rreth 38 mijë automjete motorike, krahasuar me 600 mijë të Gjermanisë naziste, 350 mijë të Britanisë dhe 300 mijë të Francës. Kjo diferencë e madhe e bënte lëvizshmërinë e trupave italiane shumë të kufizuar.

Forcat ajrore: numra të mëdhenj, pajisje të vjetruara

Regia Aeronautica kishte në dispozicion rreth 5.240 avionë, por realiteti operacional ishte më i dobët. Vetëm rreth 3.296 ishin të destinuar për luftime dhe vetëm 1.796 konsideroheshin realisht operacionalë.

Flota ajrore përbëhej nga 783 bombardues, 594 gjuajtës dhe 419 avionë zbulues, por shumë prej tyre ishin të ngadaltë dhe teknikisht të vjetëruar në krahasim me kundërshtarët britanikë dhe francezë.

Një tjetër problem kritik ishte furnizimi. Në Afrikën e Veriut kishte rezerva vetëm për pesë muaj, në Afrikën Lindore Italiane për rreth një muaj e gjysmë deri në disa muaj sipas zonave, ndërsa në Egje furnizimet ishin të kufizuara në dy deri katër muaj. Kjo e bënte çdo operacion ushtarak afatgjatë shumë të pasigurt.

Marina: e fortë në shifra, e dobët në teknologji

Regia Marina konsiderohej forca më e organizuar e ushtrisë italiane, me një flotë të konsiderueshme: katër anije luftarake (dy prej tyre ende në ndërtim), 19 kryqëzorë, 53 shkatërrues dhe 115 nëndetëse, nga të cilat 12 ishin gjithashtu në ndërtim.

Megjithatë, marina italiane vuante nga mungesa e teknologjive moderne thelbësore. Ajo nuk kishte radarë dhe as aeroplanmbajtëse, gjë që e vendoste në disavantazh të madh strategjik ndaj flotave britanike.

Këto mangësi do të bëheshin të dukshme shumë shpejt. Pas bombardimit të portit të Tarantos dhe disfatës së rëndë në Betejën e Kepit Matapan në mars 1941, marina italiane do të humbiste ndikimin e saj në Mesdhe, duke u tërhequr gradualisht nga kontrolli i deteve.

Një vendim politik, jo ushtarak

Hyrja e Italisë në luftë nuk ishte thjesht një vendim strategjik ushtarak, por një akt politik i drejtuar nga ambicia imperialiste e regjimit fashist dhe dëshira për të qenë pjesë e një fitoreje që pritej të ishte e shpejtë dhe e lehtë.

Por realiteti i fushëbetejës tregoi të kundërtën: Italia hyri në një luftë botërore me një makineri ushtarake të papërgatitur, të fragmentuar dhe teknologjikisht të prapambetur.

Përfundim

10 qershori 1940 mbetet një nga datat më të rëndësishme dhe më kontradiktore të historisë italiane moderne: një moment kur retorika e fuqisë u përplas me realitetin e dobësisë strukturore. Një vend që kërkoi lavdi perandorake, por u përball me kufijtë e vet ushtarakë, ekonomikë dhe teknologjikë që në ditët e para të konfliktit.

Referuar: focus.it/ Përgatiti: L.Veizi

Sot, sytë e botës së tenisit janë të drejtuar nga Roland Garros, skena ku zhvillohen përballje të mëdha dhe ku argjila e kuqe është kthyer në simbol të elegancës dhe rezistencës sportive. Emri i turneut përsëritet pa pushim në biseda, analiza dhe transmetime, deri në atë pikë sa është bërë sinonim i vetë sportit.

Por një pyetje mbetet gjithmonë e hapur për ata që ndalen një çast: kush ishte në të vërtetë njeriu që i dha emrin këtij tempulli të tenisit?

Përgjigjja surprizon. Eugène Adrien Roland Georges Garros nuk ishte tenist. Ai nuk fitoi kurrë një Grand Slam, nuk ishte figurë e skenës sportive dhe nuk la gjurmë në fushën e raketës. Lavdia e tij nuk lindi në tokën e kuqe të Parisit, por në qiellin e Evropës.

Pionieri i qiellit

I lindur në vitin 1888, Roland Garros ishte një nga pionierët e hershëm të aviacionit. Në fillim të shekullit XX, fluturimi ishte ende territor i aventurierëve dhe vizionarëve. Ai nuk e pa kurrë si kuriozitet, por si mision.

Në vitin 1911, ai vendosi një rekord botëror lartësie duke pilotuar një avion të brishtë Blériot deri në rreth 3,950 metra, një arritje që në atë kohë konsiderohej ekstreme dhe gati e pamundur.

Por momenti që e futi në histori ndodhi më 23 shtator 1913. Garros u bë njeriu i parë që fluturoi pa ndalesë mbi Detin Mesdhe. Duke u nisur nga Fréjus në jug të Francës, ai zbarkoi në Bizerte të Tunizisë pas rreth tetë orësh fluturimi të pandërprerë. Legjenda thotë se në momentin e uljes i kishin mbetur vetëm disa litra karburant. Ai u kthye në një hero kombëtar.

Lufta dhe shpikja që ndryshoi aviacionin

Me shpërthimin e Luftës së Parë Botërore, Garros iu bashkua forcave ajrore franceze. Luftimet ajrore ishin primitive: pilotët shpesh qëllonin njëri-tjetrin me armë të vogla gjatë fluturimit. Problemi teknik ishte i madh: si të vendosej një mitraloz frontal pa shkatërruar helikën e avionit?

Garros, së bashku me inxhinierin Raymond Saulnier, kontribuoi në një zgjidhje inovative. Ata zhvilluan një sistem me devijues metalikë të vendosur në tehet e helikës, që lejonte kalimin e plumbave dhe devijimin e atyre që godisnin strukturën.

Ky mekanizëm e bëri Garros një nga figurat e para të luftës moderne ajrore. Megjithatë, ai nuk arriti statusin zyrtar të “as-it” sipas kritereve të mëvonshme. Në vitin 1915 u kap nga gjermanët, të cilët studiuan sistemin e tij. Pas tre vitesh robërie, ai arriti të arratisej, por u rikthye në front dhe u vra në betejë më 5 tetor 1918, pak para përfundimit të luftës.

Si përfundoi emri i tij në tenis?

Nëse jeta e tij lidhej me qiellin dhe luftën, si përfundoi emri i tij në një stadium tenisi në Paris?

Përgjigjja qëndron në një histori miqësie dhe vendimesh të pasluftës. Në vitin 1927, Franca fitoi Kupën Davis dhe vendi kishte nevojë për një stadium të madh për të mbrojtur titullin vitin pasardhës. Klubi Stade Français vendosi të dhuronte një pjesë të tokës së tij pranë Porte d’Auteuil për ndërtimin e kompleksit të ri sportiv.

Presidenti i klubit, Émile Lesieur, ishte mik i ngushtë i Roland Garros. Në kujtim të tij, dhe si kusht për marrëveshjen, ai kërkoi që stadiumi të mbante emrin e shokut të tij të rënë në luftë.

Kështu, në vitin 1928, lindi emri “Stade Roland Garros”.

Një emër i lindur nga qielli

Sot, ndërsa turneu i Roland Garros është një nga ngjarjet më të mëdha sportive në botë, pak njerëz kujtojnë se emri i tij nuk vjen nga një kampion tenisi, por nga një pionier i aviacionit.

Një njeri që nuk preku kurrë raketën, por që fluturoi më lart se shumica e legjendave që sot garojnë në fushën që mban emrin e tij. Në këtë mënyrë, historia e Roland Garros mbetet një bashkim i pazakontë mes qiellit, luftës dhe një fushe tenisi në Paris.

Ata nuk ishin shumë Martini dhe as nuk visheshin si Tom Ford, por ‘frumentarii’ dhe ‘agjentët në rebus’ ishin gjithashtu në shërbim të madhërisë së tij (perandorit). Romakët krenoheshin duke mos përdorur kurrë dinakërinë. Për t’u përballur me betejat gjokszhveshur, me shpatë në dorë, të gatshëm për të mposhtur armiqtë e tyre barbarë me fuqinë e qytetërimit të tyre të virtytshëm. Por në praktikë, spiunazhi dhe dredhitë ishin pjesë e shpirtit të Romës. Titus Livius regjistron atë që ishte një nga operacionet e para të raportuara të spiunazhit romak. Gjatë vitit 300 p.e.s. në njërën prej luftërave kundër etruskëve, Quinto Fabio Máximo vendosi ta dërgonte vëllain e tij, Fabio Ceso, në zonën pyjore Cimino, të veshur si fshatar. Fabio ishte mjeshtër i maskimit dhe, përveç kësaj, zotëronte gjuhën etruske, kështu që nuk ishte e vështirë për të të kalonte pyllin dhe të depërtonte në zona të kontrolluara nga armiku që, deri më tani, nuk ishin shkelur nga asnjë agjent romak. Misioni i tij ishte të kontaktonte aleatët e mundshëm të Romës dhe, falë cilësive që kishte, arriti të hynte në qytetin e Kameriumit, në Lacio, duke i bindur banorët të mbanin anën e tij. Lufta e madhe në Romën republikane kundër Kartagjenës së Hanibalit nuk ishte gjithashtu pa histori të mira spiunazhi. Një nga operacionet më të spikatura të spiunazhit të atij konflikti, u zhvillua gjatë rrethimit të Shticës, në 203 p.e.s., kryer nga trupat e Publio Cornelio Escipión-it. Përsëri sipas Titus Livius, Escipión-i vendosi të dërgojë një delegacion në kampin e mbretit Numida Sifax, aleat i Kartagjenës, me objektivin e dukshëm të parlamentit. Por qëllimi i vërtetë i gjeneralit romak ishte të zbulonte pikat e dobëta të armikut. Për këtë, delegacioni do të shoqërohej nga një grup centurionësh të maskuar si skllevër, që do të përziheshin midis numidianëve dhe kartagjenasve që analizonin kampet e tyre. Sidoqoftë, trashëgimia e Cayo Lelio kishte frikë se mashtrimi do të zbulohej nga një prej centurionëve të destinuar për të ndërmarrë misionin. Ky, i quajtur Lucio Estatorio, kishte qenë më parë në mesin e Nasmidas, kështu që Cayo Lelio vendosi ta rrëmbejë, për ta bërë atë maskimin e tij më efektiv. Mbi të gjitha, menduan romakët, asnjë numidian nuk do ta imagjinonte kurrë se një centurion i tërë romak të fshikullohej si skllav. Estatorio i pranoi urdhrat, u përul dhe depërtoi mes shokëve të tij midis armiqve, duke mbledhur, (ndërsa eprorët e tij ishin parlamentarë), të dhëna të rëndësishme për organizimin e kampeve të armikut dhe për ndërtimin e tyre, bazuar në materiale të ndezshme si druri. Me ato raporte në posedim, Escipión-i vendosi të sulmojë gjatë natës, duke i porositur legjionarët e tij që të digjnin gjithçka në rrugën e tyre. Zjarri bëri rrugën e vet nëpër strukturat e kampeve numidiane dhe kartagjenase. Romakët korrën një fitore të madhe falë një prej operacioneve më të suksesshme klandestine në Romën republikane. Në çdo rast, spiunazhi para-perandorak romak nuk ishte i institucionalizuar. Ekzistonte, por nuk kishte organe specifike të organizuara nga shteti.

Gabimi i Cezarit

Në vitet para rënies së Republikës Romake, Jul Cezari kishte organizuar, si një patric i mirë, shërbimin e tij privat të spiunazhit. Duhet të ketë qenë mjaft gjithëpërfshirës, sepse, ndërsa ishte i përfshirë në luftën civile, qytetarët ishin të vetëdijshëm se agjentët e tij po i vëzhgonin. Për më tepër, Cezari u drejtohej rregullisht spekulatorëve, korrierëve ushtarakë të ushtrisë, për të kryer detyrat e tyre të zakonshme dhe të brendshme spiunazhi midis trupave. Sipas Suetonius në “Jeta e 12 cezarëve”, Cezari shpiku madje një sistem kodimi kriptografik, që aktualisht njihet si ‘kodi i Cezarit’. Në mesazhet e tij udhëheqësi romak zëvendësoi secilën shkronjë për atë që ndodhej tri herë më vonë me alfabetin latin, në atë mënyrë që shkronja “d” të zëvendësonte “a” në një nga mesazhet e tij të fshehta. Por aftësitë intelektuale të Cezarit dhe rrjeti i tij i spiunëve nuk e penguan fundin e tij, me gjithë paralajmërimet që mori. Kështu, Artemidoro, një mësues i filozofisë greke dhe ndoshta agjent i presidentit, kishte dëgjuar një bisedë të komplotistëve për të vrarë Cezarin. Artemidoro ishte i shpejtë për të dorëzuar një raport me shkrim shefit të tij, por ai vendosi të mos e merrte parasysh atë. I kushtoi 23 plagë me thikë.

Shkëmbi i parë

Pasardhësi i Cezarit, Oktaviani, trashëgoi talentin, inteligjencën dhe një magjepsje në kriptimin e mesazheve nga paraardhësi i tij. Por Oktaviani gjithashtu mori një mësim për vdekjen e Cezarit. Ai që duhej t’i kushtonte vëmendje “Artemidoros”. Oktaviani nuk do të linte kënd ta vriste, kështu që një nga iniciativat e para të tij ishte krijimi i një truproje, pretorianët, ushtarët që do të kishin aq shumë ndikim në të ardhmen e perandorisë. Paralelisht, ai zhvilloi një rrjet spiunazhi vendas, misioni i të cilit do të ishte, të parandalonte përpjekjet për jetën e tij. Spiunët njiheshin si informatorë, një term latin që ka nevojë për pak shpjegime, dhe ata u shpërblyen për çdo komplot të zbuluar. Në fillim funksionuan në mënyrë efektive, por ambicia i kapërceu ata dhe përfunduan duke hartuar ankesa të rreme me qëllim, të pasurimit të vetvetes ose shpëtimit prej konkurrencës.

Përtej këtij shërbimi të veçantë, Oktaviani, i shndërruar në Augustus, krijoi një shërbim postar dhe korrier të quajtur cursus publicus, një nga shpikjet më të shquara në nivelin komunikues në Romën antike. Për më tepër, filloi një shërbim i mrekullueshëm hartografie. Romakët deri më tani vareshin nga ajo që vendasit ose trupat e zbulimit llogariteshin kur merreshin me operacionet e tyre ushtarake, dhe kur ata ishin mbrojtës. Me shërbimin e hartografisë së Augustit, u hartuan hartat e hollësishme të të gjithë perandorisë. Këto harta dhe shërbimi postar shtetëror do të lehtësonin punën e ardhshme të shërbimit të spiunazhit që do të vinte.

Në shërbim të perandorit

Është ende çështje debati mes historianëve kur romakët filluan shërbimin e tyre të parë profesional të spiunazhit, frumentarii. Disa mendojnë se ata kanë punuar në kohën e Augustit, por shumica janë dakord se ka ndodhur më shpejt, kur ata filluan të veprojnë me Domitianin, duke qenë më të predispozuar se aventurat e tyre filluan me Trajanin ose Adrianin. Fillimisht, frumentarii ishin centurionë dhe oficerë të ngarkuar me furnizimin me grurë të legjioneve, gjë që i bëri ata individë që udhëtuan në të gjithë perandorinë, të gjeneronin një rrjet të rëndësishëm kontaktesh. Me këto cilësi të dobishme si bazë, ata u shndërruan në një shërbim spiunazhi, të cilin e kombinuan me punën e të dërguarit të perandorit dhe vrasjet politike. Në dallim nga shërbimet e tjera sekrete, frumentarii kishte një ekzistencë të hapur, të veshur me uniforma dalluese. Arsyeja e këtij rregulli ishte se, përveç funksioneve të tyre klandestine, ata ishin menduar si një element i propagandës. Qytetarët e dinin, pasi panë një nga ata spiunë me uniformë, se perandori i kishte në vëzhgim. Natyrisht, kur frumentarii duhej të kryente punë për infiltrimin, ndryshonin rrobat. Trupat e spiunazhit ishin të përbërë nga 200 individë të rekrutuar në garnizone nga e gjithë perandoria. Diversiteti gjeografik u dha një avantazh të shtuar, pasi ata u bënë një organ multietnik, i aftë të përzihet me çdo mjedis. Megjithëse ishin vendosur në të gjithë territorin romak, ata kishin selinë e tyre në Romë, në Castra Peregrina, në kodrën e Celios. Shefi i tyre, princi peregrinorum, banonte atje, duke i raportuar drejtpërdrejt perandorit dhe duke i pasur kartat e hapura për të torturuar dhe vrarë shërbimin e tij. Adriani ishte ai që e nxiti këtë trupë, duke i porositur ata të spiunonin jetën private të njerëzve të shquar në botën e politikës. Me kalimin e kohës, ata do të bëheshin një qendër e hijshme e pushtetit që përfundimisht do të prishte paqen e brishtë të perandorëve.

Më saktë, vrasës

Ana e errët e forcës së frumentarii ishte në aftësitë e tyre për të vrarë. Dhe këto arte të këqija u përdorën nga disa perandorë në mënyrë të sigurt. Shembuj të qartë të kësaj janë Commodore, i cili urdhëroi frumentarii të vriste një dashnor të supozuar, ose jetëshkurtrin Didio Juliano, i cili kishte blerë fronin perandorak në një ankand të mbajtur nga Praetorians në vitin 193. Juliani i paskrupullt dërgoi në fillimin e mbretërimit të tij në një centurion të frumentarii me qëllim eliminimin e Septimius Severus, një gjeneral që mund t’i merrte fronin. Për fat të mirë, për Severo, operacioni dështoi dhe ai ishte në gjendje të kurorëzonte veten perandor, duke vendosur një dinasti të re në Romë. Trashëgimtari i Severos, Caracalla, gjithashtu luftoi me vrasësin, por në rastin e tij historia nuk mbaroi, ashtu si dhe babai i tij. Megjithëse u paralajmërua për një komplot të komplotuar kundër tij nga Materiano, një oficer përgjegjës për grupet e Romës, perandori nuk e hapi kurrë mesazhin. Macrino, prefekti i Gardës Praetoriane dhe drejtuesi i operacionit për të zbuluar sovranin, përgjoi shënimin e Materianos, e lexoi atë dhe, pasi e hulumtoi, e ktheu. Para se Materiano të paralajmëronte përsëri Caracallan, Macrino e përfundoi atë dhe u bë kreu i ri i Romës. Frumentarii arriti kulmin gjatë asaj qeverie të shkurtër Macrino, kur një nga ish-shefat e tij, Marco Oclatinio, u emërua senator nga perandori i ri. Kjo nuk i pëlqeu aristokracisë romake dhe filloi të mendojë për rolin e atyre frumentarii, të cilët, ashtu si pretororët, tashmë kishin shumë ndikim në politikën perandorake. Roli i vrasësve me pagesë të frementarii ishte gjithnjë e më i zakonshëm, diçka që, së bashku me nivelet e larta të korrupsionit dhe arbitraritetin e veprimeve të tyre, bëri që frika fillestare të shndërrohej në urrejtje të furishme kundër trupit. Për këtë arsye, në fund të shekullit të 3-të, Perandori Diokleciani mori vendimin për ta zhdukur atë. Por ai përcaktim i Dioklecianit duket më shumë si një akt propagandistik, pasi spiunët nuk pushuan së ekzistuari, por u shndërruan në një organizatë të re, të quajtur agjentë në rebus, me të njëjtat fuqi si paraardhësit e tyre. Dallimi i vetëm i dukshëm është se këta agjentë nuk ishin më pjesë e ushtrisë, por ishin civilë dhe hynë nën komandën e magister officiorum, i cili, në shekullin e katërt, do të ishte tashmë udhëheqësi de fakto i spiunëve romakë.

Të njëjtët qen, kollare të ndryshme

Trupi i ri gjithashtu do të shtonte numrin e trupave të tij, të cilët arritën në 1200 oficerë. Pas ditëve të para, kur u përkushtuan si paraardhësit e tyre, për spiunazh, ata përfunduan duke u gllabëruar nga të njëjtat vepra penale si frumentarii. Historiani Amiano Marcelino ka regjistruar në shkrimet e tij se si agjentët në rebus u bënë një kërcënim i vazhdueshëm, gjë që futi frikën e “çdo njeriu me ndikim, me tortura, zinxhirë dhe burgje të errëta”. Terrori që ata futën ishte shumë i dobishëm për zhvillimin e një prej detyrave që u besohej: kontrollin e opinionit publik.

Me ardhjen e Kostandinit në pushtet, ai dëshiroi prej tyre që të sundonin perandorinë, për t’i konsideruar ata një element shqetësues. Aq shumë saqë në kushtetutat e tij ai u përpoq të ndalonte, të paktën, burgosjet arbitrare që ishin dashur për agjentët në rebus. Efektiviteti i kësaj mase ishte i dobët, kështu që në vitin 359, në kohën e Kostandinit II, u krye një spastrim në atë trupë të korruptuar. Pastrimi që nuk pati efektin e dëshiruar, bëri që më vonë perandori Julian Apostati të shkatërronte agjentët në rebus, i cili ishte vetëm 17 vjeç. Juliani, prej atëherë përdori skllevër si të besueshëm. Kështu përfundoi historia e një prej fytyrave më të errëta të romakëve. Ajo e spiunazhit doli si një post ushtarak, e përdorur nga perandorët për mbrojtjen e tyre dhe, më në fund, u asgjësua nga ai korrupsion kaq tipik për rënien e ngadaltë të Romës.

Burimi: lavanguardia/ Përgatiti për botim: L.Veizi