Nga Leonard Veizi

Filmi “Enemy at the Gates”, – ku interpreton aktori i famshëm britanik Xhud Lo, – sjell për spektatorin një panoramë të zymtë të Betejës së Stalingradit. Dhe aty ka një skenë që ngulitet në kujtesë si një plagë e hapur e një kohe pa mëshirë: rreshtat e rekrutëve sovjetikë që hipin nëpër anije nën zjarrin e aviacionit gjerman, vetëm për t’u qëlluar në shpinë nga vetë komandantët e tyre kur tentojnë të hidhen nga bordi i anijeve që i transportojnë për në frontin e luftës, të tmerruar dhe të pambrojtur.

Një tjetër pamje rrëqethëse: një mitraloz sovjetik i pozicionuar në prapavijë, jo për të qëlluar armikun, por për të vrarë bashkëkombasit që guxojnë të tërhiqen. Në atë ferr industrial prej guri, tymi dhe gjaku, jeta e një ushtari sovjetik vlente vetëm nëse mbetej në vijën e frontit – ose vdiste aty. Ky nuk ishte thjesht një akt i kinemasë dramatike. Ishte pasqyrim i një realiteti të tmerrshëm të sanksionuar me dekret…

…Më 28 korrik 1942, në kulmin e ofensivës naziste drejt lindjes, udhëheqësi sovjetik Josif Stalin lëshoi një nga dekretet më të famshme dhe më të frikshme të Luftës së Dytë Botërore: Urdhrin nr. 227, i njohur ndryshe edhe me frazën e tij famëkeqe – “Ни шагу назад!” – “Asnjë hap pas!”

Morali në front

Urdhri u dha në një moment kritik, kur trupat gjermane po përparonin me shpejtësi drejt Stalingradit, dhe morali në frontin sovjetik ishte rënduar nga humbjet masive, mungesa e furnizimeve dhe kaosi i tërheqjeve të shpeshta. Stalini, i vendosur të ndalonte çdo akt paniku apo dorëzimi, vendosi të ndëshkonte rëndë çdo ushtar apo komandant që tërhiqej nga pozicionet pa leje të drejtpërdrejtë.

Sipas Urdhrit nr. 227:

-Tërheqja pa urdhër u shpall akt tradhtie, i dënueshëm me pushkatim të menjëhershëm ose me dërgim në batalione ndëshkimore;

-U krijuan njësi të veçanta bllokuese, që pozicionoheshin prapa linjave të frontit për të ekzekutuar çdo ushtar që tentonte të largohej apo të arratisej nga lufta;

-Vendosej formimi i batalioneve ndëshkimore (“shtrafbat”), ku dërgoheshin ushtarë të dënuar apo të dyshuar si frikacakë, për t’u përdorur në misione vetëvrasëse në vijën e parë të frontit.

Ky urdhër, i shkruar në një gjuhë të ashpër, i dënonte hapur “frikacakët dhe panikaxhinjtë” që po kërcënonin fitoren sovjetike. Për Stalinin, në këtë pikë të luftës, terrori ishte mjeti i fundit për të rikthyer disiplinën dhe për ta kthyer mbrapsht valën e disfatës.

Retrospektiva historike

Urdhri 227 nuk ishte thjesht një dokument ushtarak, por një akt ideologjik dhe psikologjik i fortë. Ai luajti një rol të dyfishtë:

-Ndihmoi në ndalimin e përparimit gjerman, pasi ushtarët e kuptuan se pas tyre nuk kishte më rrugë shpëtimi;

-Por me çmim të madh human, pasi dhjetëra mijëra ushtarë sovjetikë u vranë nga shokët e tyre ose u dërguan drejt vdekjes së sigurt në emër të qëndrueshmërisë dhe atdheut.

Në retrospektivë historike, Urdhri nr. 227 përfaqëson brutalitetin ekstrem të sistemit stalinist në kohë lufte, por edhe vendosmërinë e hekurt për të mbrojtur Bashkimin Sovjetik me çdo kusht – një filozofi që do të kulmonte më vonë me fitoren në Betejën e Stalingradit në vitin 1943, kthesë vendimtare në luftën kundër Gjermanisë naziste.

Epilogu

Urdhri Nr. 227, nuk u shfuqizua zyrtarisht me një dekret të veçantë, por ra praktikisht nga zbatimi në fund të luftës, më 1945, kur Bashkimi Sovjetik filloi ofensivën përfundimtare dhe e shtyu Wehrmacht-in jashtë territorit sovjetik.

Megjithatë, disa elementë të urdhrit, si njësitë ndëshkimore dhe “barrikadat e prapavijës” që ndalonin dezertimin, u shpërbënë në mënyrë graduale gjatë 1944–1945, me përparimin e vijës së frontit drejt Berlinit dhe me rritjen e moralit ushtarak.

Ngjarjet që çuan në luftë nisën një muaj më parë, më 28 qershor 1914, kur në Sarajevë u vra trashëgimtari i fronit austro-hungarez, arkiduka Franc Ferdinandi, së bashku me bashkëshorten e tij, Sofia. Autori i atentatit ishte Gavrilo Princip, një nacionalist serbo-boshnjak, anëtar i organizatës “Bosnja e Re”, i mbështetur nga elementë të lidhur me shoqërinë sekrete serbe “Dora e Zezë”.

Duke e konsideruar Serbinë përgjegjëse për atentatin, Austro-Hungaria i dërgoi Beogradit një ultimatum më 23 korrik 1914 me dhjetë kërkesa të rrepta. Edhe pse Serbia pranoi shumicën e tyre, ajo refuzoi disa pika që cenonin sovranitetin e saj, veçanërisht lejimin e hetuesve austro-hungarezë të vepronin në territorin serb.

Për Vjenën, kjo ishte arsyeja e mjaftueshme për të ndërmarrë veprime ushtarake. Më 28 korrik, Perandoria Austro-Hungareze i shpalli luftë Serbisë dhe bombardoi Beogradin. Ajo që dukej si një konflikt rajonal u shndërrua brenda pak ditësh në një luftë botërore për shkak të sistemit të aleancave që kishte ndarë Evropën në dy blloqe rivale.

Rusia mobilizoi ushtrinë në mbështetje të Serbisë. Gjermania, aleate e Austro-Hungarisë, i shpalli luftë Rusisë dhe më pas Francës. Pushtimi gjerman i Belgjikës solli në luftë edhe Britaninë e Madhe. Brenda pak javësh, Evropa ishte përfshirë nga flakët e një konflikti të paparë, ku më vonë do të përfshiheshin edhe Perandoria Osmane, Italia, Shtetet e Bashkuara dhe shumë vende të tjera.

Lufta e Parë Botërore zgjati deri më 11 nëntor 1918 dhe ndryshoi rrënjësisht hartën politike të botës. Katër perandori – Austro-Hungareze, Gjermane, Ruse dhe Osmane – u shembën, ndërsa lindën shtete të reja dhe u krijuan kushtet që, dy dekada më vonë, do të çonin në shpërthimin e Luftës së Dytë Botërore.

Shpallja e luftës nga Austro-Hungaria ndaj Serbisë mbetet një nga momentet më vendimtare të historisë moderne, një kujtesë se një krizë diplomatike e pazgjidhur mund të shndërrohet në një konflikt me pasoja globale.

Këto pyetje janë në qendër të ukronisë, një zhanër letrar që ndërton histori alternative duke ndryshuar një ngjarje vendimtare të së kaluarës. Në rastin e Luftës së Dytë Botërore, autorët marrin si pikënisje momente reale kur fati i konfliktit mund të kishte marrë një drejtim tjetër dhe ndërtojnë mbi to një realitet të ri.

Ja pesë nga romanet më të njohura që imagjinojnë fitoren e Rajhut të Tretë.

“Atdheu” – Robert Harris (1992)

Një nga romanet më të suksesshme të këtij zhanri. Historia zhvillohet në vitin 1964, në një Evropë të sunduar nga Gjermania naziste. Adolf Hitleri është ende në pushtet dhe Rajhu feston 75-vjetorin e lindjes së tij, ndërsa me Shtetet e Bashkuara zhvillohet një Luftë e Ftohtë e re.

Pika e kthesës është fitorja gjermane në Frontin Lindor kundër Bashkimit Sovjetik. Brenda këtij realiteti alternativ, një hetim kriminal zbulon sekretet më të errëta të regjimit.

“SS-GB” – Len Deighton (1978)

Po sikur Luftwaffe të kishte fituar Betejën e Britanisë në vitin 1940?

Ky është skenari që ndërton Len Deighton. Britania është pushtuar nga trupat gjermane, Londra kontrollohet nga SS-ja dhe qeveria britanike mbijeton vetëm formalisht. Në këtë atmosferë zhvillohet një histori spiunazhi dhe rezistence.

Romani mbështetet mbi një nga momentet më kritike të luftës, kur fitorja gjermane në qiellin britanik do ta kishte bërë të mundur pushtimin e ishullit.

“Dominion” – C. J. Sansom (2012)

Në këtë roman, kthesa historike nuk është ushtarake, por politike.

Autori imagjinon se në vitin 1940 Winston Churchill humbet pushtetin dhe Britania nënshkruan paqe me Hitlerin. Një dekadë më vonë vendi duket ende i pavarur, por në realitet është nën ndikimin e plotë të Rajhut.

Skenari mbështetet në një debat real që zhvillohej në qeverinë britanike, ku një pjesë e kabinetit ishte e gatshme të negocionte me Gjermaninë.

“Njeriu në Kështjellën e Lartë” – Philip K. Dick (1962)

Ky mbetet romani më i famshëm mbi historinë alternative të Luftës së Dytë Botërore.

Philip K. Dick imagjinon një botë ku fuqitë e Boshtit kanë fituar luftën. Shtetet e Bashkuara janë ndarë mes Gjermanisë naziste dhe Japonisë Perandorake, ndërsa kufijtë e botës janë rishkruar sipas interesave të dy fituesve.

Edhe pse më pak realist nga pikëpamja gjeopolitike se romanet e tjera, libri u kthye në një klasik të letërsisë fantastiko-shkencore dhe u ekranizua me sukses si serial televiziv.

“Nata e Svastikës” – Katherine Burdekin (1937)

Shkruar dy vjet përpara shpërthimit të Luftës së Dytë Botërore, ky është ndoshta romani më profetik i listës.

Katherine Burdekin imagjinon një botë 700 vjet pas fitores së nazizmit. Hitleri është shndërruar në një figurë pothuajse hyjnore, shoqëria drejtohet nga një sistem ekstrem patriarkal dhe gratë janë reduktuar pothuajse vetëm në rolin e riprodhimit.

Shumë studiues e konsiderojnë këtë vepër pararendëse të distopive moderne, si “Përralla e Shërbëtores” e Margaret Atwood.

Historia që mund të kishte marrë një tjetër drejtim

Ajo që i bën këto romane bindëse nuk është vetëm imagjinata e autorëve, por fakti se të gjitha nisen nga momente reale kur historia mund të kishte ndryshuar. Beteja e Britanisë, Operacioni “Barbarossa”, debatet politike në Londër apo zhvillimet në Frontin Lindor ishin pika ku fati i luftës nuk ishte ende i vulosur.

Natyrisht, shumica e historianëve vlerësojnë se, pavarësisht sukseseve fillestare të Gjermanisë, avantazhi ekonomik, industrial dhe njerëzor i Aleatëve e bënte një fitore përfundimtare naziste gjithnjë e më pak të mundshme pas viteve 1942–1943.

Megjithatë, këto romane nuk synojnë të rishkruajnë historinë. Ato na kujtojnë se sa të brishta mund të jenë kthesat historike dhe sa ndryshe do të dukej bota nëse vetëm një vendim, një betejë apo një rastësi do të kishte pasur një përfundim tjetër.

Burimi/ focus.it

Ligji 194 lejon që italianët të përdorin ndërprerjen vullnetare të shtatzënisë brenda 90 ditëve nga ngjizja, por edhe deri në muajin e katërt dhe të pestë për arsye terapeutike, nëse shëndeti fizik ose mendor i gruas është në rrezik serioz.

Pas betejave feministe në rrugë dhe diskutimeve të nxehta në sallat e parlamentit, ligji 194, i miratuar në 1978, ishte në fakt një kompromis që përfundoi duke i pakënaqur të gjithë: Kishën, partitë, gratë në favor të dekriminalizimit të abortit dhe ata. kundër. Megjithatë sot ajo mbetet ende një pikë fikse për të shmangur kalvarin dhe rreziqet e abortit klandestin. Le të shohim se si një grua në të kaluarën iu drejtua ndërprerjes së shtatzënisë para vitit 194…

Çfarë thoshte ligji

Para vitit 1978, ndërprerja vullnetare e shtatzënisë konsiderohej krim nga kodi penal italian, i cili e dënonte me burgim nga dy deri në pesë vjet , si për autorin e abortit, ashtu edhe për vetë gruan.

Praktika të përgjakshme

Në vitin 1973 , në Itali, kishte më shumë se 3 milionë gra që bënin një abort klandestin çdo vit. Shumë vdiqën në orët në vijim, u gjakosën deri në vdekje, me mitër të shpuar nga gjilpërat e thurjes të trajtuara keq nga nënat, ose të helmuar nga zierjet e bëra vetë.

Për pak…

Ata që mund ta përballonin, megjithatë, iu drejtuan “lugës së artë”, mjekut që bënte aborte klandestine në klinika private , me një lugë që gratë detyroheshin ta paguanin – prandaj emri – me peshë të artë.

Ilaçet dhe bimët e zhdukura

Indikacionet terapeutike për gratë e lashta që donin të abortonin ishin të qarta: ato mund të zgjidhnin midis një serie të çuditshme përpjekjesh fizike të dhunshme, kërcimesh dhe masazhesh, dhe një liste të gjatë përzierjesh diuretike, purgative ose stimuluese të bazuara në bestytni dhe barishte.

Ndër të tjera, zierjet e ruesë dhe majdanozit , bimë potencialisht toksike nëse merren në përqendrime të larta, dhe ato të silfiumit , një bimë e dështuar, tashmë e zhdukur, e përhapur në rajonin e Kirinës (Afrika e Veriut) ishin më të njohurat që nga kohërat klasike.

Nënat

Nuk mungonin gratë që zgjodhën t’i drejtoheshin asaj që disa autorë e përkufizuan si “sulmin e verbër” kundër mitrës së tyre, me një instrument që shponte placentën : si një gjilpërë e veçantë bronzi, paraardhësi i gjilpërës së thurjes së nënave. Shpesh metoda vdekjeprurëse, të cilat mbetën në përdorim për një kohë të gjatë.

Mëmësia si detyrë

Tashmë në shekullin e nëntëmbëdhjetë, amësia u bë një çështje publike. Në kohë luftrash dhe murtajash, ideja bazë ishte ajo e shprehur nga filozofi francez Denis Diderot: ” Një shtet është aq më i fuqishëm sa më i populluar të jetë […] dhe sa më të shumtë të jenë armët e përdorura në punë dhe mbrojtje “. .

Në këtë këndvështrim, fetusi u shndërrua në një “ qytetar, ushtar dhe punëtor të ardhshëm ” për t’u mbrojtur dhe, për rrjedhojë, “ gruaja shtatzënë nuk është më thjesht gruaja e qytetarit, por në një farë mënyre pronë e shtetit ”, sipas. për përcaktimin e dhënë nga mjeku iluminist gjerman Johann Peter Frank. Të detyruara të jetonin sipas “paracaktimit të saj biologjik”, gratë u thirrën të përjetonin amësinë si një akt patriotizmi.

Në epokën fashiste, ligjet për këtë temë u bënë më të rrepta: aborti dhe kontracepsioni u bënë krime kundër personit ose krime kundër rendit të familjes. Qëllimi, argumentonte në vitin 1928 juristi Alfredo Rocco , babai i kodit penal të epokës fashiste, ishte të shmangte cenimin e “ shëndetit moral ” dhe “ zhvillimit të harlisur të popullit tonë ”.

Dhe në pjesën tjetër të botës?

Gjermania naziste, duke ndjekur idealin e racës së pastër, i ndaloi gratë “ariane” të ndërpresin shtatzëninë , por e inkurajoi atë (deri në atë pikë sa ta bënte të detyrueshme) në territoret e pushtuara. Në Rusinë bolshevike, megjithatë, aborti ishte i ligjshëm nga 1920 deri në 1936 . Islanda (1935) dhe Suedia (1938) ishin ndër vendet e para që legalizuan lloje të ndryshme të abortit.

Burimi: focus.it

Më 23 korrik 1952, Egjipti përjetoi një nga kthesat më të mëdha politike të historisë së tij moderne. Një grup oficerësh të rinj të ushtrisë, të udhëhequr nga Muhamed Naguib dhe Gamal Abdel Naser, organizuan një grusht shteti që do të rrëzonte monarkinë dhe do t’i jepte fund sundimit të mbretit Faruk I, i fundit mbret i dinastisë së themeluar nga shqiptari Muhamed Ali Pasha në fillim të shekullit XIX.

Faruku kishte hipur në fron në vitin 1936, në moshën vetëm 16-vjeçare, pas vdekjes së të atit, mbretit Fuad I. Fillimisht ai u prit me shpresë nga populli egjiptian, i cili shpresonte për një epokë reformash dhe më shumë pavarësi nga ndikimi britanik. Por me kalimin e viteve, figura e tij u shndërrua në simbol të një monarkie të dobësuar, të lidhur me privilegjet e oborrit, luksin dhe korrupsionin.

Gjatë Luftës së Dytë Botërore, pozicioni i Farukut u bë veçanërisht i ndërlikuar. Egjipti ishte zyrtarisht aleat i Britanisë së Madhe, por mbreti dhe një pjesë e rrethit të tij shfaqnin simpati ndaj fuqive të Boshtit, sidomos ndaj Italisë fashiste dhe Gjermanisë naziste. Për Britaninë, Egjipti kishte një rëndësi strategjike të jashtëzakonshme për shkak të Kanalit të Suezit, rrugës kryesore që lidhte Evropën me kolonitë britanike në Azi.

Në vitin 1942, gjatë luftës, britanikët ushtruan presion të drejtpërdrejtë mbi mbretin Faruk. Ushtria britanike rrethoi pallatin mbretëror në Kajro dhe e detyroi atë të pranonte emërimin e një kryeministri pro-britanik, Mustafa el-Nahas Pashës, në mënyrë që të garantonte mbështetjen e Egjiptit për Aleatët. Edhe pse Faruku mbeti në fron, kjo ngjarje dëmtoi rëndë prestigjin e tij dhe e bëri monarkinë të dukej si një institucion nën ndikimin e huaj.

Pas luftës, pakënaqësia ndaj mbretit u rrit. Egjiptianët kundërshtonin praninë britanike, pabarazitë sociale, korrupsionin në oborrin mbretëror dhe varfërinë e pjesës më të madhe të popullsisë. Goditja më e rëndë politike erdhi pas luftës arabo-izraelite të vitit 1948, ku ushtria egjiptiane pësoi humbje kundër shtetit të ri të Izraelit. Shumë oficerë fajësuan udhëheqjen politike dhe korrupsionin e sistemit për dështimin ushtarak.

Në këtë klimë pakënaqësie u krijua grupi i njohur si “Oficerët e Lirë”, një organizatë nacionaliste brenda ushtrisë egjiptiane. Ata kërkonin eliminimin e korrupsionit, largimin e ndikimit britanik dhe krijimin e një shteti më të pavarur.

Në orët e para të 23 korrikut 1952, Oficerët e Lirë morën kontrollin e institucioneve kryesore në Kajro. Grushti i shtetit u krye pothuajse pa gjakderdhje dhe shpejt u bë e qartë se monarkia nuk kishte më fuqi reale.

Mbreti Faruk u detyrua të abdikonte më 26 korrik 1952, në favor të djalit të tij të mitur, Fuadit II, i cili u shpall mbret nominal. Por ky ishte vetëm një hap kalimtar. Një vit më vonë, më 1953, monarkia u shfuqizua përfundimisht dhe Egjipti u shpall republikë.

Faruku u largua nga vendi në bordin e jahtit mbretëror “Mahroussa”, duke lënë pas një epokë më shumë se njëqindvjeçare të dinastisë së Muhamed Aliut. Ai jetoi më pas në mërgim, kryesisht në Itali, ku vazhdoi një jetë të qetë larg politikës. Vdiq në 1965, në Romë, në moshën 45-vjeçare.

Rrëzimi i Farukut nuk ishte vetëm fundi i një mbreti. Ai shënoi fundin e një modeli të vjetër pushteti në botën arabe dhe ngritjen e një epoke të re nacionaliste. Nën drejtimin e Gamal Abdel Naserit, Egjipti do të bëhej një nga qendrat kryesore të politikës arabe dhe të lëvizjeve antikoloniale të shekullit XX.

Megjithatë, historia e Farukut mbeti një paradoks: një mbret i lindur në një dinasti me origjinë shqiptare, që trashëgoi një fron të fuqishëm, por u rrëzua nga një ushtri e re që premtonte t’i kthente Egjiptit dinjitetin dhe pavarësinë.

Më 25 korrik 1943, Italia përjetoi një nga kthesat më dramatike të historisë së saj moderne. Pas më shumë se njëzet vitesh në pushtet, Benito Musolini, njeriu që kishte themeluar regjimin fashist dhe kishte udhëhequr vendin drejt Luftës së Dytë Botërore në krah të Gjermanisë naziste, u rrëzua nga pushteti. Në vend të tij u emërua marshalli Pietro Badolio, duke shënuar fillimin e fundit të diktaturës fashiste në Itali.

Musolini kishte ardhur në pushtet në vitin 1922, pas të ashtuquajturit “Marshimi mbi Romë”. Për më shumë se dy dekada ai ndërtoi një regjim autoritar, shfuqizoi liritë politike, shtypi opozitën dhe e ktheu Italinë në një shtet totalitar. Fillimisht, propaganda fashiste i dha regjimit një pamje të fuqishme, por Lufta e Dytë Botërore e rrëzoi këtë iluzion.

Pas hyrjes në luftë në qershor 1940, Italia pësoi një varg disfatash ushtarake në Afrikën e Veriut, Ballkan dhe në frontin lindor. Humbjet e njëpasnjëshme, bombardimet aleate mbi qytetet italiane, mungesa e ushqimeve dhe varfëria krijuan një pakënaqësi të madhe popullore. Goditja vendimtare erdhi më 10 korrik 1943, kur forcat anglo-amerikane zbarkuan në Sicili. Ishte e qartë se lufta po afrohej në territorin italian.

Në këto rrethana, natën mes 24 dhe 25 korrikut u mblodh Këshilli i Madh Fashist, organi më i lartë politik i regjimit. Për herë të parë që nga krijimi i fashizmit, shumë prej bashkëpunëtorëve më të afërt të Musolinit vendosën ta sfidonin. Pas një debati që zgjati rreth dhjetë orë, u votua mocioni i paraqitur nga Dino Grandi, i cili kërkonte rikthimin e kompetencave kushtetuese te mbreti Viktor Emanueli III. Mocioni u miratua me 19 vota pro, 8 kundër dhe 1 abstenim.

Edhe pse vendimi nuk e shkarkonte drejtpërdrejt Musolinin, ai i dha mbretit bazën politike për të ndërhyrë. Pasditen e 25 korrikut, Musolini u paraqit në pallatin mbretëror, duke besuar se do të diskutonte mbi situatën ushtarake. Në vend të kësaj, mbreti Viktor Emanueli III e informoi se ishte shkarkuar nga posti i kryeministrit dhe se drejtimin e qeverisë do ta merrte marshalli Pietro Badolio.

Menjëherë pas takimit, Musolini u arrestua nga karabinierët me urdhër të mbretit. Arrestimi u krye pa rezistencë. Ai u dërgua fillimisht në një kazermë ushtarake dhe më pas u transferua në disa vende të fshehta, derisa u izolua në hotelin Campo Imperatore, në malin Gran Sasso, për të penguar çdo përpjekje gjermane për ta liruar.

Po atë mbrëmje, radioja shtetërore italiane njoftoi popullin se Musolini ishte zëvendësuar nga Pietro Badoglio. Në qytetet italiane shpërthyen festime spontane. Shumë njerëz besonin se lufta kishte marrë fund. Megjithatë, Badoglio deklaroi se “lufta vazhdon”, ndërsa në prapaskenë nisi negociatat sekrete me Aleatët.

Më 8 shtator 1943, Italia shpalli armëpushimin me Aleatët. Reagimi gjerman ishte i menjëhershëm: Wehrmachti pushtoi pjesën më të madhe të vendit, çarmatosi ushtrinë italiane dhe mori nën kontroll territoret strategjike. Vetëm pak ditë më vonë, më 12 shtator, një njësi elitare gjermane e komanduar nga Otto Skorzeny kreu një operacion spektakolar në Gran Sasso dhe e liroi Musolinin.

Nën mbrojtjen e Adolf Hitlerit, Musolini krijoi në veri të Italisë të ashtuquajturën Republika Sociale Italiane, ose Republika e Salòs, një shtet kukull që mbijetoi deri në pranverën e vitit 1945. Luftimet civile midis fashistëve dhe partizanëve u bënë edhe më të përgjakshme.

Fundi i Musolinit erdhi më 28 prill 1945, kur ai u kap nga partizanët italianë pranë liqenit të Komos, ndërsa përpiqej të arratisej drejt Zvicrës. Ai u ekzekutua bashkë me Klara Petaçi dhe trupat e tyre u ekspozuan publikisht në Milano, si simbol i rrëzimit përfundimtar të fashizmit italian.

Rrëzimi i Musolinit më 25 korrik 1943 nuk ishte vetëm fundi i një diktatori. Ai shënoi shembjen e regjimit të parë fashist në Evropë dhe hapi rrugën për daljen e Italisë nga boshti Romë–Berlin. Megjithëse lufta në territorin italian do të vazhdonte edhe për afro dy vjet të tjerë, ajo ditë mbeti momenti kur u bë e qartë se epoka e fashizmit po i afrohej fundit dhe se Italia po hynte në një kapitull të ri, të mbushur me sfida, por edhe me shpresën për rikthimin e demokracisë.

Kjo kryengritje nuk ishte një ngjarje e izoluar. Ajo ishte pjesë e një procesi të gjatë rezistence shqiptare ndaj përpjekjeve të Stambollit për të forcuar kontrollin mbi vilajetet shqiptare, pikërisht në një kohë kur idetë kombëtare po përhapeshin me shpejtësi dhe kërkesat për të drejta gjuhësore e administrative po bëheshin gjithnjë e më të forta.

Pas Revolucionit të Turqve të Rinj në vitin 1908, shumë shqiptarë kishin shpresuar se regjimi i ri kushtetues do të sillte më shumë liri dhe njohje për identitetin kombëtar. Por shumë shpejt këto pritshmëri u zhgënjyen. Qeveria e re osmane ndoqi një politikë më të centralizuar, duke kërkuar të kufizonte autonominë lokale, të kontrollonte më fort administratën dhe të zbatonte reforma që prekën drejtpërdrejt jetën e popullsisë shqiptare.

Një nga shkaqet kryesore të pakënaqësisë ishin taksat e reja dhe masat administrative të imponuara nga qeveria osmane. Këto vendime nxitën reagimin e krerëve shqiptarë, veçanërisht në Kosovë dhe në zonat veriore. Në këtë periudhë u aktivizua fuqishëm edhe Isa Boletini, një nga figurat më të njohura të rezistencës shqiptare, i cili u përpoq të bindte prijësit shqiptarë që kishin marrë pjesë në përplasjet e vitit 1909 të rifillonin luftën kundër autoriteteve osmane.

Në pranverën e vitit 1910, kryengritja mori përmasa të mëdha. Forcat shqiptare sulmuan garnizonet osmane në Prishtinë dhe Ferizaj, ndërsa në Pejë u vra komandanti osman. Kryengritësit ndërprenë linjat e komunikimit, bllokuan hekurudhën në drejtim të Shkupit dhe morën nën kontroll pika strategjike si Gryka e Kaçanikut, një nga kalimet më të rëndësishme ndërmjet Kosovës dhe Maqedonisë.

Përballë kësaj situate, qeveria osmane dërgoi trupa të shumta për të shtypur kryengritjen. Ushtria osmane, e pajisur më mirë dhe me epërsi numerike, nisi një operacion të gjerë ushtarak. Pas dy javësh luftimesh të ashpra, forcat shqiptare u detyruan të tërhiqeshin drejt zonës së Drenicës, ndërsa ushtria osmane rifitoi gradualisht kontrollin mbi territoret e humbura.

Më 1 qershor 1910, osmanët rimorën Pejën. Më pas ofensiva vazhdoi drejt qendrave të tjera shqiptare. Prizreni dhe Gjakova ranë nën kontrollin e ushtrisë osmane, ndërsa në verë trupat perandorake u drejtuan drejt Shkodrës, një nga qendrat më të rëndësishme politike dhe kulturore shqiptare.

Në korrik të vitit 1910, trupat osmane hynë në Shkodër, duke shënuar fundin e fazës së parë të kësaj kryengritjeje. Por fitorja ushtarake osmane u shoqërua me një valë të ashpër represioni ndaj popullsisë shqiptare.

Masat ndëshkuese ishin të rënda. U kryen ekzekutime, pati arrestime masive dhe shumë fshatra u dogjën si formë hakmarrjeje ndaj mbështetësve të kryengritjes. Pronat e familjeve të përfshira në rezistencë u konfiskuan ose u shkatërruan. Qeveria osmane kërkoi jo vetëm të mposhtte kryengritësit, por edhe të godiste bazën shoqërore dhe kulturore që ushqente lëvizjen kombëtare shqiptare.

Një nga goditjet më të mëdha ishte ajo ndaj arsimit dhe gjuhës shqipe. Vetëm dy vite më parë, në vitin 1908, Kongresi i Manastirit kishte miratuar alfabetin e njësuar të gjuhës shqipe, një hap historik për kulturën kombëtare. Por pas kryengritjes, autoritetet osmane shpallën të paligjshme shumë botime në alfabetin shqip dhe mbyllën shkolla ku mësohej gjuha amtare.

Gazetarë, shkrimtarë dhe botues shqiptarë u vunë nën presion. Disa u gjobitën, disa u burgosën dhe ndaj disa të tjerëve u kërkua edhe dënimi me vdekje. Për Perandorinë Osmane, çështja shqiptare nuk ishte më vetëm një problem sigurie; ajo ishte kthyer në një përplasje me një lëvizje kombëtare që kërkonte identitet, arsim dhe të drejta politike.

Ekzistojnë edhe interpretime historike që kanë vënë në dukje mundësinë e ndikimit serb në nxitjen e kryengritjes, pasi dobësimi i Perandorisë Osmane në Ballkan përputhej me interesat strategjike të Serbisë së asaj kohe. Megjithatë, shumica e historianëve e shohin kryengritjen kryesisht si pasojë të drejtpërdrejtë të pakënaqësive shqiptare ndaj politikave osmane të centralizimit dhe shtypjes së kërkesave kombëtare.

Kryengritja e vitit 1910 ishte vetëm fillimi i një serie lëvizjesh më të mëdha. Ajo u pasua nga kryengritja e vitit 1911 në Malësinë e Madhe dhe nga kryengritja e madhe e vitit 1912, e cila do të çonte në shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë më 28 nëntor 1912.

Prandaj korriku i vitit 1910 mbetet një nga ato momente kur historia shqiptare duket sikur ecën mes dy zjarreve: nga njëra anë një perandori që përpiqej të ruante kontrollin mbi territoret e saj evropiane, dhe nga ana tjetër një popull që po kërkonte të afirmonte gjuhën, kulturën dhe identitetin e vet kombëtar.

Përgatiti: L.Veizi

Operacioni mori emrin simbolik nga qyteti biblik Gomorra, i cili sipas traditës u shkatërrua nga zjarri qiellor. Emërtimi nuk ishte rastësor: aleatët synonin një goditje të tillë ndaj Gjermanisë naziste që të trondiste jo vetëm kapacitetin e saj industrial, por edhe moralin e popullsisë.

Hamburgu ishte zgjedhur si objektiv për rëndësinë e tij strategjike. Ai ishte porti më i madh i Gjermanisë dhe një nga qendrat kryesore industriale të Rajhut të Tretë. Qyteti kishte kantierë detarë ku ndërtoheshin nëndetëse U-Boot, fabrika të armëve, rafineri nafte dhe objekte të rëndësishme për ekonominë e luftës gjermane.

Në vitin 1943, Gjermania ende zhvillonte një luftë të ashpër në frontet evropiane, por epërsia ajrore po kalonte gradualisht në duart e aleatëve. Pas bombardimeve të rënda mbi qytete të tjera gjermane, Britania dhe Shtetet e Bashkuara vendosën të ndërmerrnin një operacion të madh të kombinuar, ku bombardimet do të kryheshin në mënyrë të koordinuar: britanikët dhe kanadezët do të sulmonin kryesisht natën, ndërsa amerikanët gjatë ditës.

Operacioni filloi natën e 24 korrikut 1943, kur qindra bombardues të Forcave Ajrore Mbretërore Britanike (RAF) u drejtuan drejt Hamburgut. Ata hodhën mijëra bomba shpërthyese dhe ndezëse mbi qytet. Qëllimi ishte krijimi i një efektit zinxhir: fillimisht të shkatërroheshin ndërtesat dhe më pas zjarret të përhapeshin në masë.

Ajo që ndodhi ishte një nga katastrofat më të mëdha urbane të shekullit XX.

Temperaturat në disa zona të qytetit u ngritën në nivele ekstreme dhe u krijua një fenomen meteorologjik i njohur si stuhi zjarri (firestorm). Zjarret e shumta bashkoheshin duke krijuar një kolonë gjigante ajri të nxehtë që thithte oksigjenin nga rrugët dhe ndërtesat përreth. Erërat e fuqishme të krijuara nga ky fenomen përpinë njerëzit, dogjën lagje të tëra dhe e kthyen Hamburgun në një peizazh shkatërrimi.

Banorët që ishin strehuar në bodrume ose strehime kundërajrore u përballën me kushte ekstreme: mungesë oksigjeni, nxehtësi të padurueshme dhe tym helmues. Shumë njerëz vdiqën jo vetëm nga shpërthimet, por edhe nga zjarri dhe asfiksia.

Pas sulmeve të para britanike, bombarduesit amerikanë të Forcave Ajrore të Ushtrisë së Shteteve të Bashkuara (USAAF) vazhduan goditjet gjatë ditës. Këto sulme synonin objektivat industriale, por edhe infrastruktura të tjera të qytetit u prekën rëndë.

Operacioni vazhdoi për disa ditë dhe përfshiu disa valë bombardimesh deri në fund të korrikut. Megjithëse faza më shkatërruese ndodhi në korrik, operacionet ajrore kundër Hamburgut vazhduan edhe më pas, deri në nëntor 1943.

Bilanci ishte katastrofik:

u hodhën rreth 9000 ton eksploziv dhe bomba ndezëse;

u vranë më shumë se 30 mijë njerëz;

qindra mijëra persona mbetën pa shtëpi;

rreth 280 mijë ndërtesa u dëmtuan ose u shkatërruan;

pjesë të mëdha të qytetit u kthyen në rrënoja.

Numri i saktë i viktimave mbetet objekt diskutimi nga historianët, por askush nuk e vë në dyshim përmasën e katastrofës. Për shumë gjermanë, Hamburgu u bë simboli i tmerrit të luftës ajrore moderne.

Nga pikëpamja ushtarake, aleatët pretenduan se operacioni kishte dobësuar industrinë gjermane dhe kishte goditur rëndë kapacitetet e prodhimit të luftës. Shkatërrimi i fabrikave, porteve dhe infrastrukturës ndikoi në përpjekjet e Gjermanisë për të vazhduar luftën.

Por Operacioni Gomorra hapi edhe një debat të madh moral që vazhdon ende sot: deri ku mund të shkojë bombardimi i një qyteti kur objektivi është një regjim agresor, por viktimat janë kryesisht civilë?

Në Gjermani, Hamburgu mbeti plagë e hapur. Për aleatët ishte një operacion strategjik kundër makinës naziste të luftës; për mijëra familje gjermane ishte nata kur humbën shtëpitë dhe të dashurit e tyre.

Operacioni Gomorra mbetet një nga shembujt më tronditës të mënyrës se si Lufta e Dytë Botërore e ndryshoi natyrën e konfliktit: lufta nuk zhvillohej më vetëm në fusha beteje mes ushtrive, por mbi qytete të tëra, ku qielli vetë u kthye në armë.

Përgatiti: L.Veizi

Kur ushtria e kryqtarëve mbërriti para mureve të Béziers, banorëve iu kërkua të dorëzonin katharët. Ata refuzuan, duke mos pranuar të ndanin fqinjët sipas besimit. Më 22 korrik, qyteti u pushtua dhe pasoi një masakër pa dallim. Burimet mesjetare flasin për dhjetëra mijëra të vrarë, ndërsa kronikat i atribuojnë abatit cistercian Arnaud Amalric fjalinë e famshme: “Vritini të gjithë; Zoti do t’i njohë të vetët.” Edhe pse autenticiteti i kësaj thënieje vazhdon të debatohet nga historianët, ajo është bërë simbol i fanatizmit fetar të epokës.

Masakra e Béziers shënoi fillimin e një lufte që do të zgjaste rreth njëzet vjet (1209–1229). Kryqëzata Albigensiane nuk ishte vetëm një konflikt fetar, por edhe politik, pasi kurora franceze përfitoi prej saj për të nënshtruar principatat e fuqishme të jugut të Francës. Historianët vlerësojnë se gjatë kësaj fushate humbën jetën qindra mijëra njerëz; disa burime mesjetare e çojnë këtë shifër deri në rreth një milion, megjithëse studiuesit modernë e konsiderojnë këtë një vlerësim të ekzagjeruar.

Kush ishin katharët?

Katharët përfaqësonin një lëvizje të krishterë me karakter dualist. Emri i tyre rrjedh nga fjala greke katharsis, që do të thotë “pastrim”. Ata besonin në një ndarje të qartë midis botës shpirtërore, të krijuar nga Zoti i mirë, dhe botës materiale, që e konsideronin vepër të së keqes. Refuzonin pasurinë, luksin dhe autoritetin e Kishës së Romës, duke predikuar një jetë të thjeshtë, asketike dhe të përkushtuar.

Origjina e doktrinës së tyre lidhet nga shumë studiues me paulicianët e Armenisë dhe më pas me bogomilët e Ballkanit, të cilët përhapën idetë dualiste në Evropën Juglindore. Përmes rrugëve tregtare dhe migrimeve, këto ide arritën në Italinë veriore dhe në jug të Francës, ku gjetën një terren të favorshëm.

Lidhja me “Albanenses”

Një aspekt pak i njohur i historisë së katharëve është lidhja e mundshme me Albanenses. Enciklopedia Katolike e vitit 1913 përmend Albanenses si një degë të katharëve, duke i lidhur me Shqipërinë rreth shekullit VIII. Sipas këtij interpretimi, të përndjekur për besimin e tyre, ata u larguan drejt Italisë dhe më pas një pjesë u vendos në jug të Francës, ku lëvizja mori emrin Albigensiane.

Kjo tezë mbetet objekt debati në historiografi. Shumica e studiuesve bashkëkohorë e lidhin emrin “Albigensian” me qytetin Albi në Francë dhe jo me “Albanenses”. Megjithatë, ekzistenca e lidhjeve doktrinare ndërmjet paulicianëve, bogomilëve dhe katharëve pranohet gjerësisht, duke treguar se Ballkani luajti një rol të rëndësishëm në qarkullimin e ideve fetare dualiste në Mesjetë.

Masakra e Béziers mbetet një nga episodet më të errëta të historisë evropiane. Ajo dëshmon se luftërat e zhvilluara në emër të fesë mund të shndërrohen në tragjedi njerëzore me pasoja të pallogaritshme. Kryqëzata Albigensiane jo vetëm që shkatërroi një lëvizje fetare, por ndryshoi përgjithmonë hartën politike të Francës dhe hapi rrugën për forcimin e pushtetit të monarkisë franceze mbi jugun e vendit.

Vetëm tre vjet më parë, në vitin 1453, Mehmeti II kishte pushtuar Kostandinopojën, duke i dhënë fund Perandorisë Bizantine. Fitorja e tij kishte tronditur mbarë Evropën dhe kishte krijuar bindjen se ushtria osmane ishte pothuajse e pandalshme. Objektivi i radhës ishte Beogradi, një fortesë strategjike në brigjet e Danubit, e cila konsiderohej porta hyrëse drejt Hungarisë, Austrisë dhe më tej Evropës Perëndimore.

Në verën e vitit 1456, Mehmeti II mblodhi një ushtri prej dhjetëra mijëra ushtarësh, të mbështetur nga artileri e rëndë dhe një flotë lumore. Përballë kësaj force, Janosh Huniadi organizoi mbrojtjen e qytetit së bashku me komandantin Mihaj Silagji, ndërsa predikuesi françeskan Gjon Kapistrano mobilizoi mijëra vullnetarë të krishterë për t’iu bashkuar mbrojtjes.

Pas bombardimeve të vazhdueshme, osmanët arritën të çanin muret e jashtme të Beogradit. Megjithatë, mbrojtësit rezistuan me vendosmëri dhe më 22 korrik ndërmorën një kundërsulm të papritur. Huniadi sulmoi kampin osman, duke shkaktuar kaos në radhët e ushtrisë së Mehmetit II. Vetë sulltani u plagos gjatë luftimeve dhe, përballë humbjeve të mëdha, u detyrua të urdhëronte tërheqjen.

Fitorja e Beogradit pati jehonë në të gjithë kontinentin. Papa Kalixti III, i cili kishte bërë thirrje për mbrojtjen e Evropës nga osmanët, urdhëroi që kambanat e kishave të binin çdo ditë në mesditë për të kujtuar këtë fitore. Tradita e kambanave të mesditës, e ruajtur në shumë vende edhe sot, lidhet pikërisht me këtë ngjarje historike.

Megjithëse Janosh Huniadi vdiq vetëm pak javë pas betejës nga murtaja që shpërtheu në kampin e fitimtarëve, suksesi i tij pati pasoja të mëdha strategjike. Përparimi osman drejt Evropës Qendrore u ndal për rreth shtatëdhjetë vjet. Vetëm në vitin 1521, nën sundimin e Sulltan Sulejmanit të Madhërishëm, Beogradi ra përfundimisht në duart e Perandorisë Osmane.

Rrethimi i Beogradit konsiderohet një nga fitoret më të rëndësishme ushtarake të Mesjetës së vonë. Ai jo vetëm shpëtoi Hungarinë nga pushtimi i menjëhershëm, por vonoi zgjerimin osman në Evropë, duke i dhënë kohë shteteve evropiane të organizonin mbrojtjen e tyre përballë një prej perandorive më të fuqishme të kohës.

Përgatiti: L.Veizi