Një ekspeditë pa kthim

Percy Harrison Fawcett ishte një prej eksploruesve më të njohur britanikë të fillimit të shekullit XX. Udhëtimet e tij në Amazonë dhe zhdukja misterioze e vitit 1925 e kthyen në një figurë të legjendës. Ai është përmendur gjithashtu ndër eksploruesit që frymëzuan personazhin e Indiana Jones, arkeologut aventurier të kinemasë.

Fawcett lindi më 18 gusht 1867 në Torquay të Anglisë. Shërbeu në Artilerinë Mbretërore britanike dhe u mor me topografi e hartografi. Në vitin 1906, Shoqëria Mbretërore Gjeografike e dërgoi në Amerikën e Jugut për të hartëzuar një pjesë të kufirit mes Bolivisë dhe Brazilit.

Ky mision do të shënonte fillimin e një lidhjeje që do ta mbante për vite me radhë larg Anglisë.

Në thellësi të amazonës

Fawcett ndërmori disa ekspedita në rajone që në atë kohë njiheshin pak nga gjeografia europiane. U përball me terrene të vështira, sëmundje tropikale, mungesë furnizimesh dhe rreziqe të shumta. Gjatë udhëtimeve mblodhi të dhëna gjeografike dhe hartëzoi zona të gjera të brendësisë së kontinentit.

Por, me kalimin e viteve, interesat e tij shkuan përtej hartografisë. Fawcett u bind se në rajonin e Mato Grosso-s, në Brazil, mund të gjendeshin gjurmët e një qytetërimi të lashtë. Ai e quajti qytetin e imagjinuar Z dhe nisi të kërkonte prova për ekzistencën e tij.

Ideja nuk ishte pa lidhje me kohën. Në Europë qarkullonin prej kohësh rrëfime për qytete të humbura dhe qytetërime të zhdukura në brendësi të Amazonës. Fawcett u mbështet në dokumente të vjetra dhe në interpretimet e tij të burimeve historike, duke e kthyer kërkimin në një objektiv personal.

Lufta e Parë Botërore e ndërpreu përkohësisht veprimtarinë e tij. Pas përfundimit të saj, ai iu rikthye planeve për ekspeditën që do të ishte e fundit.

Nisja e fundit

Në vitin 1925, Fawcett u nis drejt Amazonës me të birin, Jack-un, 21 vjeç, dhe mikun e tij Raleigh Rimmell, gjithashtu 21 vjeç. Synimi ishte të depërtonin në brendësi të Mato Grosso-s dhe të kërkonin gjurmët e qytetit Z.

Grupi u largua nga Cuiabá në prill. Fawcett mbante korrespondencë me familjen dhe u dërgonte letra me të dhëna për itinerarin. Mesazhi i fundit i njohur daton më 29 maj 1925, nga një vend që ai e quante Kampi i Kalit të Ngordhur.

Në letrën e fundit, eksploruesi shprehej optimist për vazhdimin e udhëtimit. Ai nuk e dinte se këto do të ishin fjalët e fundit që do të merrte familja prej tij.

Pas kësaj, gjurmët e tre burrave humbën.

Çfarë ndodhi në xhungël?

Zhdukja e Fawcett-it nxiti shumë ekspedita kërkimore. U përhapën teori të ndryshme: se grupi kishte humbur rrugën, se ishte goditur nga sëmundjet dhe uria, ose se ishte vrarë nga banorë të zonës. Asnjëra nuk u provua përfundimisht.

Një prej versioneve të përhapura lidhet me popullin indigjen Kalapalo, pjesëtarë të të cilit thuhet se i kishin takuar eksploruesit. Sipas rrëfimeve të mëvonshme, ata i kishin paralajmëruar të mos vazhdonin më tej drejt territoreve të rrezikshme. Por Kalapalo-t nuk kanë pranuar se e vranë grupin, dhe fati i tre burrave mbetet i pazgjidhur.

Në vitin 1951 u paraqitën disa mbetje kockore që u pretendua se i përkisnin Fawcett-it. Ekzaminimet e kryera në Britani nuk e mbështetën këtë identifikim. As kërkimet e mëvonshme nuk kanë sjellë prova përfundimtare që të përcaktojnë se ku dhe si vdiqën eksploruesit.

A ekzistonte qyteti z?

Fawcett nuk arriti ta gjente qytetin që kërkonte. Megjithatë, kërkimet arkeologjike të dekadave të fundit kanë treguar se pjesë të Amazonës, të konsideruara dikur të papërshtatshme për vendbanime të mëdha, kanë strehuar shoqëri të organizuara dhe qendra të rëndësishme banimi përpara mbërritjes së europianëve.

Në rajonin e Xingu-t janë identifikuar gjurmë vendbanimesh të mëdha, rrugësh dhe veprash të organizimit të territorit. Këto zbulime nuk provojnë ekzistencën e qytetit Z sipas përshkrimit të Fawcett-it, por tregojnë se historia e popullsive të lashta të Amazonës është shumë më e ndërlikuar nga sa mendohej dikur.

Percy Fawcett u nis për të gjetur një qytet të humbur dhe u zhduk pa lënë një shpjegim përfundimtar. Pothuajse një shekull më vonë, pyetja se çfarë ndodhi me të, me të birin dhe me Raleigh Rimmell-in mbetet pa përgjigje.

Burimet: Marrë nga arkivat e Focus Storia. HISTORY, National Geographic, Smithsonian Magazine. Përgatiti për botim: L. Veizi.

Më 20 tetor 2011, Muammar Gaddafi, udhëheqësi autoritar i Libisë për më shumë se 42 vjet, u vra në rrethana të dhunshme pranë qytetit të Sirtes, në përfundim të kryengritjes që çoi në rrëzimin e regjimit të tij. I lindur më 1942, Gaddafi ishte 69 vjeç në kohën e vdekjes, megjithëse shpesh përmendet si 70-vjeçar. Fundi i tij shënoi një nga momentet më dramatike të Pranverës Arabe dhe mbylli një kapitull të gjatë të historisë politike të Libisë.

Gaddafi erdhi në pushtet më 1 shtator 1969, kur një grup oficerësh të rinj të ushtrisë libiane, të udhëhequr prej tij, rrëzuan mbretin Idris I me anë të një grushti shteti. Në atë kohë, ai ishte një oficer i ri ushtarak, i frymëzuar nga nacionalizmi arab dhe idetë e presidentit egjiptian Gamal Abdel Nasser. Pas marrjes së pushtetit, monarkia u shfuqizua dhe Libia u shpall republikë. Gaddafi u paraqit si një udhëheqës revolucionar që synonte t’i jepte fund ndikimit të fuqive të huaja dhe të vendoste pasuritë natyrore të vendit në shërbim të popullsisë.

Gjatë viteve të para të sundimit, regjimi i tij mori nën kontroll sektorët kryesorë të ekonomisë dhe rriti ndikimin shtetëror mbi industrinë e naftës, burimi kryesor i të ardhurave të Libisë. Të ardhurat e konsiderueshme nga nafta mundësuan investime në infrastrukturë, arsim, shëndetësi dhe shërbime publike. Megjithatë, këto zhvillime u shoqëruan me përqendrimin e pushtetit në duart e Gaddafit, dobësimin e institucioneve të pavarura dhe kufizimin e lirive politike. Me kalimin e kohës, ai ndërtoi një sistem personalist, ku besnikëria ndaj udhëheqësit dhe regjimit kishte rëndësi vendimtare për ushtrimin e pushtetit.

Në vitin 1977, Gaddafi shpalli krijimin e asaj që e quajti Xhamahirija Arabe Libiane Popullore Socialiste, një sistem politik që, sipas propagandës zyrtare, do t’ia kalonte pushtetin drejtpërdrejt popullit përmes komiteteve dhe kongreseve popullore. Në praktikë, vendimmarrja kryesore mbeti e përqendruar te Gaddafi dhe rrethi i tij i ngushtë. Ai nuk mbante gjithmonë një post tradicional shtetëror, por vazhdonte të ushtronte kontroll vendimtar mbi ushtrinë, aparatin e sigurisë dhe drejtimin politik të vendit.

Gjatë sundimit të tij, autoritetet libiane shtypën ashpër opozitën. Kundërshtarët politikë u përballën me arrestime, burgosje, tortura, zhdukje të detyruara dhe ekzekutime. Organizatat e të drejtave të njeriut dokumentuan shkelje të rënda dhe raste të dhunës shtetërore, ndërsa frika nga shërbimet e sigurisë kufizonte hapësirën për kritikë publike. Një nga ngjarjet më të rënda ishte masakra e burgut Abu Salim në Tripoli, në qershor të vitit 1996, ku u vranë rreth 1,200 të burgosur, sipas vlerësimeve të raportuara nga organizatat e të drejtave të njeriut. Për shumë familje libiane, fati i të afërmve të burgosur ose të zhdukur mbeti për vite me radhë i paqartë.

Në politikën e jashtme, Gaddafi u përpoq ta shndërronte Libinë në një fuqi me ndikim në Afrikë dhe në botën arabe. Ai mbështeti lëvizje revolucionare dhe grupe të armatosura në vende të ndryshme, duke pretenduar se luftonte imperializmin dhe dominimin perëndimor. Megjithatë, disa prej këtyre marrëdhënieve e përfshinë Libinë në konflikte ndërkombëtare dhe në mbështetjen e organizatave të akuzuara për terrorizëm. Regjimi i tij u lidh me disa prej akteve më të rënda të dhunës ndërkombëtare të dekadave të fundit të shekullit XX.

Një nga rastet më të njohura ishte atentati ndaj avionit të kompanisë amerikane Pan Am, fluturimi 103, i cili shpërtheu mbi Lockerbie të Skocisë më 21 dhjetor 1988. Në këtë katastrofë humbën jetën 270 njerëz, përfshirë pasagjerët, ekuipazhin dhe persona në tokë. Hetimet dhe proceset gjyqësore çuan në dënimin e një ish-agjenti libian të inteligjencës për përfshirjen në atentat. Në vitin 2003, Libia pranoi përgjegjësinë për veprimet e zyrtarëve të saj në lidhje me këtë ngjarje dhe ra dakord për kompensimin e familjeve të viktimave, duke hapur rrugën për normalizimin gradual të marrëdhënieve me Perëndimin.

Në vitin 1986, Shtetet e Bashkuara bombarduan objektiva në Libi, përfshirë zona në Tripoli dhe Bengazi, duke e akuzuar regjimin e Gaddafit për mbështetje të terrorizmit. Për vite me radhë, Libia u përball me izolim diplomatik dhe sanksione ndërkombëtare. Në fund të viteve 1990 dhe në fillim të viteve 2000, Gaddafi nisi të ndryshonte kursin e politikës së jashtme. Në vitin 2003, regjimi njoftoi heqjen dorë nga programet e tij të armëve të shkatërrimit në masë, ndërsa marrëdhëniet me disa shtete perëndimore u përmirësuan. Kjo afrimësi, megjithatë, nuk e ndryshoi natyrën autoritare të regjimit brenda vendit.

Fundi i sundimit të Gaddafit erdhi në vitin 2011, në valën e kryengritjeve popullore që përfshiu disa vende arabe, e njohur si Pranvera Arabe. Protestat që shpërthyen në Libi në shkurt të atij viti u nxitën nga pakënaqësia ndaj autoritarizmit, korrupsionit, mungesës së lirive politike dhe pabarazive ekonomike. Demonstratat u përhapën me shpejtësi dhe u përballën me një reagim të dhunshëm nga forcat e regjimit. Shtypja e protestave dhe përshkallëzimi i konfliktit shndërruan kryengritjen në një luftë të armatosur mes forcave qeveritare dhe grupeve rebele.

Ndërsa luftimet intensifikoheshin, opozita krijoi struktura politike dhe ushtarake për të rrëzuar regjimin. Në mars të vitit 2011, Këshilli i Sigurimit i Kombeve të Bashkuara miratoi Rezolutën 1973, e cila autorizoi masa për mbrojtjen e civilëve, përfshirë krijimin e një zone ndalim-fluturimi. Pas kësaj, NATO ndërhyri ushtarakisht kundër objektivave të regjimit. Ndërhyrja ndërkombëtare ndryshoi ekuilibrin ushtarak në terren dhe ndihmoi përparimin e forcave rebele drejt Tripolit.

Në gusht të vitit 2011, rebelët morën kontrollin e pjesës më të madhe të kryeqytetit, duke i dhënë një goditje vendimtare regjimit. Gaddafi u largua nga Tripoli dhe u përpoq të organizonte rezistencën nga bastionet e tij të fundit, veçanërisht nga Sirte, qyteti ku kishte lindur dhe ku vazhdonin të qëndronin forca besnike ndaj tij. Pas javësh luftimesh të ashpra, Sirte u rrethua nga rebelët dhe u shndërrua në skenën e fundit të rezistencës së regjimit.

Më 20 tetor 2011, ndërsa forcat kundërshtare përparonin në Sirte, Gaddafi u përpoq të largohej nga qyteti me një autokolonë. Automjetet u goditën gjatë luftimeve dhe ndërhyrjes ajrore të NATO-s, ndërsa ai u strehua në një sistem kanalesh kullimi dhe tubacionesh pranë rrugës. Aty u zbulua nga luftëtarët rebelë, të cilët e kapën të gjallë. Pamjet e regjistruara me telefona celularë treguan se ai u rrah dhe u trajtua në mënyrë çnjerëzore nga një turmë luftëtarësh, përpara se të vritej në rrethana që mbeten objekt debatesh dhe hetimesh.

Vdekja e tij nuk u konsiderua thjesht si fundi i një udhëheqësi të rrëzuar, por edhe si një ngjarje që ngriti pikëpyetje të mëdha mbi sundimin e ligjit dhe përgjegjësinë për krimet e kryera gjatë konfliktit. Organizatat ndërkombëtare të të drejtave të njeriut kërkuan hetime të pavarura për rrethanat e vrasjes, pasi Gaddafi ishte kapur i gjallë dhe duhej të trajtohej në përputhje me ligjin ndërkombëtar. Në vend që të përballej me një proces gjyqësor, ai u vra pa u gjykuar.

Vdekja e Gaddafit u përshëndet nga shumë libianë si fundi i një diktature që kishte zgjatur më shumë se katër dekada. Megjithatë, rrëzimi i tij nuk solli stabilitetin dhe demokracinë e shpresuar. Pas vitit 2011, Libia u përball me dobësimin e institucioneve shtetërore, përhapjen e milicive të armatosura, rivalitetet politike dhe luftërat mes grupeve të ndryshme. Vendi u zhyt në një periudhë të gjatë pasigurie, ndërsa përpjekjet për të krijuar një shtet funksional dhe një sistem politik të qëndrueshëm u përballën me pengesa të mëdha.

Figura e Muammar Gaddafit mbetet e debatueshme dhe e ndërlikuar. Përkrahësit e tij kujtojnë politikat sociale, investimet publike dhe përpjekjet për të forcuar pavarësinë e Libisë nga fuqitë e huaja. Kundërshtarët dhe organizatat e të drejtave të njeriut, nga ana tjetër, theksojnë shtypjen sistematike të opozitës, shkeljet e rënda të të drejtave të njeriut dhe mbështetjen e regjimit për akte të dhunës ndërkombëtare. Vlerësimi historik i sundimit të tij kërkon marrjen në konsideratë të të dyja këtyre anëve, pa harruar përgjegjësinë e regjimit për dhunën dhe represionin.

Më 20 tetor 2011, me vrasjen e Muammar Gaddafit, mori fund një nga sundimet më të gjata dhe më autoritare në historinë moderne të Afrikës. Por fundi i tij nuk i dha fund menjëherë krizës libiane. Përkundrazi, ngjarjet që pasuan treguan se rrëzimi i një diktature nuk mjafton, në vetvete, për të ndërtuar institucione demokratike dhe për të garantuar paqen. Historia e Gaddafit dhe e Libisë mbetet një dëshmi e fuqisë së pushtetit personalist, e pasojave të represionit politik dhe e vështirësive që shoqërojnë tranzicionin nga diktatura drejt një rendi të qëndrueshëm politik.

Në Romën e lashtë, martesa nuk ishte thjesht një çështje ndjenjash. Ajo ishte institucion juridik, marrëveshje familjare dhe mjet për të siguruar trashëgiminë, pasurinë dhe vazhdimësinë e një linje gjaku. Për një burrë të lirë, veçanërisht në shtresat e larta, martesa me një grua ishte pjesë e detyrimeve shoqërore. Megjithatë, kjo nuk do të thoshte se marrëdhëniet intime mes burrave ishin të panjohura, apo se në botën romake nuk mund të ndodhnin ceremoni që imitonin ose pretendonin martesën mes dy meshkujve.

Përkundrazi, burimet antike ruajnë histori për burra që jetonin në marrëdhënie me burra të tjerë, për ceremoni martesore të pazakonta dhe për perandorë që, sipas autorëve të kohës, morën publikisht rolin e bashkëshortit ose të bashkëshortes. Dy emra dalin veçanërisht në këtë histori: Neroni, perandori që sundoi nga viti 54 deri më 68 pas Krishtit, dhe Eliogabali, i cili mbajti pushtetin nga viti 218 deri më 222.

Por për t’i kuptuar këto episode, duhet të largohemi për një çast nga konceptet moderne të martesës dhe identitetit seksual. Romakët nuk e organizonin jetën intime sipas të njëjtave kategori që përdorim sot. Në shoqërinë e tyre, rëndësi të madhe kishin statusi juridik, pozita shoqërore, mosha dhe roli që një burrë zinte në marrëdhënie. Një qytetar mashkull me status të lartë pritej të ruante autoritetin dhe vetëkontrollin; sjellja që konsiderohej nënshtrim ndaj një partneri mashkull mund të interpretohej si cenim i dinjitetit të tij.

Kjo ishte një shoqëri thellësisht hierarkike. Liria seksuale nuk ishte e njëjtë për të gjithë dhe marrëdhëniet që përfshinin skllevër, të liruar ose njerëz me pozitë më të ulët nuk gjykoheshin njësoj si ato mes dy qytetarëve të barabartë. Për këtë arsye, fakti që marrëdhëniet mes burrave ekzistonin nuk do të thotë se martesa mes tyre njihej si institucion i zakonshëm juridik.

Pra, a mund të martoheshin dy burra në Romën e lashtë? Burimet na tregojnë se disa perandorë organizuan ceremoni të përshkruara si martesa me partnerë meshkuj. Por këto raste të jashtëzakonshme nuk dëshmojnë se ligji romak e njihte në përgjithësi martesën mes dy burrave si të barabartë me martesën tradicionale.

Neroni dhe Sporus: një martesë në hijen e pushtetit

Neroni është një nga figurat më të njohura të historisë romake. Sundimi i tij lidhet me luksin e oborrit perandorak, konfliktet me Senatin, ekzekutimet politike dhe zjarrin e madh të Romës të vitit 64. Në jetën e tij private, burimet antike përmendin edhe dy ceremoni martesore me partnerë meshkuj, të cilat shkaktuan habi dhe u përdorën nga autorët e mëvonshëm për të vënë në dyshim karakterin e tij.

Rasti i parë lidhet me Sporusin, një të ri që burimet e përshkruajnë si skllav ose të liruar, të cilin Neroni e bëri eunuk përmes kastrimit. Sipas historianit Suetoni, perandori e trajtoi të riun si bashkëshorte dhe organizoi një ceremoni martesore me elementet tradicionale të dasmës romake, përfshirë pajën dhe vellon e nuses. Sporus u shoqërua në shtëpinë e perandorit në një procesion publik dhe më pas u shfaq me veshje të ngjashme me ato të grave të familjes perandorake.

Në këtë histori ka një hollësi të rëndësishme: Neroni kishte humbur bashkëshorten e tij Poppea Sabina, e cila vdiq në vitin 65. Sipas disa autorëve antikë, Sporus i ngjante Poppeas dhe perandori kërkonte ta paraqiste të riun si një lloj zëvendësimi të saj. Kjo është një nga shpjegimet e transmetuara nga burimet, por motivet e vërteta të Neronit nuk mund të përcaktohen me siguri.

Një interpretim tjetër, i propozuar nga historiani David Woods në një studim të vitit 2009, e sheh këtë marrëdhënie jo si një histori dashurie, por si një akt dhune dhe poshtërimi politik. Sipas kësaj hipoteze, kastrimi dhe paraqitja e Sporusit si grua mund të kenë shërbyer për ta poshtëruar të riun dhe për të neutralizuar një kërcënim të mundshëm ndaj pushtetit perandorak. Ky mbetet një interpretim akademik, jo një fakt i provuar përfundimisht.

Sido që të ketë qenë motivi, Sporus nuk duhet parë thjesht si një figurë në jetën private të perandorit. Ai ishte një person mbi të cilin Neroni ushtronte pushtet të jashtëzakonshëm. Për të riun, ceremonia martesore mund të mos ketë qenë një zgjedhje e lirë. Burimet nuk na japin një dëshmi të drejtpërdrejtë të Sporusit për mënyrën se si e përjetoi këtë marrëdhënie.

Pas vdekjes së Neronit në vitin 68, Sporus u përfshi në zhvillimet e trazuara politike që pasuan. Ai u lidh për një kohë me Nymphidius Sabinusin dhe më pas me Othonin, një nga pretendentët për pushtet gjatë vitit të katër perandorëve. Sipas Suetonit, kur Viteliusi u bë perandor, Sporus rrezikonte të përdorej në një spektakël publik që do të rikrijonte mitin e rrëmbimit të Persefonës. Për të shmangur këtë poshtërim, ai i dha fund jetës. Kështu, historia e tij përfundon në një botë ku trupi i një njeriu mund të shndërrohej në mjet të vullnetit të perandorit dhe të argëtimit publik.

Neroni, bashkëshorti apo bashkëshortja?

Historia e Neronit përmban edhe një episod tjetër. Suetoni shkruan se perandori u martua me një të liruar të quajtur Doryphorus, duke marrë vetë rolin që shoqëria romake ia caktonte zakonisht gruas. Historiani Tacit, nga ana tjetër, përmend një ceremoni me një burrë të quajtur Pitagora, ku Neroni luajti rolin e nuses. Nuk është e sigurt nëse këto rrëfime përshkruajnë të njëjtën marrëdhënie, apo dy episode të ndryshme.

Në të dyja rastet, ajo që autorët antikë theksojnë është përmbysja e roleve gjinore. Për ta, skandali nuk lidhej vetëm me faktin që dy burra kishin një marrëdhënie, por edhe me idenë se një perandor, i cili duhej të mishëronte autoritetin dhe burrërinë romake, merrte një rol të perceptuar si femëror.

Kjo është arsyeja pse këto histori duhen lexuar me kujdes. Suetoni dhe Taciti nuk ishin vëzhgues modernë që dokumentonin jetën private në mënyrë neutrale. Ata shkruanin brenda një kulture politike ku akuzat për sjellje seksuale të papërshtatshme mund të përdoreshin për të diskredituar një sundimtar. Kjo nuk do të thotë se ceremonitë nuk ndodhën, por na kujton se mënyra si janë rrëfyer mund të jetë ndikuar nga armiqësia ndaj Neronit.

Eliogabali: perandori që e quante veten mbretëreshë

Rreth një shekull e gjysmë pas Neronit, një tjetër perandor do të bëhej i njohur për marrëdhëniet e tij me burra dhe për sfidimin e normave gjinore të kohës. Marcus Aurelius Antoninus, i njohur si Eliogabali, erdhi në pushtet në moshë të re dhe sundoi nga viti 218 deri në vrasjen e tij më 222.

Eliogabali vinte nga Emesa, në Siri, dhe ishte prift i kultit të perëndisë Elagabal. Emri me të cilin njihet sot lidhet pikërisht me këtë kult fetar. Ngjitja e tij në fron u mundësua nga mbështetja e familjes së tij dhe e trupave romake në Lindje. Por sundimi i tij u shënua nga konflikte me elitën politike të Romës dhe nga një reputacion skandaloz që burimet antike e përforcuan pas vdekjes së tij.

Një nga autorët kryesorë që shkruan për jetën e tij është Cassius Dio, senator dhe historian romak. Në veprën e tij Historia Romake, ai përshkruan marrëdhëniet e perandorit me dy burra: Hieroklin dhe Aurelius Zoticusin.

Hierokli ishte një karrocier, i cili, sipas Cassius Dios, u bë i preferuari i perandorit. Eliogabali thuhet se e trajtonte si bashkëshort dhe e vendoste veten në rolin e gruas në marrëdhënie. Historiani e paraqet perandorin duke u identifikuar me figurën e një bashkëshorteje, madje duke përdorur për veten një gjuhë që përmbyste rolet tradicionale gjinore.

Këto rrëfime janë veçanërisht interesante sepse tregojnë se në botën romake roli seksual dhe paraqitja gjinore mund të bëheshin pjesë e debatit politik. Për kritikët e Eliogabalit, sjellja e tij ishte shenjë e mungesës së vetëkontrollit dhe e përbuzjes ndaj traditave romake. Por nga pikëpamja historike, mbetet e vështirë të ndahet ajo që ndodhi realisht nga mënyra se si kundërshtarët e tij dëshironin ta kujtonin.

Aurelius Zoticus, atleti nga Smirna

Një tjetër histori lidhet me Aurelius Zoticusin, një atlet me origjinë nga Smirna, qytet në Azinë e Vogël. Sipas rrëfimeve antike, ai mbërriti në oborrin perandorak dhe fitoi një pozitë të veçantë pranë Eliogabalit.

Burimet e përshkruajnë Zoticusin si një të preferuar të perandorit, ndërsa disa rrëfime e lidhin marrëdhënien e tyre me një ceremoni martesore. Në Historia Augusta, një përmbledhje biografish perandorake e shkruar në antikitetin e vonë, paraqitet një histori e ngjashme, ku marrëdhënia e perandorit me Zoticusin merr formën e një martese publike.

Duhet bërë një dallim: Hierokli dhe Zoticusi janë dy persona të ndryshëm në burimet antike. Rrëfimet për ta nuk përbëjnë një histori të vetme, edhe pse në disa përmbledhje moderne episodet janë bashkuar ose ngatërruar.

Ashtu si në rastin e Neronit, nuk mund të vërtetohet se këto ceremoni kishin të njëjtin kuptim që ka martesa në shoqëritë moderne. Ajo që mund të thuhet është se autorët antikë i paraqesin ato si ngjarje të pazakonta, të cilat sfidonin normat e pranuara të oborrit perandorak.

A ishte martesa mes dy burrave e ligjshme në Romë?

Këtu qëndron dallimi më i rëndësishëm mes asaj që ndodhte në praktikë dhe asaj që lejonte ligji.

Në të drejtën romake, martesa e njohur si iustum matrimonium ishte e ndërtuar mbi bashkimin e një burri dhe një gruaje, me kushtet juridike përkatëse. Ajo lidhej me familjen, trashëgiminë dhe statusin e fëmijëve. Martesa mes dy burrave nuk njihej si një institucion juridik i barabartë me këtë formë martesore.

Megjithatë, autorët antikë përmendin ceremoni që imitonin ritualet e martesës: pajën, vellon e nuses, procesionin publik dhe paraqitjen e njërit partner si bashkëshortja e tjetrit. Edhe poetët romakë Juvenali dhe Marciali aludojnë në martesa mes burrave, ndonëse shpesh i përdorin këto episode për satirë dhe tallje.

Kjo tregon se ideja e një bashkimi ceremonial mes dy burrave nuk ishte e paimagjinueshme për romakët. Por nuk kemi prova që një martesë e tillë të kishte të njëjtin status ligjor si martesa tradicionale. Në rastin e perandorëve, pushteti i tyre mundësonte ceremoni publike dhe trajtim të veçantë të partnerëve, pa e ndryshuar domosdoshmërisht të drejtën romake për të gjithë qytetarët.

Në shekullin IV, kur perandoria u kristianizua gjithnjë e më shumë, u shfaqën edhe ndalime ligjore kundër ceremonive martesore mes burrave. Një kushtetutë perandorake e vitit 342, e lidhur me Konstancin II dhe Konstansin, përmban një formulim që zakonisht interpretohet si ndalim i sjelljeve të tilla. Teksti dhe kuptimi i saktë i tij janë diskutuar nga studiuesit, por ai dëshmon se çështja kishte hyrë edhe në fushën e legjislacionit.

Çfarë na tregojnë këto histori?

Rastet e Neronit dhe Eliogabalit nuk provojnë se Roma e lashtë ishte një shoqëri që pranonte përgjithësisht martesën mes dy burrave. Ato tregojnë diçka më të ndërlikuar: marrëdhëniet mes meshkujve ekzistonin, disa prej tyre merrnin forma të qëndrueshme, ndërsa në raste të veçanta organizoheshin ceremoni që imitonin martesën.

Por shoqëria romake nuk e vlerësonte seksualitetin përmes të njëjtave kategori që përdorim sot. Statusi juridik, pozita shoqërore dhe roli që secili partner zinte në marrëdhënie kishin rëndësi të madhe. Një qytetar i lirë dhe me pushtet mund të gëzonte privilegje që nuk i kishte një skllav, një i liruar apo një njeri me pozitë më të ulët. Për këtë arsye, historia e marrëdhënieve mes burrave në Romë nuk mund të reduktohet as në një histori tolerance, as në një histori të njëtrajtshme ndalimesh.

Ka edhe një problem tjetër: pjesa më e madhe e rrëfimeve për perandorët vjen nga autorë që shkruan për ta në një klimë armiqësie politike. Suetoni, Taciti dhe Cassius Dio na japin dëshmi të çmuara, por edhe interpretime që duhen shqyrtuar me kujdes. Historia Augusta, veçanërisht për disa prej biografive të saj, konsiderohet burim problematik për shkak të pasaktësive dhe elementeve të mundshme të sajuara.

Prandaj, pyetjes në titull duhet t’i përgjigjemi me një dallim të qartë: po, në Romën e lashtë ka pasur ceremoni martesore mes burrave, por martesa mes dy burrave nuk njihej përgjithësisht si martesë e vlefshme sipas së drejtës romake.

Historia e Neronit dhe Eliogabalit nuk është thjesht një kuriozitet për jetën private të perandorëve. Ajo na tregon se edhe në një shoqëri të lashtë, ku familja dhe trashëgimia përcaktonin rendin shoqëror, jeta intime mund të merrte forma që sfidonin normat e kohës. Dhe na kujton se mënyra si i gjykojmë këto histori sot duhet të nisë nga burimet, jo nga dëshira për t’i kthyer romakët në kopje të shoqërisë moderne.

Mbeshtetur nga një shkrim i Fokus.it/ Përgatiti për botim: L.Veizi

Më 19 tetor 1812, Napoleoni Bonaparti urdhëroi tërheqjen e ushtrisë franceze nga Moska, duke shënuar fillimin e fundit të fushatës së tij ruse. Pushtimi, që kishte nisur më 24 qershor me një ushtri prej qindra mijëra ushtarësh, po shndërrohej në një katastrofë ushtarake.

Napoleoni kishte hyrë në Moskë më 14 shtator, pas betejës së përgjakshme të Borodinos. Por qyteti ishte kryesisht i braktisur dhe një pjesë e madhe e tij u përfshi nga zjarret. Në vend të furnizimeve dhe marrëveshjes së paqes që priste, perandori francez gjeti rrugë të shkreta dhe një kundërshtar që nuk pranonte të kapitullonte.

Për afro pesë javë qëndroi në Moskë, duke pritur një ofertë nga cari Aleksandri I. Ajo nuk erdhi. Ndërkohë, rezervat ushqimore po pakësoheshin dhe dimri rus po afrohej. Më 19 tetor, Napoleoni vendosi të largohej.

Tërheqja u kthye shpejt në një betejë për mbijetesë. Mungesa e ushqimit, temperaturat e ulëta, sëmundjet dhe sulmet e vazhdueshme të forcave ruse goditën rëndë ushtrinë franceze. Kozakët sulmonin prapavijat, ndërsa trupat e lodhura përpiqeshin të përshkonin të njëjtat rrugë të shkatërruara që kishin kaluar gjatë pushtimit.

Në fund të nëntorit, francezët mbërritën te lumi Berezina, ku u përballën me forcat ruse. Kalimi i lumit përmes urave të improvizuara u kushtoi humbje të tjera të rënda, por mbetjet e ushtrisë arritën të shpëtonin nga rrethimi.

Më 5 dhjetor, Napoleoni u largua drejt Parisit, duke ia lënë komandën trupave që kishin mbetur. Në mesin e dhjetorit, forcat franceze dolën nga Rusia, të rrënuara nga uria, të ftohtit dhe luftimet.

Nga qindra mijëra njerëzit që kishin marrë pjesë në fushatë, vetëm një pjesë u kthye e paprekur. Vlerësimet për humbjet ndryshojnë, por ushtria e Madhe e Napoleonit humbi shumicën dërrmuese të efektivave të saj.

Fushata ruse nuk e rrëzoi menjëherë perandorinë e Napoleonit, por i dha një goditje prej së cilës ajo nuk do të rimëkëmbej plotësisht. Në vitin 1813, kundërshtarët e tij europianë do të bashkoheshin kundër tij. Brenda dy vjetësh, Napoleoni do të humbiste fronin.

Moska nuk i dha Napoleonit paqen që kërkonte. I dha një tërheqje që ndryshoi fatin e perandorisë së tij.

Përgatiti: Leonard Veizi

Në vitet ’70, Gjermania Perëndimore u trondit nga një valë terrorizmi të brendshëm. Organizata Frakcioni i Ushtrisë së Kuqe (Rote Armee Fraktion – RAF), e themeluar në vitin 1970 nga Andreas Baader, Ulrike Meinhof, Gudrun Ensslin dhe Horst Mahler, ishte një grup me ideologji marksiste-leniniste dhe anti-imperialiste. Ata besonin se Republika Federale e Gjermanisë ishte një shtet “neo-fashist” nën ndikimin e kapitalizmit amerikan, dhe e shihnin veten si luftëtarë kundër sistemit borgjez dhe NATO-s.

Grupi zhvilloi një seri sulmesh, atentatesh, vrasjesh dhe rrëmbimesh që tronditën opinionin publik, duke përfshirë sulme ndaj bankave, stacioneve policie, dhe përfaqësuesve të biznesit e shtetit.

Radikalizimi

Në vitin 1972, drejtuesit kryesorë të RAF-it u arrestuan pas një ndjekjeje të gjatë nga policia gjermane. Ata u burgosën në Burgun e Sigurisë së Lartë të Stammheim-it pranë Stuttgartit. Por edhe nga burgu, ndikimi i tyre vazhdoi përmes brezit të dytë të militantëve, të cilët nisën të kërkonin lirimin e tyre me çdo kusht.

Rrëmbimi i Hans Martin Schleyer-it

Më 5 shtator 1977, RAF ndërmori një nga aksionet më të bujshme në historinë e saj: rrëmbimin e Hans Martin Schleyer-it, president i Federatës së Punëdhënësve Gjermanë (BDI) dhe Federatës së Industrisë Gjermane (BDA).

Schleyer përfaqësonte në sytë e RAF-it vetë “sistemin kapitalist”, pasi kishte qenë edhe ish-anëtar i Partisë Naziste gjatë Luftës së Dytë Botërore.

Në atë ditë, një grup militantësh të RAF-it bllokuan autokolonën e tij në Köln. Pas një përplasjeje të armatosur, ata vranë shoferin dhe tre truprojat e tij dhe e rrëmbyen Schleyer-in.

Kërkesa e RAF-it ishte e qartë: lirimi i 11 anëtarëve të burgosur të organizatës, përfshirë Baader, Ensslin dhe Raspe. Qeveria gjermane, e udhëhequr nga Kancelari Helmut Schmidt, refuzoi të dorëzohej ndaj kërkesës.

Kriza e rrëmbimit të “Lufthansa 181”

Në mes të krizës, më 13 tetor 1977, një grup tjetër terrorist, i lidhur me Frontin Popullor për Çlirimin e Palestinës (PFLP), rrëmbeu avionin Lufthansa “Landshut” me 86 pasagjerë në bordin e tij. Kjo ishte pjesë e së njëjtës strategji presioni për të detyruar lirimin e anëtarëve të RAF-it.

Avioni u ul në disa vende, duke përfshirë Adenin dhe Mogadishun (Somali). Pas një ndërhyrjeje spektakolare të forcave elitare GSG 9 më 18 tetor 1977, pasagjerët u liruan dhe terroristët u neutralizuan.

Vdekjet misterioze në burgun Stammheim

Të nesërmen e operacionit të Mogadishus, më 19 tetor 1977, ndodhi një tjetër ngjarje e tronditshme: Andreas Baader, Gudrun Ensslin dhe Jan-Carl Raspe u gjetën të vdekur në qelitë e tyre në burgun Stammheim.

Autoritetet zyrtare shpallën se bëhej fjalë për vetëvrasje të sinkronizuar, por shumë mbështetës të majtë e konsideruan si ekzekutim të fshehtë nga shteti.

Ekzekutimi i Hans Martin Schleyer-it

Pas publikimit të lajmit për vdekjet e udhëheqësve të RAF-it, rrëmbyesit e Schleyer-it deklaruan se “gjykata popullore” kishte dhënë vendimin e saj.

Më 19 tetor 1977, Hans Martin Schleyer u ekzekutua me plumba automatiku dhe trupi i tij u gjet në bagazhin e një makine në Mulhouse të Francës, pranë kufirit gjerman.

Vrasja e tij shënoi kulmin e asaj që u quajt “Vjeshta Gjermane” — periudha më e errët e pasluftës në Gjermani, e karakterizuar nga terror, pasiguri dhe përplasje ideologjike.

Pasojat

Qeveria gjermane reagoi me ashpërsi të madhe ndaj çdo forme terrorizmi të brendshëm. RAF u dobësua rëndë, por nuk u zhduk menjëherë; ajo vazhdoi aktivitetin deri në fund të viteve ’90, megjithëse me fuqi gjithnjë e më të vogël.

“Vjeshta Gjermane” mbetet një simbol i përplasjes mes idealizmit radikal dhe shtetit demokratik, një periudhë ku Gjermania u detyrua të përballej me demonët e saj historikë — autoritarizmin, fajin kolektiv dhe frikën nga kthimi i ekstremizmit.

Filmi “Der Baader Meinhof Komplex”

Ngjarjet e “Vjeshtës Gjermane” dhe historiku i RAF-it u shndërruan në film nga regjisori Uli Edel në vitin 2008, me titullin: “Der Baader Meinhof Komplex” ose i ardhur në shqip si: Kompleksi Baader-Meinhof. Filmi, i bazuar në librin e gazetarit Stefan Aust, është një rikrijim historik i saktë dhe dramatik i ngjarjeve midis viteve 1967–1977, duke përfshirë: themelimin e RAF-it, aksionet terroriste, arrestimet e liderëve, dhe fundin tragjik të “Vjeshtës Gjermane”.

Në kastin e aktorëve kryesorë janë: Moritz Bleibtreu si Andreas Baader, Martina Gedeck si Ulrike Meinhof, Johanna Wokalek si Gudrun Ensslin, Bruno Ganz si Horst Herold (shefi i policisë federale)

Filmi mori nominim për Oscar si Filmi më i mirë i huaj dhe u vlerësua për realizmin e ftohtë dhe saktësinë historike me të cilën paraqet tensionin politik e moral të asaj kohe.

Trashëgimia kulturore dhe politike

“Vjeshta Gjermane” është sot një kapitull thelbësor në historinë e demokracisë gjermane. Ajo solli ndryshime të mëdha në: ligjet kundër terrorizmit, sigurinë publike dhe etikën e shtetit demokratik në përballje me dhunën politike.

Në kulturën gjermane, ajo periudhë përfaqëson një kohë të humbjes së pafajësisë – kur idealizmi i majtë i viteve ’60 u kthye në ekstremizëm të përgjakshëm.

Më 18 tetor 1867, Shtetet e Bashkuara morën zyrtarisht në zotërim Alaskën, territorin e gjerë që Rusia ua kishte shitur për 7,2 milionë dollarë. Për Moskën, marrëveshja ishte një mënyrë për të hequr dorë nga një zotërim i largët, i kushtueshëm dhe i vështirë për t’u mbrojtur. Për Uashingtonin, blerja ishte një investim që në atë kohë ngjalli dyshime, por që më vonë do të rezultonte me rëndësi të madhe strategjike dhe ekonomike.

Marrëveshja ishte nënshkruar më 30 mars 1867 nga përfaqësuesit e dy vendeve. Në emër të Shteteve të Bashkuara, negociatat i drejtoi sekretari i Shtetit William H. Seward, ndërsa Rusinë e përfaqësoi diplomati Eduard de Stoeckl. Pas ratifikimit të traktatit, dorëzimi zyrtar i territorit u krye në Sitka, më 18 tetor të po atij viti.

Në atë kohë, Alaska nuk ishte as shtet amerikan dhe as një territor i njohur për pasuritë që do ta bënin të famshëm në dekadat e ardhshme. Ishte një hapësirë e madhe në skajin veriperëndimor të kontinentit, me klimë të ashpër, popullsi të rrallë në raport me sipërfaqen dhe lidhje të vështira me qendrat kryesore të pushtetit.

Pse Rusia vendosi ta shiste?

Prania ruse në Alaskë kishte nisur në shekullin XVIII dhe ishte zgjeruar kryesisht përmes tregtisë së gëzofëve. Kompani tregtare, gjuetarë dhe kolonë rusë kishin ngritur vendbanime në brigjet e Paqësorit Verior, duke krijuar një zotërim që ndodhej mijëra kilometra larg qendrave administrative të perandorisë.

Por mbajtja e këtij territori nuk ishte e lehtë. Furnizimi me ushqime dhe mallra, transporti dhe mbrojtja ushtarake kërkonin shpenzime të konsiderueshme. Për më tepër, Rusia e kishte të vështirë ta mbronte Alaskën në rast konflikti me një fuqi detare si Britania e Madhe, e cila zotëronte territore në Amerikën e Veriut dhe kishte prani të fortë në Paqësorin Verior.

Lufta e Krimesë, e zhvilluar nga viti 1853 deri më 1856, kishte treguar kufizimet ushtarake dhe logjistike të Perandorisë Ruse. Në rast të një lufte tjetër me britanikët, Alaska mund të bëhej objekt pushtimi. Shitja te Shtetet e Bashkuara shihej si një mënyrë për të përfituar financiarisht nga territori, në vend që të rrezikohej humbja e tij pa kompensim.

Vendimi nuk u mor vetëm për shkak të largësisë apo klimës. Rusia po rishikonte edhe pozicionin e saj në Amerikën e Veriut, ndërsa marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara ofronin mundësinë e një marrëveshjeje që mund të shërbente interesave të të dyja palëve.

Një blerje që shkaktoi polemika

Në Shtetet e Bashkuara, marrëveshja u prit me skepticizëm nga një pjesë e politikanëve dhe e opinionit publik. Vendi sapo kishte dalë nga Lufta Civile, e cila kishte përfunduar në vitin 1865, dhe përpara kishte detyrën e vështirë të rindërtimit. Shumë amerikanë mendonin se qeveria duhej t’i përqendronte fondet te problemet e brendshme, në vend që të shpenzonte miliona dollarë për një territor të largët, të ftohtë dhe, sipas perceptimit të kohës, me pak vlerë ekonomike.

Sekretari i Shtetit William H. Seward u bë objekt talljesh nga kundërshtarët e marrëveshjes. Ata e cilësuan blerjen si një shpenzim të panevojshëm dhe e pagëzuan territorin me emra përçmues, ndër të cilët u përhap edhe shprehja Seward’s Folly, që mund të përkthehet si “marrëzia e Sewardit”.

Megjithatë, Seward e shihte blerjen në një këndvështrim tjetër. Alaska zgjeronte praninë amerikane në Paqësorin Verior, krijonte mundësi të reja tregtare dhe forconte pozicionin strategjik të Shteteve të Bashkuara përballë fuqive të tjera. Për 7,2 milionë dollarë, amerikanët morën një territor me rreth 1,5 milionë kilometra katrorë. Kostoja ishte afërsisht 4,74 dollarë për kilometër katror.

Përmasat e marrëveshjes ishin të jashtëzakonshme, por vlera e vërtetë e territorit do të kuptohej gradualisht.

Ari që ndryshoi gjithçka

Në fund të shekullit XIX, zbulimet e arit ndryshuan përfytyrimin që amerikanët kishin për veriun e largët. Në vitin 1896, zbulimi i arit në zonën e Klondikes shkaktoi një nga ethet më të mëdha të arit në historinë e Amerikës së Veriut. Një saktësim është i nevojshëm: Klondike ndodhet në territorin e Yukonit, në Kanadanë e sotme, jo në Alaskë. Megjithatë, rrugët drejt vendburimeve kalonin shpesh përmes Alaskës, duke e lidhur territorin me lëvizjen masive të kërkuesve të arit.

Edhe vetë Alaska përjetoi ethet e arit, veçanërisht pas zbulimeve në zonën e Nome-s dhe më vonë në Fairbanks. Qytete e vendbanime u zgjeruan, tregtia mori hov dhe mijëra njerëz u drejtuan drejt veriut me shpresën për t’u pasuruar.

Ari nuk ishte pasuria e vetme. Me kalimin e kohës, u bë e qartë se Alaska zotëronte burime të rëndësishme peshkimi, pyje, minerale dhe rezerva nafte e gazi. Territori që dikur ishte paraqitur si një shpenzim i kotë nisi të shihej si një pasuri strategjike dhe ekonomike.

Nga territor rus në shtetin e 49-të amerikan

Pas blerjes, Alaska kaloi në disa faza administrative nën administrimin amerikan. Për dekada me radhë, zhvillimi i saj mbeti i kufizuar nga largësia, klima dhe infrastruktura e dobët. Rëndësia strategjike u rrit sidomos gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe në vitet e Luftës së Ftohtë, kur pozicioni i saj pranë Bashkimit Sovjetik e bëri një pikë të rëndësishme për mbrojtjen amerikane.

Më 3 janar 1959, Alaska u pranua zyrtarisht si shteti i 49-të i Shteteve të Bashkuara. Vetëm disa muaj më vonë, më 21 gusht, edhe Havai u bë shteti i 50-të.

Zhvillimi ekonomik mori një shtysë të re me zbulimin e naftës në gjirin e Prudhoe-s, në vitin 1968. Më pas u ndërtua sistemi i tubacionit Trans-Alaska, që nisi transportimin e naftës në vitin 1977, duke lidhur vendburimet veriore me portin e Valdezit në jug.

Sot, Alaska është një nga territoret më të rëndësishme të Shteteve të Bashkuara për burimet natyrore, veçanërisht për naftën, gazin, peshkimin dhe mineralet. Megjithatë, pretendimi se prej saj vjen një e katërta e naftës amerikane nuk pasqyron prodhimin e sotëm: pesha e Alaskës në prodhimin kombëtar të naftës është shumë më e ulët se në periudhat kur vendburimet e saj arrinin kulmin. Ajo mbetet, ndërkaq, një burim kryesor i prodhimeve amerikane të detit.

Më 18 tetor 1867, në Sitka u ul flamuri rus dhe u ngrit ai amerikan. Ishte fundi i sundimit rus në Alaskë dhe fillimi i një kapitulli të ri për territorin. Në atë çast, pak kush mund ta parashikonte se blerja e përqeshur si “marrëzia e Sewardit” do të shndërrohej në një nga zgjerimet më të rëndësishme territoriale në historinë e Shteteve të Bashkuara.

Më 17 tetor 1961, Parisi u bë skenë e një prej episodeve më të rënda të dhunës shtetërore në Francën e pasluftës. Mijëra algjerianë dolën në rrugët e kryeqytetit francez për të protestuar kundër shtetrrethimit diskriminues që u ishte vendosur bashkatdhetarëve të tyre. Demonstrata ishte organizuar në një kohë kur lufta për pavarësinë e Algjerisë kishte hyrë në fazën e saj më të ashpër dhe konflikti mes autoriteteve franceze dhe lëvizjes nacionaliste algjeriane kishte mbërritur deri në zemër të Francës.

Përgjigjja e policisë ishte brutale. Demonstruesit u rrahën, u arrestuan në masë dhe u qëlluan. Disa u hodhën në lumin Sena. Të tjerë u zhdukën pa lënë gjurmë të menjëhershme në dokumentet zyrtare. Për dekada, ajo që ndodhi atë natë mbeti e mbuluar nga heshtja institucionale, ndërsa numri i vërtetë i viktimave u bë objekt debatesh historike dhe politike.

Në krye të policisë së Parisit ishte Maurice Papon, zyrtari që mbante përgjegjësinë për aparatin policor të kryeqytetit. Nën drejtimin e tij, policia kishte zhvilluar prej kohësh operacione kundër komunitetit algjerian, në një atmosferë të mbushur me racizëm, represion dhe luftë koloniale.

Masakra e 17 tetorit nuk ishte një shpërthim i papritur dhune në një qytet të qetë. Ajo ishte kulmi i një konflikti që Franca nuk po arrinte ta mbante më larg territorit të saj metropolitan.

Lufta e Algjerisë mbërrin në Francë

Për të kuptuar atë që ndodhi në Paris, duhet kthyer vështrimi te Algjeria, koloni franceze që prej vitit 1830. Për më shumë se një shekull, pushteti kolonial kishte krijuar një shoqëri me të drejta të pabarabarta, ku popullsia algjeriane përballej me diskriminim politik, ekonomik dhe shoqëror. Për shumë francezë, Algjeria nuk ishte thjesht një zotërim kolonial, por pjesë e vetë Francës.

Më 1 nëntor 1954, Fronti Nacionalçlirimtar i Algjerisë, i njohur me inicialet FLN, nisi kryengritjen e armatosur kundër sundimit francez. Kështu filloi një luftë që do të zgjaste gati tetë vjet dhe do të kushtonte mijëra jetë. Ushtria franceze ndërmori operacione të gjera ushtarake, ndërsa FLN-ja përdori atentate, sabotime dhe veprime guerile. Torturat, ekzekutimet pa gjyq dhe represioni ndaj popullsisë civile u bënë pjesë e konfliktit.

Lufta nuk mbeti brenda kufijve të Algjerisë. Në Francën kontinentale jetonin qindra mijëra algjerianë, shumë prej tyre punëtorë të ardhur për të punuar në fabrika, në ndërtim dhe në sektorë të tjerë të ekonomisë. Një pjesë e komunitetit mbështeste FLN-në, e cila kishte ngritur një rrjet organizimi politik dhe financiar edhe në territorin francez.

Për autoritetet franceze, ky rrjet përbënte një kërcënim sigurie. Për FLN-në, mobilizimi i algjerianëve që jetonin në Francë ishte një mënyrë për të mbështetur luftën për pavarësi dhe për ta bërë konfliktin të pamundur për t’u shpërfillur nga opinioni publik francez.

Në këtë klimë u shtuan përplasjet mes grupeve rivale algjeriane, atentatet kundër policisë dhe operacionet represive të forcave të rendit. Policia e Parisit u përfshi gjithnjë e më shumë në një luftë që nuk ishte shpallur zyrtarisht në rrugët e kryeqytetit, por që po zhvillohej përmes arrestimeve, frikësimit dhe dhunës.

Shtetrrethimi që veçoi një popullsi

Më 5 tetor 1961, prefekti i policisë së Parisit, Maurice Papon, vendosi një shtetrrethim që synonte posaçërisht algjerianët. Masat kufizonin lëvizjen e tyre në orët e mbrëmjes dhe të natës, duke i trajtuar njerëzit si grup mbi bazën e origjinës së tyre.

Ky vendim shkaktoi zemërim në komunitetin algjerian. FLN-ja u bëri thirrje bashkatdhetarëve të merrnin pjesë në një demonstratë paqësore më 17 tetor, për të kundërshtuar shtetrrethimin dhe për të shprehur mbështetjen për pavarësinë e Algjerisë.

Udhëzimet e organizatorëve kërkonin që demonstruesit të paraqiteshin pa armë dhe të ruanin karakterin paqësor të marshimit. Në demonstratë morën pjesë burra, gra dhe familje të tëra. Ata u nisën drejt qendrës së Parisit nga lagje të ndryshme të kryeqytetit dhe periferitë e tij.

Për shumë prej tyre, kjo ishte një mënyrë për të dalë hapur në rrugë dhe për të kundërshtuar një masë që i veçonte nga pjesa tjetër e popullsisë. Demonstrata kishte edhe një domethënie politike: algjerianët kërkonin të dëgjoheshin në vendin që vazhdonte ta sundonte atdheun e tyre.

Përgjigjja e autoriteteve ishte një mobilizim masiv policor. Forcat e rendit zunë pikat kryesore të qytetit, ndërsa njësitë policore ndërhynë kundër demonstruesve. Në vend të një proteste që do të shpërndahej me masa të zakonshme kontrolli, Parisi përjetoi një operacion represiv me pasoja tragjike.

Nata e dhunës

Mbrëmjen e 17 tetorit, mijëra algjerianë u mblodhën në disa pika të Parisit. Grupet e demonstruesve lëvizën drejt qendrës së qytetit, ndërsa policia nisi ndërhyrjet për t’i ndaluar dhe shpërndarë. Në rrugë, pranë stacioneve të metrosë dhe në hyrjet e kryeqytetit, njerëzit u përballën me forcat e rendit.

Ajo që pasoi nuk ishte thjesht shpërndarja e një demonstrate. Sipas dëshmive të mbledhura më vonë, policët goditën demonstrues me shkopinj, me kondakë pushkësh dhe me mjete të tjera. U përdorën armët e zjarrit. Njerëz u rrahën deri në vdekje, ndërsa disa prej tyre u hodhën në Senë, ku u mbytën. Dhuna vazhdoi edhe pas përfundimit të demonstratës, gjatë arrestimeve dhe transportimit të të ndaluarve.

Mijëra algjerianë u arrestuan atë natë dhe në ditët që pasuan. Shumë prej tyre u dërguan në qendra grumbullimi, ku u mbajtën në kushte të rënda. Një nga vendet ku u përqendruan të ndaluarit ishte Pallati i Sportit në Paris. Dëshmitë e kohës flasin për ambiente të mbushura tej mase, njerëz të plagosur dhe trajtim poshtërues.

Për familjet algjeriane, nata u kthye në një ankth të gjatë. Të afërmit kërkonin njerëzit e zhdukur nëpër spitale, komisariate dhe qendra ndalimi. Disa trupa u gjetën në lumë, të tjerë u regjistruan me vonesë. Pasiguria rreth fatit të shumë demonstruesve e bëri edhe më të vështirë përcaktimin e përmasave të tragjedisë.

Maurice Papon: nga administrata e Vichy-së te policia e Parisit

Në qendër të përgjegjësisë institucionale për represionin ishte Maurice Papon, prefekti i policisë së Parisit. Ai nuk ishte një zyrtar i zakonshëm. Karriera e tij ishte ndërtuar përmes administratës shtetërore franceze dhe kishte vazhduar edhe pas Luftës së Dytë Botërore, pavarësisht rolit të tij gjatë pushtimit gjerman.

Gjatë regjimit të Vichy-së, Papon kishte shërbyer si sekretar i përgjithshëm i prefekturës së Girondës. Në këtë detyrë, ai kishte marrë pjesë në mekanizmin administrativ që mundësoi arrestimin dhe deportimin e hebrenjve nga zona e Bordosë drejt kampeve të internimit, prej nga shumë prej tyre u dërguan në kampet naziste të shfarosjes.

Më 2 prill 1998, një gjykatë franceze e dënoi me dhjetë vjet burg për bashkëpunim në krime kundër njerëzimit, lidhur me arrestimet dhe internimet që kishin çuar në deportimin e hebrenjve gjatë viteve 1942–1944. Gjykimi u zhvillua më shumë se tri dekada pas masakrës së Parisit, por e vendosi sërish emrin e Paponit në qendër të një kapitulli të errët të historisë franceze.

Në vitin 1961, ai ishte një nga zyrtarët e rëndësishëm të administratës së presidentit Charles de Gaulle. Si prefekt policie, Papon drejtonte një institucion që po përballej me luftën e FLN-së në territorin francez dhe që kishte ndërmarrë operacione të ashpra kundër komunitetit algjerian.

Përgjegjësia e tij për represionin e 17 tetorit është e lidhur me drejtimin e policisë dhe masat që ai vendosi kundër algjerianëve. Megjithatë, nuk pati një gjykim penal që ta dënonte posaçërisht për masakrën e vitit 1961. Ky fakt është thelbësor për të kuptuar pse ngjarja u bë për dekada simbol i pandëshkueshmërisë.

Një bilanc i fshehur për dekada

Numri i viktimave të masakrës së Parisit mbetet një nga çështjet më të debatueshme të kësaj ngjarjeje. Në atë kohë, autoritetet franceze paraqitën një bilanc zyrtar prej vetëm tre të vdekurish. Ky numër u vu në dyshim nga dëshmitarët, gazetarët dhe studiuesit që mblodhën prova për vrasjet dhe zhdukjet.

Historiani Jean-Luc Einaudi, i cili botoi në vitin 1991 librin Beteja e Parisit: 17 tetor 1961, ishte ndër ata që sfiduan rrëfimin zyrtar dhe argumentuan se numri i të vrarëve ishte shumë më i madh. Ai vlerësoi se të paktën 200 njerëz kishin humbur jetën. Maurice Papon e paditi Einaudin për shpifje, por e humbi procesin.

Sot nuk ekziston një bilanc përfundimtar i pranuar nga të gjithë studiuesit. Disa vlerësime dokumentojnë dhjetëra viktima, ndërsa historianë të tjerë mendojnë se numri mund të ketë kaluar njëqind e të jetë edhe më i lartë. Përmasat e sakta të tragjedisë mbeten të vështira për t’u përcaktuar, ndër të tjera për shkak të mungesës së regjistrimeve të plota dhe heshtjes zyrtare që pasoi ngjarjen.

As shifra prej 250–300 të vrarësh nuk mund të paraqitet si një fakt i vërtetuar përfundimisht. Ajo që është dokumentuar pa mëdyshje është se demonstruesit u vranë, u plagosën dhe u keqtrajtuan në një operacion policor me përmasa të jashtëzakonshme. Mungesa e një bilanci përfundimtar nuk e zbeh përgjegjësinë për dhunën e ushtruar.

Heshtja dhe njohja e vonuar

Për shumë vite, masakra nuk zuri vendin që meritonte në kujtesën publike franceze. Lufta e Algjerisë përfundoi në vitin 1962, me Marrëveshjet e Evianit dhe shpalljen e pavarësisë së vendit, por kjo nuk solli një përballje të menjëhershme me atë që kishte ndodhur në Paris.

Dëshmitë mbetën të shpërndara, arkivat nuk u shfrytëzuan plotësisht dhe shumë prej njerëzve që kishin përjetuar dhunën nuk gjetën hapësirë për t’u dëgjuar. Për komunitetin algjerian në Francë, 17 tetori 1961 mbeti një kujtim i gjallë, edhe kur institucionet dhe një pjesë e opinionit publik e trajtonin si një episod të mjegullt të së kaluarës.

Në vitet që pasuan, historianët dhe organizatat e të drejtave të njeriut punuan për të rindërtuar ngjarjet përmes dëshmive, dokumenteve dhe hetimeve. Gradualisht, masakra nisi të zërë vend në diskutimin publik francez.

Në vitin 1999, prokuroria e Parisit e njohu zyrtarisht se kishte ndodhur një masakër. Në vitin 2012, presidenti François Hollande deklaroi se algjerianët që kishin protestuar për të drejtën e pavarësisë ishin vrarë gjatë një represioni të përgjakshëm dhe se Republika i njihte këto fakte.

Më 16 tetor 2021, presidenti Emmanuel Macron përkujtoi viktimat në zonën e Bezonsit, pranë vendit ku demonstrues u vranë ose u hodhën në Senë. Ai e cilësoi represionin si të pafalshëm. Ishte hera e parë që një president francez merrte pjesë në një përkujtim të kësaj natyre.

Një faqe e errët e historisë franceze

Masakra e 17 tetorit 1961 nuk ishte një episod i shkëputur nga lufta koloniale. Ajo tregoi se si konflikti për pavarësinë e Algjerisë kishte prodhuar një sistem represioni që vepronte edhe brenda kryeqytetit të Francës. Njerëz që dolën në rrugë për të kundërshtuar një shtetrrethim diskriminues u përballën me dhunë që la pas viktima, familje të shkatërruara dhe një plagë të gjatë në marrëdhëniet mes Francës dhe komunitetit algjerian.

Ngjarja mbart edhe një paradoks historik: shteti që pas luftës ndërtoi identitetin e vet mbi rivendosjen e republikës dhe dënimin e krimeve të regjimit nazist, për dekada nuk arriti të përballej plotësisht me përgjegjësinë e institucioneve të veta për vrasjet e algjerianëve në Paris.

Historia e Maurice Paponit e bën këtë paradoks edhe më të dukshëm. Ai mbajti poste të rëndësishme shtetërore pas luftës, ndërsa përgjegjësia e tij për deportimin e hebrenjve u gjykua vetëm në fund të shekullit XX. Për masakrën e Parisit, megjithatë, nuk pati një proces penal që të përcaktonte individualisht përgjegjësinë e tij dhe të personave të tjerë të përfshirë.

Më 17 tetor 1961, dhuna nuk u zhvillua në një fushëbetejë të largët, por në rrugët e Parisit. Për dekada, viktimat mbetën në hije. Rikthimi i tyre në kujtesën historike është pjesë e përballjes me një të kaluar që nuk mund të mbyllet vetëm me kalimin e kohës.

Më 16 tetor 1943 përfundoi ndërtimi i hekurudhës Tajlandë–Burma, një prej projekteve më të përgjakshme të Luftës së Dytë Botërore. Ushtria japoneze e ndërtoi këtë linjë për të siguruar furnizimin e trupave të saj në Birmani, në një kohë kur sulmet aleate po e bënin gjithnjë e më të rrezikshëm transportin detar. Për të lidhur dy territoret, u desh të hapej një trase prej rreth 415 kilometrash nëpër xhungla tropikale, male dhe lugina lumenjsh. Por çmimi i këtij projekti u pagua me jetën e dhjetëra mijëra njerëzve.

Hekurudha u bë e njohur si Hekurudha e Vdekjes. Pas këtij emri qëndron historia e robërve të luftës dhe e punëtorëve aziatikë të detyruar të punonin në kushte çnjerëzore, nën mbikëqyrjen e ushtrisë pushtuese japoneze.

Një projekt ushtarak në zemër të Azisë

Në vitin 1942, Japonia kontrollonte territore të gjera në Azinë Juglindore. Pushtimi i Birmanisë, sot Mianmari, kishte rëndësi strategjike, sepse i afronte forcat japoneze me Indinë britanike dhe kërcënonte rrugët e furnizimit të aleatëve në rajon.

Për të mbështetur operacionet ushtarake, komanda japoneze vendosi të ndërtonte një hekurudhë që do të lidhte Nong Pladukun, në Tajlandë, me Thanbyuzayatin, në Birmani. Transporti tokësor do t’u lejonte trupave japoneze të lëviznin ushtarë, armë, municione dhe furnizime pa u varur plotësisht nga anijet, të cilat rrezikoheshin nga sulmet e forcave aleate.

Punimet nisën në tetor 1942. Terreni ishte i vështirë dhe koha në dispozicion e shkurtër. Në vend që të përdorte mjete të rënda dhe një fuqi punëtore të paguar, ushtria japoneze mbështeti projektin kryesisht te puna e detyruar. Robërit e luftës dhe civilët u kthyen në krahë pune për një ndërmarrje ku afatet ushtarake kishin përparësi ndaj jetës njerëzore.

Njerëzit që ndërtuan hekurudhën

Në ndërtimin e linjës u angazhuan rreth 60 mijë robër lufte aleatë, kryesisht britanikë, australianë dhe holandezë, si dhe afërsisht 200 mijë punëtorë aziatikë. Këta të fundit, të njohur si romusha, vinin nga territore të ndryshme të Azisë Juglindore. Shumë prej tyre u rekrutuan me detyrim, u mashtruan me premtime për punë të paguar ose u dërguan në kantieret e ndërtimit nën presionin e autoriteteve pushtuese.

Puna kryhej me mjete primitive. Punëtorët hapnin trasa nëpër shkëmbinj, prisnin pemë, ndërtonin ura dhe largonin tonelata dheu me kazma, lopata e shporta. Në shumë segmente, hekurudha duhej të kalonte nëpër terrene ku ndërtimi kërkonte punë të jashtëzakonshme fizike.

Kushtet e jetesës ishin katastrofike. Ushqimi nuk mjaftonte për të përballuar lodhjen, kampet ishin të mbipopulluara dhe higjiena pothuajse nuk ekzistonte. Malaria, kolera, dizenteria dhe sëmundje të tjera përhapeshin shpejt. Mungesa e ilaçeve dhe e kujdesit mjekësor e kthente një sëmundje të zakonshme në një kërcënim për jetën.

Përveç urisë dhe epidemive, punëtorët përballeshin me rrahje, ndëshkime dhe detyrimin për të vazhduar punën edhe kur ishin të rraskapitur. Ata që nuk mund të përmbushnin normat rrezikonin të keqtrajtoheshin nga rojet. Në disa periudha, veçanërisht gjatë përshpejtimit të punimeve në vitin 1943, njerëzit punonin për orë të gjata, pa pushimin dhe ushqimin e nevojshëm.

Qafa e Zjarrit të Ferrit

Një nga segmentet më të njohura të hekurudhës ishte Hellfire Pass, në Tajlandë. Për të kaluar nëpër një masiv shkëmbor, punëtorët duhej të hapnin një korridor të thellë në shkëmb. Pa pajisjet moderne të shpimit, ata punonin me çekiçë dhe vegla dore, duke goditur shkëmbin orë të tëra.

Për shkak të afateve të shkurtra, puna vazhdonte edhe natën, nën dritën e pishtarëve dhe të zjarreve. Në atë ndriçim të zbehtë, punëtorët e dobësuar vazhdonin të godisnin shkëmbin, ndërsa zhurma e mjeteve përzihej me britmat e urdhrave dhe të njerëzve të rraskapitur.

Pamja e këtij kantieri i dha vendit emrin që do të mbetej në histori: Qafa e Zjarrit të Ferrit. Aty, si edhe në shumë pika të tjera të linjës, puna e detyruar dhe kushtet çnjerëzore morën jetë të shumta.

Bilanci i vdekjeve

Vlerësimet historike flasin për rreth 12 mijë deri në 13 mijë robër lufte aleatë që vdiqën gjatë ndërtimit të hekurudhës. Numri i punëtorëve aziatikë të vdekur është më i vështirë për t’u përcaktuar, për shkak të regjistrimeve të paplota. Shumë studime japin një vlerësim prej rreth 75 mijë viktimash, ndërsa të tjera përmendin shifra më të larta, që afrohen me 90 mijë.

Këto humbje nuk erdhën nga një betejë e vetme, por nga muaj të tërë urie, sëmundjesh, rraskapitjeje dhe keqtrajtimi. Në shumë raste, të vdekurit varroseshin pranë kampeve ku kishin punuar. Për familjet e tyre, largësia dhe mungesa e dokumenteve e bënë shpesh të pamundur marrjen e lajmit të saktë për fatin e të afërmve.

Robërit aleatë që mbijetuan e përshkruan më vonë këtë përvojë në kujtime dhe dëshmi. Historitë e tyre zbuluan jo vetëm vuajtjet fizike, por edhe përpjekjet për të ruajtur solidaritetin, për të ndihmuar të sëmurët dhe për të mbijetuar në kushte që shpesh dukeshin të pashpresa.

Hekurudha përfundon, lufta vazhdon

Më 16 tetor 1943, linja u përfundua. Për ushtrinë japoneze, ajo përbënte një arritje logjistike të rëndësishme, sepse mundësonte transportin e furnizimeve drejt frontit të Birmanisë. Për njerëzit që e kishin ndërtuar, përfundimi i punimeve nuk e fshinte atë që kishin kaluar.

Hekurudha vazhdoi të përdorej nga japonezët gjatë luftës, por sulmet ajrore aleate dëmtuan disa ura dhe segmente të saj. Pas kapitullimit të Japonisë në gusht 1945, përdorimi ushtarak i linjës mori fund. Një pjesë e hekurudhës u çmontua, ndërsa disa segmente në Tajlandë vazhdojnë të përdoren edhe sot.

Duhet sqaruar se hekurudha nuk u ndërtua për t’u shfrytëzuar nga trupat aleate pas çlirimit të rajonit. Ajo ishte projektuar për nevojat ushtarake japoneze. Aleatët e mposhtën Japoninë dhe çliruan territore të pushtuara në Azinë Juglindore, por kjo ndodhi në kuadër të fushatës më të gjerë të luftës në Paqësor, e cila përfundoi me kapitullimin japonez.

Një monument i kujtesës

Pas luftës, Hekurudha e Vdekjes u bë një nga simbolet e shfrytëzimit të punës së detyruar gjatë Luftës së Dytë Botërore. Disa prej përgjegjësve japonezë u gjykuan për krime lufte, ndërsa dëshmitë e të mbijetuarve ndihmuan në dokumentimin e vuajtjeve të robërve.

Në Kanchanaburi, në Tajlandë, varrezat ushtarake ruajnë kujtimin e mijëra robërve që vdiqën gjatë ndërtimit. Në Hellfire Pass është ngritur një muze përkujtimor, ku vizitorët mund të mësojnë për kushtet e punës dhe fatin e njerëzve që u detyruan të ndërtonin hekurudhën.

Historia e saj nuk është vetëm histori e një projekti inxhinierik të kohës së luftës. Është histori e njerëzve që u shndërruan në mjete për realizimin e një objektivi ushtarak, pa marrë parasysh nëse do të mbijetonin apo jo.

Hekurudha Tajlandë–Burma u përfundua në vitin 1943. Ajo la pas 415 kilometra shina, por edhe një gjurmë njerëzore që nuk mund të matet me kilometra: dhjetëra mijëra jetë të humbura në emër të luftës.

Më 15 tetor 1990, Mikhail Gorbaçov, presidenti i Bashkimit Sovjetik, u nderua me Çmimin Nobel për Paqen, në shenjë vlerësimi për rolin e tij në ndryshimin e marrëdhënieve ndërkombëtare dhe në uljen e tensioneve mes Lindjes dhe Perëndimit gjatë viteve të fundit të Luftës së Ftohtë.

Pas ardhjes në pushtet në vitin 1985, Gorbachev nisi një proces të gjerë reformash politike dhe ekonomike, që synonin modernizimin e Bashkimit Sovjetik dhe kapërcimin e krizës së sistemit socialist. Dy shtyllat kryesore të politikës së tij u bënë Glasnost (hapja dhe transparenca) dhe Perestroika (ristrukturimi).

Glasnost-i solli më shumë liri shprehjeje, një hapje më të madhe ndaj debatit publik dhe një përballje më të drejtpërdrejtë me gabimet e së kaluarës sovjetike. Ndërsa Perestroika synonte reformimin e ekonomisë së centralizuar, duke lejuar forma të kufizuara të veprimtarisë private dhe duke u dhënë ndërmarrjeve më shumë autonomi. Megjithatë, këto reforma nuk e shndërruan menjëherë Bashkimin Sovjetik në një ekonomi të lirë tregu; përkundrazi, ato dobësuan gradualisht mekanizmat tradicionalë të kontrollit shtetëror dhe nxorën në pah vështirësitë e thella të sistemit.

Në planin ndërkombëtar, Gorbaçov ndoqi një politikë afrimi me Perëndimin, nënshkroi marrëveshje për çarmatimin bërthamor dhe hoqi dorë nga përdorimi i forcës për të ruajtur me çdo kusht regjimet komuniste të Evropës Lindore. Kjo politikë ndihmoi në përfundimin e Luftës së Ftohtë dhe krijoi kushte për ndryshime historike, përfshirë rënien e Murit të Berlinit në vitin 1989.

Komiteti Norvegjez i Nobelit e arsyetoi vendimin me frazën: “për rolin e tij drejtues në procesin e paqes që sot karakterizon pjesë të rëndësishme të komunitetit ndërkombëtar”. Ishte një vlerësim veçanërisht për takimet historike me presidentin amerikan Ronald Reagan në Reykjavik dhe marrëveshjen INF të vitit 1987 për eliminimin e raketave me rreze të mesme – marrëveshja e parë që shkatërronte një kategori të tërë armësh bërthamore.

Megjithatë, çmimi u prit me kontrast të thellë. Në Perëndim u festua si kurorëzim i njeriut që i dha fund Luftës së Ftohtë. Brenda Bashkimit Sovjetik, Gorbaçov përballej me kritika të ashpra – nga konservatorët që e akuzonin se po shiste perandorinë, dhe nga reformatorët radikalë që i konsideronin reformat shumë të ngadalta. Vetë Gorbaçov ia dhuroi paratë e çmimit për ndërtimin e spitaleve dhe për viktimat e Çernobilit.

Këto zhvillime kontribuuan në rënien e regjimeve komuniste në Evropën Lindore dhe, në fund, në shpërbërjen e Bashkimit Sovjetik në dhjetor të vitit 1991. Çmimi Nobel për Paqen i vitit 1990 e vendosi Gorbaçovin ndër figurat kryesore të transformimeve që ndryshuan hartën politike të Evropës dhe marrëdhëniet ndërkombëtare në fund të shekullit XX.

Më 15 tetor 1945, në orën 12:29 të drekës, në burgun e Fresnes, në periferi të Parisit, u ekzekutua me pushkatim Pierre Laval – një nga politikanët më të fuqishëm të Francës së paraluftës dhe më pas fytyra më e urryer e kolaboracionizmit francez me Gjermaninë naziste.

I lindur në vitin 1883, Laval kishte pasur një karrierë të gjatë dhe paradoksale. Socialist në rininë e tij, avokat i varfër, pastaj deputet, senator dhe katër herë kryeministër i Republikës së Tretë Franceze në vitet ’30. I konsideruar si një mjeshtër i manovrave politike, ai ishte njeriu që besonte se çdo gjë mund të negociohej.

Por emri i tij do të mbetet përgjithmonë i lidhur me turpin e regjimit të Vichy-së.

Njeriu i Vichy-së

Pas kapitullimit të Francës në qershor 1940 dhe ardhjes në pushtet të Mareshalit Philippe Pétain, Laval u bë ideologu dhe ekzekutori kryesor i politikës së bashkëpunimit – “la Collaboration”.

Si zëvendëskryeministër dhe më pas nga prilli 1942 deri në gusht 1944 si Kryeministër i Qeverisë së Vichy-së, ai nuk ishte thjesht një administrator nën pushtim. Ai ishte bashkëpunëtor aktiv:

1. Deportimi i hebrenjve: Qeveria e tij miratoi ligjet antisemite dhe bashkëpunoi drejtpërdrejt me Gestapon. Në korrik 1942, nën urdhrat e tij dhe të René Bousquet, u organizua rafleja e Vel’ d’Hiv, ku 13.000 hebrenj francezë, përfshirë 4.000 fëmijë, u arrestuan nga policia franceze dhe u dërguan drejt kampeve të vdekjes. Laval madje insistoi që të dërgoheshin edhe fëmijët nën 16 vjeç, të cilët nazistët fillimisht nuk i kishin kërkuar.
2. Puna e detyruar: Ai krijoi dhe zbatoi STO (Service du Travail Obligatoire), që dërgoi me forcë mbi 600.000 punëtorë francezë në fabrikat e Gjermanisë naziste. Ishte ai që tha frazën famëkeqe: “Unë dëshiroj fitoren e Gjermanisë, sepse pa të, bolshevizmi do të instalohet kudo.”
3. Shtypja e Rezistencës: Nëpërmjet Milicisë franceze të Joseph Darnand, regjimi i tij luftoi egërsisht Rezistencën franceze, duke arrestuar, torturuar dhe ekzekutuar mijëra patriotë.

Gjyqi dhe fundi

Me zbarkimin e aleatëve në Normandi në qershor 1944, Laval iku. U strehua fillimisht në Gjermani, në enklavën e Sigmaringen-it ku ishte strehuar qeveria e Vichy-së në mërgim, dhe më pas u arratis në Spanjë. Por Spanja e Francos e ktheu mbrapsht. Më 30 korrik 1945, avioni i tij u detyrua të ulej në Austri, ku u dorëzua tek amerikanët, të cilët e ekstraduan menjëherë në Francë.

Gjyqi i tij para Gjykatës së Lartë të Drejtësisë në Paris, më 4-9 tetor 1945, ishte kaotik. Franca e çliruar kërkonte hakmarrje. Laval, arrogant dhe i ndërprerë vazhdimisht nga kryetari i gjykatës, u përjashtua nga salla dhe u gjykua në mungesë. Dënimi ishte i parashikueshëm: vdekje, konfiskim i pasurisë dhe degradim kombëtar.

Mëngjesin e 15 tetorit, pak para ekzekutimit, Laval tentoi të vetëvritej duke pirë cianur që kishte fshehur në xhaketë që nga koha e burgut. Helmi ishte i vjetër dhe nuk e vrau. Mjekët e shpëtuan me lavazh stomaku, vetëm që ai të mund të pushkatohej.

I mbështetur nga dy xhandarë, sepse mezi qëndronte në këmbë nga helmi, ai u dërgua para togut të pushkatimit. Refuzoi t’i lidheshin sytë. Fjalët e tij të fundit, sipas dëshmitarëve, ishin: “Vive la France!”

Ekzekutimi i tij, së bashku me dënimin e Pétain – dënimi me vdekje i të cilit u shndërrua në burgim të përjetshëm nga Charles de Gaulle për shkak të moshës 89-vjeçare dhe meritave të Luftës së Parë Botërore – mbylli simbolikisht kapitullin e “épuration légale”, spastrimit ligjor të Francës.

Laval mbetet edhe sot shembulli më ekstrem se si ambicia politike dhe bindja se po “mbron Francën nga e keqja më e madhe” mund të çojë në tradhtinë më të madhe.