Nga nesër, Gjykata e Posaçme e Shkallës së Parë nuk do të ketë më mundësinë të zhvillojë as seancat për vlerësimin e masave të sigurisë me palët në sallën e gjyqit. Pas një qëndrimi kokëfortë, pa sens juridik dhe pa logjikë institucionale nga drejtuesi i komanduar i kësaj gjykate, Dhoma Kombëtare e Avokatisë ka vendosur përshkallëzimin e reagimit. Asnjë avokat nuk do të marrë pjesë në seancat gjyqësore të masave të sigurisë në atë gjykatë.

Kjo do të thotë konkretisht se, nuk do të ketë avokatë as në seancat ku vendoset për lirinë e një njeriu.

Imagjinoni situatën. Arrestohet një person, apo kapet një i kërkuar. Brenda afatit ligjor ai duhet të dalë para gjykatës për t’u njohur me masën e sigurisë. Gjykata hap seancën… por nuk ka avokat. Sipas ligjit, pa mbrojtës nuk ka proces të rregullt. Atëherë si do ta legjitimojë gjykata kufizimin e lirisë së një qytetari? Përgjigjen, mesa duket, e di vetëm drejtuesi i komanduar dhe rregullorja e tij anti-avokat.

Ndoshta ky nuk ka qenë qëllimi i rregullores. Ndoshta po. Por rezultati është se sot, sipas ligjeve të Republikës së Shqipërisë, nuk zhvillohet një gjykim penal pa praninë e avokatit kur mbrojtja është e detyrueshme. Rregullorja nuk mund ta ndryshojë këtë.

E drejta për t’u mbrojtur me avokat nuk është privilegj i avokatëve. Është garancia themelore kushtetuese e procesit të rregullt ligjor. Është një e drejtë e qytetarit përballë shtetit.

Kur një rregullore vendos kushte që e bëjnë të pamundur ushtrimin normal të kësaj të drejte, ajo shumëzon me zero Kushtetutën. Me atë rregullore gjykata fillon të ngjasojë me kohën e komunizmit, kur avokatura u zhduk si profesion dhe mbrojtja u konsiderua pengesë, jo garanci.

Nëse dikush dëshiron ta ndryshojë rolin e avokatit në procesin penal, duhet ta bëjë me ligj, jo me një akt administrativ. Nuk mund të zëvendësohet ligji me rregullore, as Kushtetuta me gjoba, kërcënime disiplinore apo paralajmërime për ndjekje penale ndaj avokatëve.

Shërbimi i avokatisë nuk rikthehet në sallat e gjyqit me forcë.Rikthehet vetëm kur avokatëve u garantohet të ushtrojnë profesionin pa parakushte që bien ndesh me ligjin dhe me Kushtetutën.

Sot GJKKO-ja e Shkallës së Parë është, me sa di unë, e vetmja gjykatë në Shqipëri (vështirë të gjendet një tjetër në Europë),ku avokatët pengohen të hyjnë në sallat e gjyqit nga efektivë të Gardës. Një pamje që nuk i shkon një gjykate, aq më pak një gjykate që pretendon standardet më të larta të shtetit të së drejtës. As gjykatat ushtarake nuk funksionojnë kështu.

Për hir të së vërtetës, kjo rregullore nuk vendos kufizime vetëm për avokatët. Ajo imponon rregulla absurde edhe për gjykatësit dhe prokurorët. Ndryshimi është se ata nuk kanë mundësinë ta refuzojnë kolektivisht hyrjen në sallë. Avokatët po.

Prandaj ky vendim nuk është kundër gjyqtarëve dhe as kundër prokurorëve. Është edhe në mbrojtje të atyre gjyqtarëve e prokurorëve që, në heshtje apo hapur, e konsiderojnë këtë rregullore të papranueshme.

Beteja nuk është për një derë gjykate. Është për të drejtën që në atë derë të hyjë ligji përpara rregullores, të hyjë arsyeja përpara kokëfortësisë, të hyjnë njerëz me të drejta civile dhe jo kapedanë me spaleta ushtarake.

Aspak dmth, nuk është gjetja e Doktorit të PD. “Ripërtëritje e PD”, është shpikja më pa kuptim në realitetin e sotëm ku po përballet ajo parti. Ti thuash shqiptarëve, apo aq më tepër demokratëve se “ne po ripërtërihemi” natyrisht do tu thuash atyre edhe se si, do të mundësohet kr proces.

Unë mbaj mënd qysh para 25 vitesh, të njëjtat emra dhe basarete në PD. Mbaj mënd të gjithë ata që kishte në funksione Berisha që nga 2005 apo 2009, 2013 dhe deri sot. Ka bërë 114 mbledhje Këshillit Kombetar, qindra takime dhe protesta, largoi Lulin me dajak, deklaroi se “vetëm unë mund ta shpie opozitën drejt pushtetit”, ka humbur nja 14 palë zgjedhje, ka flakur nga partia mbi 900 emra duke nisur nga ish-themelues, apo dhe ish-kryetare degësh në rrethe, dhe i mbushi vendet bosh me servilë, dhe sahanlëpirë.

Berisha pretendon se me nismën “Ripërtëritje”, demokratët duhet të kuptojnë “largimin e qëndrestarëve, kritikëve dhe rrebelëve, me emra dhe njerëz apatikë, dhe mediokër”. Procesi i Doktorit, gjithsesi mbetet “ringjitje” në 1, 2 apo disa kuptime. Ringjitje e boshllëkut, shkaktuar nga largimet, ringjitje që vjen nga rikonfirmimi i përjetshëm i Sali Berishës në postin e kryetarit, apo dhe rrethit të tij të ngushtë, apo ringjitje e “plasaritjeve”  që shkaktoi largimi i “bashistëve” nga dajaku i ithtarëve të Doktorit. Pra, procesi “Ripërtëritje”, ka futur në siklet edhe vetë Mulin, Belindon, apo dhe kryetarët e degëve, që kur i pyet të thonë “nuk e kuptojmë fare ç’po ngjet në parti, zbatojmë vetëm urdhërat e Doktorit”.

Atëhere kjo na qenkësh “Ripërtëritja” ? Çfarë  po ripërtërit Doktor, çfarë po ndryshon në PD, kush erdhi nga të rinjtë, nga elita intelektuale, sa janë shtuar anëtarësimet, sa aleatë konkretë keni në rast fushate elektorale për zgjedhje të parakohshme, jeni i bindur se përballë Edi Ramës dhe shumicës socialiste, mund ti fitoni zgjedhjet ? Pra janë shumë pikëpyetje, që nuk të bëjnë ti besosh “procesit të Ripërtëritjes”, të cilin sinqerisht do ta kisha besuar në rast se, Berisha do të tërhiqej, dhe do ti linte vendin të rinjve.

Por duke ditur se, kjo nuk ka ndodhur për 36 vite në atë parti, atëhere nuk ka si të besoj sot, “Ripërtëritjen”. Ky process është thjesht “Ringjitje”, janë thjesht disa “manikota” që Berisha po u vendos sejmenëve të tij, atyre që përdor në Parlament dhe sheshet e Tiranes. Ndaj gjej një emër tjeter Doktor, të paktën shpejt e shpejt, para zgjedhjeve, sepse humbja e 2027 (pa le ajo e 2030) do ti zhgënjejë thellë demokratët e mbetur tek ajo çiflik-parti politike.

Shkrimtarët e ruajnë zakonisht një shprehje, kur i pyesin për situatën ku gjendet bota dhe paradokset plot makth që po na rrethojnë. Shkrimtari Daniel Kehlman (i përthyer edhe në shqip nga A. Kove) përmendte një thënie të Dürrenmatt (autor i përkthyer nga i ndjeri A.Klosi) se një histori nuk përfundon po nuk gjeti variantin më të keq të saj, në një intervistë të tij me gazetarin e ndjerë grek, Anteos Hrisostomidhis. Më erdhi befas ndërmend kjo, kur në një panel të festivalit SINTRAK (edicioni i parë, kuruar dhe ideuar nga përkthyesja dhe autorja Milena Selimi) me shkrimtarin e njohur bullgar dhe filozofin Todor P. Todorov e pyeta pak ditë më parë për kohën ku po jetojmë dhe sesi e perceptonte ontologjikisht këtë kohë. Vijoi një pauzë, pastaj me kujdes duke u kthyer nga publiku i “Teatrit të Kukullave” tha diçka që të trandte: “Duhet të kapësh fundin që të ndryshosh”, përsëriti atë që e kisha dëgjuar dhe lexuar edhe herë tjetër. Heshti për të kapur përshtypjen e auditorit. Dhe pastaj, me sytë drejt tyre, shtoi një pyetje retorike: “Po cili është vallë fundi?” Përgjigjen e dha po vetë pas disa sekondash që dukeshin si orë. “Isha duke folur për një temë në Rusi. E përsërita këtë ide dhe u mundova ta shtjelloja, duke besuar se isha brenda idesë që shprehte faktin sesi e konceptoja fundin nga ana filozofike. Në fund të aktivitetit, m’u afrua një plakë e vjetër dhe më tha: Bir, e di çfarë është fundi? Për çfarë fundi e kishe vërtetë fjalën? E ke provuar luftën. Zinë e bukës? Mbijetesën ekstreme? Sigurisht, që jo,- kishte vazhduar plaka, sepse po t’i kishe jetuar do të kuptoje se skamja, vdekja dhe fundi që t’i e percepton filozifikisht shndërrohet dikur në materie. Të duket se e ke para dhe ka një kutërbim që nuk ia gjen dot kurrë emri, sepse është e llahtarshme. Uroj të mos e provoni këtë erë, sepse do tmerrohesh…do tmerroheni të gjithë”.

Këtë hyrje kaq të gjatë po e bëjmë për një moment, ku po kalon Shqipëria dhe ku nuk gjendet më asnjë krahasim me ngjarje tjetër në vitet e ekzistencës së saj, plot me ditë të errëta. Në çerekun e parë të shekullit XXI, askush nuk ka një përgjigje, pse Shqipëria demokratike është kaq zhgënjyese. Nuk ka shpjegime. Nuk ka as edhe një arsyetim që ta shpjegojë të keqen, mosmarrjen e përgjegjësisë, pangopësinë gargantuane, babëzinë, mënyrën sesi shfrytëzohet institucioni nga njerëz, meritokracia e të cilëve është në dyshim dhe, kështu me radhë. Dilema shtohet se kjo krizë që po kalon Shqipëria i tejkalon kapacitetet tona shqisore dhe aftësitë tona të të menduarit, përveç këtu ironisë ndaj kategorive morale që tashmë nuk vihen në llogari. Jo vetëm e thjesht prej rastit të fundit skandaloz të kryeshefes së SHISH-it Vlora Hysenit dhe biznesmenit të arrestuar Agasi (nëse rrjedhja e hetimeve është e vërtetë); jo prej këtij parlamenti gjithmonë e më të ulët sa i përket kapaciteteve intelektuale dhe morale; propagandës boshe dhe artificialitetit; apo kotësisë; korrupsionit shtetar dhe luksit që është sot pjesë e një cinizmi që shfaqet në ekrane dhe na përplaset para fytyrës ashpër dhe plot ftohtësi. Dhe, jo sepse jemi injorantë dhe nuk kuptojmë, por sepse vetë Qenia jonë tashmë është shndërruar në kaotike dhe, po duket si rrëfim i diçkaje absurde që e përjetojmë “normal”. Po të besojmë Haidegerin (kjo është në literaturë), problemi është ontologjik: Qenia e sotme është tërhequr, është dobësuar. Kriza e sotme shqiptare nuk vjen prej mungesës së njohurive, është përplasje e dy mënyrave me të cilët përballet qenia dhe që nuk e gjejnë dot veten me njëra-tjetrën. Është e para ajo që është destini për të besuar institucionin, që e zhgënjen dhe e dyta lidhet me atë që beson se duhet të jetë realisht. Po të ndjekësh me kujdes arsyetimet që bëjnë në forume një pjesë e njerëzve që frymëzojnë Revolucionin e Flamingove, kupton se qenie shqiptare ka dëshirë të jashtëzakonshme për ndryshim dhe e meriton atë. Të duket sikur befas jemi kthyer në vitet e largëta ’30, kur intelektualët shqiptarë e besonin ndryshimin tek të rinjtë dhe idetë që duhet të përcilleshin prej tyre.

Kriza e sotme, rastet e pafundme të korrupsionit (incenerator, 5D, fondet e rindërtimit, AKSH e shumë e shumë të tj.), përgjimet (autori mendon se është e tepruar që ato të bëhen selektive dhe t’i jepen në këtë formë publikut), puna e padobishme shpesh e administratës tregon se i ka kaluar kapacitetet tona. Shumë kolegë, të cilët mëtojnë se kanë akses në shumë burime (edhe kjo përbën një nga çuditë e demokracisë sonë) janë të bindur se skandale të tjera më të mëdha do të pasojnë. Kjo të trand. Kur njohuria dështon të orientohet, është shenjë se nuk po dështon njohuria jote, është Qenia jote që po shfaqet si e dobët. Sot, jemi më të dobët edhe pse perceptojmë dhe reagojmë. Demokracia është më e fortë se ne protestojmë dhe kërkojmë, anipse gjërat ndryshojnë shumë pak. Proteston Tirana dhe Prishtina, por gjërat janë aty dhe duken edhe më të zymta. Ajo që e quajtëm “demokraci” për 36 vjet në Tiranë, konfirmon dy ide. E para ajo që na thuhet shpesh se Demokracia është procedurë: Bëhen zgjedhje, partitë funksionojnë (!), raportet e BE-së duket se respektohen dhe evidentojnë realisht zhvillimin e vendit. Dhe, e dyta, demokracia si kuptim: Koncepti se ato procedura do të na bënin pjesë të Perëndimit, do të na mbronin nga cinizmi i historisë që po jetojmë. Në fakt, kemi paradoksin, në Shqipëri 97% e shqiptarëve e konsiderojnë korrupsionin si një problem mjaft serioz në vend (IRI); keqpërdorimi i pushtetit politik shihet si faktori kryesor nga 80% e shqiptarëve e kësaj gjendje (IDM); 59% e qytetarëve deklarojnë se janë të pakënaqur me mënyrën se si zhvillohet dhe funksionon demokracia në Shqipëri (IRI).

Demokracia e dobët, pra, është ajo që po jetojmë tani. Institucionet ekzistojnë, por nuk kuptojmë efikasitetin e tyre. A janë tonat? A janë të kapura? Pse nuk ka një sens për ndryshim?

E gjitha kjo, është më e rrezikshme se një fund i hidhur, sepse fundin edhe mund ta zëvendësosh. Por, demokracia jonë duket se po merr një lloj fundi, kur njerëzit pushojnë së ndjeri se e zotërojnë atë qoftë edhe në mënyrë simbolike. Shtetit të sotëm, ku Rama është gjithçka nuk i duhet më të ndalojë së foluri dhe në fakt nuk e bën (po e provon protesta), por i ka bërë shqiptarët të ndjejnë se të folurit nuk e ndryshon asgjë. Kriminelët bëjnë ligjin dhe koha po tregon se janë të paprekshëm, lejet e ndërtimit i marrin të fortët dhe jo rrallë jashtë rregullave dhe se diploma jote nuk bën punë; deputetët shpesh janë biznesmenë të suksesshëm…dhe se Shqipëria po braktiset. Pareshtur.

Filozofikisht, ky është fundi i pronësisë ontologjike, do shpjegonte atë ditë profesori bullgar te “Teatri i kukullave”, dikur parlamenti i parë shqiptar.  Ndoshta këtë fund nuk e kemi ndjerë ende, por era e tij është kaq e fortë dhe duket se po e sjellin dhe ndryshimet kudo që ndodhin në Evropë dhe vrundujt e lajmeve të luftën që po vinë shpesh e më shpesh. Plaka ruse e dinte prej jetës këtë mësim, por mësimet e saj “nuk i hyjnë më në punë askujt”. Ne po e shkatërrojmë vetë ëndrrën e bukur demokratike. Për fat të keq jo vetëm ne shqiptarët, por ngado. Era e fundit, ajo që kutërbon, me sa duket pret të na shpërfaqet një orë e më parë… Veçse, do jetë vonë. (Homo Albanicus)

Kronika magjepset nga trimat dhe evidenton tradhtarët e Babos!
“Qyqja, moj nënë, qyqja, moj nënë,” u dëgjua mërmërima e Ekonomit kur pa Klodi Spaçin të veshur si vajzat me kordele të kuqe!

Kësaj i thonë: Babo digjet e Klodi krihet, i pëshpëriti Evisi te veshi, duke ia kapur xanxën.

Në fillim Zoti të merr mendjen, pastaj të tjerat avash-avash! Gaz Bardhi, ti merr të gjitha njëherësh! Erzin të parin. Është bërë si xhebraili, nga dosja del, në dosje hyn!

Tezja, qerratesha plakë, nuk bëri ish pa patur pula, u bë def, ç’më duhet mua, mendoi, Vlora me Gysin.

Ky i fundit, thonë që e paskësh thirrur për ta qortuar në zyrë për disa leje e gjëra në Jug dhe ajo ishte përlotur! Aty i ka thyer zemrën. Ditmari bën be që ajo është e ndjeshme, se ia di hukamat e fshehtësisë dhe e ka vuajtur.

Sypetrit Malaj lëshonte vetëm krisma nga pas, bam-bum, bum-bam, prej stresit e frikës, aq sa Niko i tha: “Hallall bataretë e Opozitës, se nuk mbajnë erë, po ti paske ngrënë kërmë, more jezit, he të shplafte mortja, nuk paske patur një pikë mëshire!”

Stomaku i bënte zhurma si makinë korrëse!

Delina mbante një shami të lagur me uthull molle, si në protesta kur hedhin gaz lotsjellës! Sa e hiqte, lëshonte një pasthirrmë sekelldie.

Ministri i Brendshëm, boli Demir Demo, hyri fshehurazi, siç i ka hije një trimi, dhe iku tinëz me krenari lepuri! Nuk lypte telashe! Thonë do të dalë vetë me dyfek mbi supe, fustanelle veshur, hipur mbi kalë, si Osman Gazepi dikur në Berat, për të bërë terbië krimin e organizuar.

Njeriu i trashë Gonxhe, (nga shëndeti më i gjerë se i gjatë, se nga mendja është birbo e allishverishexhi, edhe pse nuk di shkrim e këndim) bëri një xhiro me engjëlldisje mamuthi, sa për t’u dukur, dhe iku! “Ç’më duhet mua”, i tha në korridor, “jam me zemër të ngrirë, se më ka thirrur gjashtë herë Gysi te vendi.” I thuhej jo atij, he, i thuhej jo? Një ditë u rebelova, i bëra bisht: “Jam në Butrint.” “Po mirë”, më tha, “të pres kurdo të kthehesh.” Ç’të bëja, i shkova në mesnatë, pimë nga një gotë nga ajo vera e përfolur! E mirë ishte, të lëpije buzët.

Ata që kanë shkuar në studion e tij për të bërë hajër, për të ndërruar pozicionet, rrinin kokëulur si zaif dhe kishin të hequra barkut!

Nëpër dhëmbë, njeri tha: “Të bëjmë shoqatën ‘evleterit e Gysit’ dhe të mbrojmë njeri-jatrin nga telashet.” “Jo”, tha dikush, “ai ishte më i ri se ne. Qysh ne qenkemi bij, le ta quajmë ‘Besëlidhja e Shenjtë’.” Kështu u la! Ata që kanë ngrënë dacka abstenuan.

Vetëm Klosi doli të fliste si shyta (dhia që kërkonte brirët e humbi edhe veshët) e llomotiti mbyturazi nja dy-tre fjali, si ajo fërfërima nëpër poture! Pastaj, duke u tulatur dhe me marramendje, u ul në vend! Askush s’i tha: “Puna e mbarë!” Ca lëshuan llafe të liga, e ka nga pagjumësia, se vesi të punon qindin, helbete!

Seanca e të enjtes ishte surreale, gjithë namuzi i mazhorancës mbeti në dorë të Qefseres! “Fol”, i thanë Koçisë, “fol, beja fora, tregoje veten, ç’mund të bësh për Babon tonë në këto kohë zavallesh, se po të ishte Etilda këtu, e përmbyste bankën e drunjtë të qeverisë, si monumenti ‘Nënë Shqipëri’, do na printe?!”

“Jepi, ndizë”, i thanë Nufit, “lëshoji raketat e tua, shtypi butonat, tunde, more i paudhë, shkrepe, digje, bëje zhari, falja dreqit gjithë ata edepsezër aty poshtë!!!” “Jo more, jam njeri i paqtë, jam i kalemit, i mendimit, arma ime është kultura”, tha dhe u fsheh nën tavolinë!

Pirro Dëngu e pa me përbuzje. “Po të isha unë aty, si dikur, tani sillja ushtrinë dhe i bëja zap, i zinin me duar dhe kjo mesele mbyllej me ballin lart, se ne kemi ngritur prapanicat e ulur kokën”, sot sokëlliu! Një lot sa një arrë i ra mbi dysheme!

“Thërrisni Karakaçin”, lëshuan kujen, “të vijë e të bëjë betejë, të luftojë si Oso Kuka, se na mbyti opozita”, këshilloi Bora, teksa vetë i frynte një pipeze!

“Eh”, tha Igli, “ku ta kapësh Enea Larasken (sipas dialektit të jugut, Karakaçe = laraske)!! Këmbët e lehta, faqja e bardhë, ai pastaj e ka zët të folurën.” “Po mbase luan gishtin”, insistoi Bora. “Eh, jo për këtë punë, bezani”, Igli, “po për atë tjetrën e vërtit!”

Në këtë mërzi e maraz, Shalsi, me lehtësinë e papërballueshme të qenies, nxori dy rriska bukë me gjalpë dhe me ca feta sallami brenda dhe i hëngri, si të ishte në një planet tjetër! Fërkoi edhe plëncin! Fatmir Xhafa, krejt si në këngën e Bregut “Thelleza që shkel mbi vese”, ashtu, pa u ndjerë si faraon, nuk u pa më.

Ju lutën Damos me lot në sy, motrani e shoqëni: “Fol, dil, se të bën Neta petulla ty, dil mbro Babon se pisk puna!” “Me qejf”, tha, “do ta bëja, po kam orarin e palestrës, Babo ka thënë mendje e shëndoshë në trup të shëndoshë, pastaj ai ka besim te Zeniqeja, jo tek unë, nuk e zhgënjej dot, nuk ia kam prishur kurrë!!!”

I shihte Kostaqi qartë e më qartë dhe vuante thellë e më thellë. “Ah, të isha deputet aty, të shihnin ata zulleper, si i piqja në hell një nga një, si të ishin shelegë Lume”, dhe një damar ishte gati t’i dilte nga balli e të merrte arat si nafta që plas nga toka!

“Bah, mezallah”, tha Koçia pas një hezitimi të gjatë!

“Për këtë ditë të zezë kemi Qefseren”, e cila, e dalë si nga legjendat, çapitej mbi një fjalim të bërë hazër nga të tjerët!

Disa të shastisur shqiptonin si në jerm një fjalë të çuditshme: “Kartela, kartela”! Kidi, gjoja për ta mbrojtur, po sikur i nguli një kamë, tha: “Se ju jeni të pashpirtë, i kujtoni edhe lëndimin e damarëve!”

Braçja trokiti, si edhe herë të tjera, në dyert e kronikës! Ai pyeti: “Qysh e dini që Mamica me Taon vanë në konak të Babos?” “Na e ka thënë Babua vetë”, i thamë, “na e kërkoi si nder që të përhapim llafin që Mamica gjet rrugën e Perëndisë dhe ju, trazovaçet e vegjël, të hidhni nga dora biçakët, boll bëtë lojëra luftërash!”

Braçja u skuq kur i konfidencuam se ty do të presë Qefserja për të bërë autokritikën, i shoqëruar nga Erjo Mile si dëshmitar, pa lule, pa llokume, pa portret. Pastaj ajo i shpie koncentratin! Ervin Hoxha pyeti Ogin: “Të ngrihem t’u bëj gjëmën?” Ajo e ndali: “Rri, mbaj shënime e dorëzoji listën ‘Kronikës’, se nuk je ende gati pas traumave që ke pësuar! Ky është veprim më i dobishëm.”

Erjon Malaj u binte tëmthave me grushte – “Ç’më gjeti, ç’më gjeti” – ia dha piskamës!!! “Nuk flet askush, fshihen more”, u ankua. “Fol ti.” “S’do”, thotë njeri, “se më ka vdekur gjyshi vjet, kam përvjetorin, nuk më bën zemra.” “Fol ti”, i them tjetrit. “Mos ma kthe, kam parë ëndërr mbrëmë, sikur këputa gjuhën me dhëmbë dhe jam si pa qejf.” “Ti do llafosesh?” “Ah, jo, më ka pjellë pela në fshat, kam gëzim, ejani t’ju qeras!”

S’do askush e qante: “Ah, axha Tao, axha Tao, si më le vetëm në ditë të kiametit! U bëfsha tullac, u bëfsha, po ndeja me fillikat”, lebetitej!

Epo, Tao e vërtit llafin, qerratai i ka vënë syrin karriges së Nikollaqit! Pret tetorin. E pe edhe Babua, me gjithë dertet që e kanë kapluar, i kishte falur një buzëqeshje të madhe e bujare për të ilustruar diçiturën në Facebook, se ai paskësh çuar flamurin e Shqipërisë në selamet edhe me radar të fikur!

Askush mos pastë hallin e Bledion Nallbases!

Kishte rënë në një të madhe ndërdyzje! Shihte Mamicën me fustan blu e frynte bulçinjtë, duke tërhequr një toskanelo, pako gjë, pako gjë e hajthme tepër, kerrthi i fliste vetes! “Sikur e ka tkurrur Rutja!” Në mos tjetër, tha, “duhet fituar kjo betejë, ta kem atë fustan për ditën e gjykimit si qefin!” Termeja iu afrua e i tha: “Mbahu, vëlla, s’ia ka gjetur njeri fundin merakut, është pyll i pambarim! Lis pas lisi thyhet sëpata.”

Syri i keq i socialistëve, që atë natë me Babon që e keqyrën me babëzi, vështrimi i lig, kishte rënë mbi Jorushin e Tabakëve. Pantallonat e rinj, si kauboj, ishin çarë, për fat, afër këpucëve! Për e lëngata shkoi me aq dhe nuk ia ndali hovin!

Kryezëvendës Lideri, hyqymeti Flamur, komplimentoi “Kronikën” me fjalë të kursyera, pa yrysh, të gjitha të peshuara, që ajo të thellohet në autokritikë, pa rënë në pesimizëm! Ndërkohë, Bernard Banushi, çiarçifi i toskërisë, thur plane të mëdha, tymi i të cilave do të dalë shumë shpejt mbi oxhak!

Ka një paradoks të çuditshëm në historinë e turizmit shqiptar. Sot, në Ditën Botërore të Turizmit që daton me 27 shtatorin, flasim për rekorde, për miliona hyrje-dalje, për Booking e për çmime që fluturojnë në gusht. Por Shqipëria e ka njohur turizmin shumë përpara se të dinte ç’ishte tregu.

E ka njohur në formën më absurde të tij: pa turistë.

Në vitet e diktaturës, regjimi ndërtoi hotele. Kudo. Nuk kishte qytet pa një hotel “Turizmi”. Durrësi kishte Adriatikun, Tirana kishte Dajtin dhe Tiranën, Shkodra kishte Rozafën, e më pas linja e hoteleve “Turizmi” vazhdonin në Korçë, Vlorë, Sarandë, Pogradec, Elbasan, Peshkopi, etj. Ishin hotele të mëdha, solide, me arkitekturë lindore, me mermer në hyrje, me sallë të madhe ku duhej të bëheshin evente dhe me restorant ku menyja ishte e shkruar me makinë shkrimi.

Ishin hotele për një turizëm që nuk ekzistonte. Dhe më së shumti përdorej nga Kinostudio “Shqipëria e Re” për të realizuar filma.

Sepse turizmi në diktaturë kaloi në dy faza, që janë pasqyrë e vetë izolimit tonë.

Faza e parë: deri në vitet ’60, kur ishim ende “të hapur”.

Në vitet ’50, Shqipëria priste grupe turistësh. Vinin çekë, gjermano-lindorë, polakë, hungarezë. Ishte turizmi i kampit socialist. Vinin me autobuzë, me bileta të organizuara nga agjencitë shtetërore. Bënin plazh në Durrës, vizitonin kalanë në Krujë, fotografonin peisazhin. Ishte një turizëm ideologjik, por ishte turizëm. “Adriatiku” i Durrësit, i hapur në 1957, u ndërtua pikërisht për ta: për të treguar se dhe Shqipëria kishte modernitet.

Faza e dytë: pas vitit ’60 dhe sidomos pas ’78-ës, turizmi me pikatore.

Pas prishjes me Bashkimin Sovjetik dhe më pas me Kinën, Shqipëria u mbyll. Turistët e huaj u bënë specie e rrezikuar. Vinin vetëm ndonjë gazetar i filtruar, ndonjë mik i partisë nga Vietnami apo ndonjë shqiptar nga diaspora që kalonte në sitë. Hotelet mbetën, por u kthyen në shtëpi pritje për kuadro, për delegacione të rretheve, për dasma. Turizmi u bë i brendshëm dhe i detyruar: bileta e plazhit nga ndërmarrja, 15 ditë në Durrës me listë.

Ishte turizmi pa lirinë për të qenë turist.

Sot jemi në ekstremin tjetër. Demokracia e ktheu turizmin përmbys. Nëse diktatura ndërtonte hotele pa turistë, demokracia solli turistë pa ditur ç’të bënte me hotele.

Në fillim ishte kaotik. Çdo shtëpi u bë hotel. Çdo garazh u bë bar. Çdo plazh u nda me shezlongë. Turizmi nuk ishte më çështje shteti, por mbijetese private. Dhe pikërisht këtu qëndron ndryshimi themelor i qasjes:

Diktatura e shihte turizmin si vitrinë propagande. Duhej të tregonte se sa bukur jetohej te ne. Demokracia e pa turizmin si mundësi ekonomike. Duhej të tregonte sa bukur mund të fitohej nga të tjerët.

Të dyja qasjet kanë probleme të mëdha.

Problemi i sotëm nuk është më mungesa e turistëve, por mungesa e idesë se çfarë turizmi duam

Dita Botërore e Turizmit na gjen përsëri me të njëjtën pyetje që kishim në ’57 kur ngritëm Adriatikun: për kë po e ndërtojmë Shqipërinë?

Dallimi është se sot, ndryshe nga atëherë, përgjigjen nuk e jep Byroja Politike. E jep çdo qiramarrës që vendos nëse do ta pastrojë apo jo plazhin para hotelit të tij. E jep çdo bashki që vendos nëse do të lejojë apo jo një pallat 12-katësh mbi rërë. E jep çdo turist shqiptar që zgjedh nëse do ta respektojë vendin e vet si turist.

Nga turizmi me pikatore, kaluam te turizmi me përmbytje. Tani na duhet koha e pjekurisë: turizmi me masë.

Shpallja fajtor më 16 shtator i katër ish-udhëheqësve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe dënimet e gjata me burg të dhëna ndaj tyre nga Dhomat e Specializuara të Kosovës në Hagë tronditën shumë kosovarë. Jo vetëm për shkak të vendimit, por edhe sepse ish-aleati i tyre, Shtetet e Bashkuara, nuk u doli në mbrojtje.

Vendimi ngre një pyetje: pse SHBA mbështeti krijimin e një gjykate që do të ndiqte penalisht udhëheqës të cilët dikur kishin qenë ndër aleatët më të afërt të Uashingtonit në Ballkan? Pasi udhëhoqi ndërhyrjen e NATO-s kundër Serbisë dhe mbështeti rolin e UÇK-së në Kosovën e pasluftës, çfarë ndryshoi?

Përgjigjja nuk gjendet domosdoshmërisht te një çështje apo moment të vetëm. Nuk pati një ngjarje apo person që ndryshoi papritur kursin. Përkundrazi, një sërë zhvillimesh përgjatë viteve çuan në një ndryshim të rëndësishëm të politikës amerikane dhe nxorën në pah një realitet themelor që shumë kosovarë nuk duan ta pranojnë: mbështetja e SHBA-së ka qenë dhe do të jetë gjithmonë e mbështetur te interesi i saj.

Akuzat për krime të rënda të kryera nga pjesëtarë të UÇK-së, përfshirë pretendimet për trafikim organesh, kishin qarkulluar që prej vitit 1999. Por ato mbetën në hije përballë shkallës dhe intensitetit të krimeve sistematike të kryera nga forcat serbe dhe jugosllave – nga Prekazi në Reçak e te lista e gjatë e mizorive gjatë periudhës së bombardimeve të NATO-s.

Krimet e luftës të atribuuara palës kosovare morën më shumë vëmendje pas përfundimit të luftës, kur dhjetëra mijëra serbë dhe romë u larguan ose u detyruan të largoheshin nga Kosova, ndërsa u vranë edhe disa shqiptarë të Kosovës. E rëndësishme është se të gjitha këto ndodhën nën vëzhgimin e Shteteve të Bashkuara dhe qeverive europiane, si dhe të NATO-s, OKB-së dhe OSBE-së.

Çështja u rikthye fuqishëm në vitin 2008, pas botimit të kujtimeve të ish-kryeprokurores së Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë, Carla Del Ponte, The Hunt: Me and the War Criminals [Gjuetia-Unë dhe Kriminelët e Luftës]. Në libër ajo paraqiste akuza për krime të rënda të kryera nga pjesëtarë të UÇK-së pas luftës.

Del Ponte përshkruante vështirësitë me të cilat ishin përballur hetuesit e saj në përpjekjet për ti hetuar këto akuza, përfshirë mungesën e provave dhe vështirësitë për të siguruar dëshmitarë. Por kishte edhe një pengesë tjetër të rëndësishme: juridiksioni kohor i Tribunalit të Hagës për konfliktin në Kosovë përfundonte në qershor 1999, kur përfundoi konflikti i armatosur dhe trupat e NATO-s hynë në Kosovë.

Kjo ngrinte pyetjen se kush duhej të hetonte dhe të ndiqte penalisht krimet e pretenduara që binin jashtë juridiksionit të Tribunalit.

Në vitin 2011, raporti i senatorit zviceran Dick Marty për Këshillin e Europës nxiti thirrje për një hetim më të thelluar të pretendimeve për trafikim organesh. Trafikimi i organeve mori pjesën më të madhe të vëmendjes mediatike, por raporti trajtonte gjithashtu krime lufte dhe krim të organizuar, të lidhura me një sektor të UÇK-së të njohur si “Grupi i Drenicës”.

Raporti i Marty-t mori mbështetjen e BE-së dhe SHBA-së, të cilat deklaruan se do të ndërmerrnin hapa të mëtejshëm. Një nga shqetësimet ishte se Rusia mund ta çonte çështjen në Këshillin e Sigurimit të OKB-së, siç kishte kërcënuar se do të bënte.

Më pas, Bashkimi Europian krijoi Task-Forcën Speciale Hetimore, SITF, me bazë në Bruksel dhe të përbërë tërësisht nga personel ndërkombëtar. SHBA e mbështeti drejtpërdrejt SITF-in, veçanërisht duke ofruar kryeprokurorin e saj, ish-ambasadorin amerikan për krimet e luftës Clint Williamson, i cili kishte punuar për aktakuzën ndaj Sllobodan Millosheviçit në Tribunalin e Hagës dhe kishte drejtuar departamentin e drejtësisë të UNMIK-ut.

Në vitin 2014, Williamson bëri publike gjetjet e SITF-it, duke deklaruar se ato konfirmonin në pjesën më të madhe atë që kishte raportuar Marty dhe se ekzistonin prova të mjaftueshme për ngritjen e akuzave ndaj personave të caktuar.

Sipas tij, krimet ishin kryer ndaj serbëve, romëve dhe shqiptarëve. Ai evidentoi gjithashtu klimën e frikësimit të dëshmitarëve.

Sa u përket pretendimeve për trafikim organesh, Williamson tha se hetuesit kishin gjetur prova për një numër të kufizuar rastesh në përputhje me raportin e Marty-t, por jo të mjaftueshme për ngritjen e akuzave.

Ajo që e bënte situatën të pazakontë ishte se SITF njoftoi se ekzistonin baza të mjaftueshme për aktakuza përpara se institucioni që do t’i gjykonte këto çështje të ekzistonte. Por kjo shpejt ndryshoi, ndërsa BE-ja, me mbështetjen e SHBA-së, nisi procesin për krijimin e Dhomave të Specializuara të Kosovës.

Deri në vitin 2015, vrulli politik dhe burokratik ishte bërë i vështirë për t’u ndalur. Kosova u vendos nën presion të fortë për ta pranuar këtë fakt të kryer.

Komuniteti ndërkombëtar kishte arritur në përfundimin se institucionet gjyqësore të Kosovës nuk ishin vendi i përshtatshëm për të gjykuar akuzat ndaj ish-figurave të larta të UÇK-së. Kjo lidhej në një masë të madhe me frikësimin e dëshmitarëve në dy procese të mëparshme ndaj udhëheqësve të UÇK-së, Ramush Haradinaj dhe Fatmir Limaj, të akuzuar për krime lufte përpara Tribunalit të Hagës, ku presioni ndaj dëshmitarëve kontribuoi në dështimin ose rrëzimin e çështjeve.

Ky qëndrim ishte veçanërisht domethënës duke pasur parasysh se për më shumë se dy dekada, SHBA dhe Europa kishin shpenzuar miliarda për ngritjen e institucioneve të Kosovës, përfshirë policinë, gjykatat dhe sistemin e drejtësisë.

EULEX, misioni i Bashkimit Europian për sundimin e ligjit, dërgoi në Kosovë gjyqtarë, prokurorë dhe oficerë policie ndërkombëtarë dhe, deri në vitin 2018, kishte kompetenca të drejtpërdrejta ekzekutive në sistemin e drejtësisë.

Si pjesë e mandatit të tij, EULEX mblodhi prova për krime lufte gjatë viteve të veprimtarisë në Kosovë, por numri i aktakuzave dhe ndjekjeve penale mbeti relativisht i vogël.

Si mes qytetarëve të Kosovës ashtu edhe mes një pjese të zyrtarëve ndërkombëtarë që kishin punuar me EULEX-in dhe OKB-në, ekzistonte bindja e përhapur se presioni amerikan kishte dekurajuar ose penguar avancimin e këtyre çështjeve.

Në fund të fundit, qeveritë perëndimore shpesh bashkëpunojnë me partnerë problematikë kur besojnë se këto marrëdhënie u shërbejnë objektivave më të gjera strategjike.

Shtetet e Bashkuara ndihmuan në krijimin e një rendi politik ku ish-udhëheqësit e UÇK-së u kthyen në partnerë thelbësorë për ndërtimin e shtetit të ri.

Uashingtoni bashkëpunoi me ta gjatë administratave të njëpasnjëshme amerikane – Clinton, Bush, Obama dhe Trump – dhe u mbështet vazhdimisht te udhëheqja politike e Kosovës për të çuar përpara objektivat më të gjera amerikane në Ballkan.

Nga këndvështrimi i Uashingtonit, Hashim Thaçi ishte partneri ideal. Ai kishte treguar gatishmëri për të negociuar me Beogradin dhe ishte shndërruar në një aktor politik rajonal që mbështeste integrimin e vendeve fqinje dhe të komuniteteve të tyre shqiptare në rendin politik perëndimor.

Në Maqedoni, Marrëveshja e Ohrit e vitit 2001 i dha fund konfliktit të armatosur mes qeverisë dhe kryengritësve shqiptarë, mes të cilëve kishte shumë ish-anëtarë të UÇK-së.

Në Mal të Zi, Thaçi mbështeti pavarësinë në referendumin e vitit 2006, ku 55.5 për qind e votuesve u shprehën pro – vetëm pak mbi pragun e përcaktuar nga Bashkimi Europian. Shqiptarët e Malit të Zi votuan në shumicë dërrmuese për pavarësinë, duke u kthyer në një komponent të rëndësishëm të koalicionit pro-pavarësi.

Në vitin 2020, Thaçi ishte gjithashtu i përfshirë ngushtë në përpjekjen e udhëhequr nga SHBA për të ndërmjetësuar një marrëveshje ekonomike mes Kosovës dhe Serbisë.

Kritikët argumentuan se nisma motivohej po aq nga dëshira e administratës Trump për të shënuar një sukses në politikën e jashtme përpara zgjedhjeve, sa edhe nga synimi për një normalizim të mirëfilltë të marrëdhënieve.

Në një botë të drejtuar po aq nga realpolitika sa edhe nga parimet morale, pyetja e natyrshme është: pse ndryshoi politika e SHBA-së?

Uashingtoni ua bëri të qartë udhëheqësve të Kosovës se kishin pak alternativa përveçse ta mbështesnin gjykatën, përndryshe rrezikonin të humbnin mbështetjen amerikane dhe t’i hapnin rrugë Moskës dhe Këshillit të Sigurimit të OKB-së që të merrnin drejtimin e çështjes.

SHBA angazhoi një varg të gjatë figurash amerikane dhe rajonale për ta përcjellë këtë mesazh. Nga kryeministri shqiptar Edi Rama te kongresmeni Eliot L. Engel, një mbështetës i fuqishëm i Kosovës dhe kryetar i Komisionit të Punëve të Jashtme në Dhomën e Përfaqësuesve, figura të ndryshme ndihmuan në përcjelljen e qëndrimit të Uashingtonit.

Por pasi u ngritën aktakuzat ndaj ish-udhëheqësve të UÇK-së, si Rama ashtu edhe Engel u kthyen në kritikë të fortë të gjykatës.

Në vitin 2015, Kuvendi i Kosovës ndryshoi Kushtetutën dhe miratoi një ligj të ri që mundësoi ngritjen e gjykatës speciale jashtë territorit të Kosovës, me personel ndërkombëtar, por që vepronte sipas ligjeve të Kosovës.

Siç raportohet të ketë thënë në atë kohë privatisht një zyrtar amerikan: “Gjelat votuan për darkën e Falënderimeve.”

Atëherë, pse Uashingtoni ushtroi kaq shumë presion për krijimin e gjykatës?

Ekziston përgjigjja e drejtpërdrejtë: drejtësia, llogaridhënia dhe nevoja që Kosova të tregonte se ishte e gatshme të përballej me akuzat për krime të rënda të kryera gjatë luftës.

Por pati edhe ndryshime në raportet e ndikimit politik që nuk mund të shpërfillen.

Gjykata i dha Uashingtonit dhe aleatëve të tij europianë një mënyrë për të menaxhuar një çështje politikisht shpërthyese, për t’i treguar Beogradit se akuzat ndaj ish-udhëheqësve të UÇK-së nuk do të injoroheshin dhe për ta mbajtur çështjen larg një forumi më të gjerë ndërkombëtar, ku Rusia dhe Këshilli i Sigurimit i OKB-së mund të luanin një rol vendimtar.

Për më tepër, gjykata ofroi një mënyrë për t’iu përgjigjur shqetësimeve në rritje në Europë për krimin e organizuar të lidhur me rrjete shqiptare dhe lidhjet e pretenduara të tyre me udhëheqjen politike të Kosovës, si edhe për korrupsionin në rritje në Kosovë, veçanërisht gjatë qeverisjes së Hashim Thaçit.

Kishte edhe një dimension personal.

Për vite me radhë, Uashingtoni kishte kultivuar marrëdhënie jashtëzakonisht të afërta me ish-udhëheqjen e UÇK-së në Kosovë dhe veçanërisht me Hashim Thaçin.

Këto marrëdhënie mund t’i kenë shtyrë udhëheqësit kosovarë të besonin se mbështetja politike amerikane do t’i mbronte përfundimisht nga pasojat e akuzave.

Asgjë nga kjo nuk i zvogëlon krimet apo vuajtjet e viktimave.

Pyetja është nëse përpjekja për llogaridhënie pasqyroi zbatimin e qëndrueshëm të një parimi të drejtësisë, apo nëse drejtësia u ndërthur me interesat gjeopolitike të fuqive që krijuan dhe mbështetën gjykatën.

Dhe ndoshta përgjigjja është një kombinim i të dyjave.

Kosovarëve kjo iu kujtua sërish së fundmi, kur administrata Trump shprehu mbështetje për vendimin e gjykatës, pavarësisht përpjekjeve të saj më të gjera për të sulmuar Gjykatën Penale Ndërkombëtare dhe për të dobësuar institucionet ndërkombëtare të drejtësisë.

Parë në kontekstin e qasjes transaksionale të administratës ndaj marrëdhënieve me Serbinë dhe Rusinë, mungesa e kritikave amerikane ndaj gjykatës nuk ishte e papritur.

Çështja nuk është nëse viktimat e krimeve meritojnë drejtësi. Ato e meritojnë atë.

As vuajtjet e shqiptarëve, serbëve, romëve apo viktimave të tjera nuk duhet të peshohen kundrejt njëra-tjetrës.

Pyetja më e vështirë është nëse Dhomat e Specializuara të Kosovës ishin në radhë të parë një instrument drejtësie, apo nëse drejtësia u ndërthur me interesat politike në ndryshim që përcaktuan krijimin e gjykatës – dhe çfarë na tregon kjo për politikën amerikane në rajon.

Nëse përgjigjja është e para, atëherë të njëjtat standarde të llogaridhënies duhet të zbatohen në mënyrë të qëndrueshme, edhe kur kjo është e papërshtatshme për qeveritë e fuqishme dhe aleatët e tyre.

Nëse përgjigjja është e dyta, atëherë Kosova ka mësuar një leksion të vështirë mbi realpolitikën: miqësitë ndërkombëtare rrallë janë pa kushte dhe, kur interesat strategjike ndryshojnë, partneri i domosdoshëm i së djeshmes mund të bëhet i pandehuri i sotëm./ET

Bota ka hyrë në një debat që ndoshta do të përcaktojë shekullin. Debati nuk është më për naftën, as për armët bërthamore, as për raketat. Debati është për Inteligjencën Artificiale. Apo, siç propozoi Donald Trump, le ta quajmë Super Inteligjencë. Tingëllon më dramatike. Dhe, me sa duket, është.

Në laboratorë e universitete, njerëzit po diskutojnë nëse makinat do të na ndihmojnë apo do të na zëvendësojnë. Nëse do të na shpëtojnë apo do të na kontrollojnë. Perëndimi flet me tone alarmi: “kujdes, po krijojmë diçka që mund të na dalë jashtë kontrollit.”

Makina që lexojnë miliona faqe në sekonda. Makina që zbulojnë struktura të proteinave e mekanizma të ADN-së. Programe që depërtojnë në sisteme kompjuterike, maskojnë gjurmët dhe zhduken pa u kapur. Inteligjencë që mëson vetë. Super Inteligjencë, jo lodër.

Nga ana tjetër, Azia e shtyn gazin deri në fund. “Ecni përpara”, thonë. “Kush ndalon tani, mbetet pas.” Një pjesë e botës ka frikë nga Super Inteligjenca. Pjesa tjetër ka frikë vetëm se mos nuk e zhvillon mjaftueshëm shpejt.

Pra, njerëzimi po merret me pyetjen më të madhe të kohës: çfarë do të bëhet me njeriun kur makina të bëhet më inteligjente se ai?

Dhe tani… mirë se vini në Shqipëri.

Këtu kemi hyrë në një debat shumë më ekzistencial.

Ç’radar u fik?

Kush hyri te zyra e Gysit?

Çfarë ka në atë zyrë?

Po pse shkoi?

Po kush e pa?

Po kush ia tha?

Po kush ia çoi SMS-në?

Media jonë është futur në një mision historik. O do ta zbulojë sekretin mistik të asaj zyre, o nuk ka për të fjetur njeri. Sikur aty brenda të jetë fshehur formula e pavdekësisë, jo një zyrë private.

Në CNN flasin për algoritme që mund të drejtojnë ekonomitë.

Ne flasim për kush e hapi derën.

Në Londër debatojnë për rregullimin e AI.

Ne debatojmë për rregullimin e radarit.

Në Tokio ndërtojnë robotë që operojnë zemrën.

Ne ndërtojmë komisione që operojnë thashethemet.

Është një talent i rrallë kombëtar ky që, sa herë bota ngjitet një kat më lart, ne gjejmë një bodrum edhe më të thellë ku të futemi me kokë.

Super Inteligjenca po ndryshon mënyrën si punohet, si luftohet, si mësohet, si bëhet mjekësia, drejtësia dhe ekonomia. Mund të sjellë përfitime të jashtëzakonshme, por edhe rreziqe serioze. Bota po përpiqet të kuptojë kufijtë e saj.

Kurse ne… po përpiqemi të kuptojmë çfarë kishte në zyrën e Gysit.

Po që ndalohet edhe mbajtjen e celularëve për avokatët?! Super inteligjente kjo masë! Ja na ndodh ndonjë krim ndaj GJKKO me celularët e avokatëve, ku të mbytemi pastaj?!

Hajt më! Jetojmë në Shqipëri.

Në fakt, nuk është se mungojnë hallet. Çmimet, ekonomia, emigracioni, arsimi, shëndetësia, teknologjia, siguria kibernetike… Po prioritet kombëtar sot për sot është një telenovelë me radarë, zyra dhe SMS. Është edhe mbrojtja nga skenarë imagjinarë të sulmeve me celularë të GJKKO.

Këto janë halle.
E kujt i plas për Super Inteligjencën?
Kemi budallëqe sa të duash për tu marrë. Ne kemi luksin të merremi me Super Budallëqet.

Bota diskuton të ardhmen, ndërsa ne vazhdojmë të bëjmë debate e rregullore për budallallëkun e radhës.

Ehaaaaa…/k.m

Më 19 shtator 2026, agjencia ndërkombëtare prestigjoze “Moody’s”, e vlerësimit të aftësive borxh-shlyese të mbarë ekonomive të planetit, përmes vlerësimit për ecurinë e tyre, e rriti vlerësimin për ekonominë tonë nga “e qëndrueshme” në “pozitive”.

Ky është një sinjal i rëndësishëm për mënyrën se si agjencitë ndërkombëtare të vlerësimit të kreditit(dy të tjerat janë “Standard& Poor’s” dhe “Fitch Ratings”) e shohin ecurinë dhe qëndrueshmërinë e ekonomisë së Shqipërisë.

Pse “Moody’s” e vlerëson pozitivisht uljen e borxhit publik të Shqipërisë

Agjencia ndërkombëtare ka pritshmëri që borxhi ynë publik të vijojë të ulet, në raport me prodhimin kombëtar, që e quajmë ndryshe GDP ose Prodhimi i Brendshëm Bruto i vendit, duke kaluar nga rreth 52.9 përqind tëGDPB-së në fund të vitit 2025, në rreth 50.2% në vitin 2027.

Për një ekonomi si e vendit tonë, ulja graduale e borxhit ka rëndësi të veçantë, sepse krijon më shumë hapësirë për përballimin e goditjeve të jashtme dhe përmirëson perceptimin e investitorëve të huaj mbi qëndrueshmërinë e financave tona publike.

Fakti që Moody’s pret një reduktim të borxhit nga 52.9% në 50.2% të PBB-së tregon një prirje pozitive të financave publike. Rëndësi ka jo vetëm niveli absolut i borxhit, por edhe raporti i tij me madhësinë e ekonomisë. Kur ekonomia rritet dhe borxhi mbahet nën kontroll, raporti borxh/PBB mund të ulet, edhe pa një reduktim shumë të shpejtë të borxhit.

Përmirësimi i pozicionit të jashtëm të vendit

Në përcaktimin e 19 shtatorit 2026, agjencia “Moody’s” vlerëson gjithashtu forcimin e pozicionit të jashtëm të Shqipërisë. Ky është një element i rëndësishëm për një ekonomi të vogël dhe të hapur, e cila është e ekspozuar ndaj ndryshimeve në çmimet ndërkombëtare, kursit të këmbimit, kostove të energjisë dhe kushteve financiare globale.

Një pozicion më i fortë i jashtëm e ndihmon vendin të përballojë më mirë goditjet që vijnë nga ekonomia ndërkombëtare.

Një tjetër faktor pozitiv është rritja e investimeve të huaja. Investimet e huaja direkte kanë rëndësi për ne, jo vetëm sepse sjellin kapital. Ato sjellin teknologji, njohuri menaxheriale, tregje të reja dhe vende pune, duke zgjeruar kapacitetin prodhues të ekonomisë sonë.

Nga këndvështrimi i një agjencie vlerësimi, një ekonomi që tërheq investime të huaja dhe ruan një pozicion të qëndrueshëm të jashtëm, ka më shumë kapacitet për të përballuar nevojat e saj financiare dhe goditjet e jashtme.

Rezervat valutore, një mburojë ndaj goditjeve

Një prej elementeve më të rëndësishme të përmendura nga raporti i Moody’s është niveli i rezervave valutore. Rezervat valutore të Shqipërisë kanë arritur në rreth 7.9 miliardë euro në qershor 2026, duke mbuluar dukshëm më shumë se shtatë muaj importe.

Kjo përbën një rezervë të rëndësishme sigurie për ekonominë tonë. Në rast të një goditjeje të jashtme, rezervat valutore ndihmojnë ekonominë të përballojë nevojat për valutë dhe reduktojnë rrezikun që një tronditje e menjëhershme e flukseve të jashtme të krijojë probleme të mëdha financiare. Në këtë kuptim, rezervat valutore funksionojnë si një amortizator financiar.

Pse vlerësimi i Moody’s ka rëndësi për investitorët e huaj?

Investitorët ndërkombëtarë shohin një grup treguesish dhe jo vetëm një element të ekonomisë.

Një kombinim i borxhit publik në rënie, i rritjes ekonomike(të cilën Moody’s e parashikon 3.6 përqind për këtë vit), i financave publike më të qëndrueshme, i investimeve të huaja dhe i rezervave të konsiderueshme valutore krijon një perceptim më pozitiv për qëndrueshmërinë e ekonomisë.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme për Shqipërinë, sepse perceptimi i rrezikut të vendit ndikon në kushtet me të cilat shteti dhe kompanitë shqiptare sigurojnë financim në tregjet ndërkombëtare. Vlerësimi i Moody’s nuk lidhet vetëm me përqindjen e borxhit publik. Ai lidhet me aftësinë e përgjithshme të ekonomisë shqiptare për të ruajtur qendrueshmërinë përballë goditjeve.

Parashikimi që borxhi publik të zbresë në rreth 50.2% të GDP-së në vitin 2027 është i rëndësishëm edhe për perspektivën afatmesme të vendit. Nëse kjo tendencë vazhdon dhe kjo duket pothueajse e sigurt, Shqipëria do të ketë mundësi të konsolidojë më tej financat publike dhe të krijojë një bazë më të qëndrueshme për investimet publike, investimet e huaja dhe zhvillimin e saj ekonomik./k.m

Ardhja e ambasadorit të ri amerikan në Shqipëri, gjeneralit Eric Wendt është një event real politik, qoftë për vendin qoftë për rajonin.

Pas ambasadores Yuri Kim, e cila pati një mission të përcaktuar nga Departamenti i Shtetit, Tirana pa pasur një vakum të madh të politikës amerikane në Tiranë. Një vakum, i cili është mbushur nga të tjerë faktorë dhe aktorë. Politika amerikane në Tiranë nuk është thjesht një protokoll zyrtar, është një kulturë politike që e ka markuar këtë vend kur u rrëzua komunizmi.

Shqiptarët e konsiderojnë ambasadën amerikane një institucion nga më të besueshmit në vend. Të cilin, disa vite, për interesa personale, ka pasur aktorë politikë që kanë dashur ta cënonin. Nuk ja kanë arritur.

Ambasada Amerikane në Tiranë ka qenë që prej 1991 qendra gravitacionale e politikës. Që nga Wiliam Ryerson e deri te Yuri Kim. Vakumi që pasoi periudhën pas ambasadores Kim, ka sjellë një gropë që edhe pse kanë tentuar ta mbushin të tjerë, në publik ajo nuk është mbushur.

Kjo ka ndodhur sepse shqiptarët e shikojnë veten jetimë pa Amerikën. Edhe pse shqiptarët janë mjaft të hapur dhe miqësor me të gjithë, duke nisur me të gjitha shtetet e Perëndimit: Italinë, Francën, Gjermaninë. Por tek SHBA kanë parë fuqinë politike që i ka mbrojtur. Ky relacion nuk është aspak folklor, është një zhvillim real politik, të cilin shumë europianë e kanë studiuar me kujdes.

Fqinjët tanë italianë, të cilët na njohin më mirë nga të gjithë, edhe pse u shokuan në vitin 1999 me dashurinë shqiptare për Uashingtonin, arritën ta kuptonin herët këtë raport, pikërisht si pasojë e ndihmës unikale amerikane ndaj shqiptarëve të Kosovës që ishin në rrezik zhdukjeje nga Serbia e Milosheviqit.

Ndaj ardha e një ambasadori autorytet të rëndësishëm si gjenerali Eric Wend sipas të gjitha gjasave do të japë një shkundje, ose më mirë do të hapë stinën e re politike të Tiranës.

Fjala e tij në eventin e 2 tetorit ka për të qenë shtegu politik që do të ndjekë Shqipëria. Ai qëndrim, do të tregojë se çfarë mendon SHBA sidomos për problemet ku dylemat janë më të shumta. NATO, angazhimi amerikan në Ballkan, e më e rëndësishmja: investimet amerikane në Shqipëri. Sazani dhe Zvërneci, ku Shqipëria u bë lajm ndërkombëtar me Flamingot, ka shumë gjasa që do të kenë edhe një qëndrim zyrtar, sidomos mbi sulmet e rënda dhe të papërshtatshme ndaj dy familjarëve të Presidentit të SHBA.

Nuk është fare e rastësishme se eventi inagurues i ambasadës amerikane për të prezantuar ambasadorin e ri, është caktuar pikërisht një ditë para një eventi të rëndësishëm të një tjetër ambasade perëndimore që prej 2 vitesh është katalizatori i zhvillimeve në vend. Nga 2 tetori, duket do të kemi një factor më prezent në Tiranë.