Po dëgjojmë këto ditë se me revolucionarët e flamingove do të bisedohet. Mirë bëhet. Le të bisedojnë. Ua shtoftë Zoti qejfin.

Le të negociojnë për flamingot, për konceptin pa bukë të investitorëve strategjikë, për malet, për paketat e tyre, për zonat e mbrojtura (nuk dihet më mirë se nga kush). Dialogu është gjithmonë më i mirë se ulërima.

Por kam një pyetje shumë më serioze.

Po për revolucionin antishtet në drejtësi, kush do të negociojë?

Sepse revolucioni i vërtetë nuk filloi me flamingot. Filloi në vitin 2016, kur u vendos që shteti duhej “shkatërruar për t’u rindërtuar”. Viktima e parë ishte vetë drejtësia.

Mbi 40% të gjyqtarëve dhe prokurorëve me vite përvojë u nxorën në mes të katër rrugëve. Sot nuk është më vetëm një debat politik. Edhe jurisprudenca e Strasburgut po nxjerr në pah raste ku largimet janë konstatuar si të padrejta ose me shkelje të standardeve procedurale. Atëherë, kush ulet të bisedojë me këta njerëz? Kush mban përgjegjësi për jetët profesionale të shkatërruara?

Po për mijëra qytetarët që kanë kaluar muaj apo vite në paraburgim pa një gjykim të hapur, pa kontradiktoritet të plotë dhe shpesh me standarde provash që ngjallin debat serioz, kush do të negociojë?

Po për ato shumë mijëra të tjerë që vetëm u janë shtuar aftatet e pritjes së vendikit gjqsor, kush do negociojë?!

Me kë?

Nuk është më këtu as Lu-ja, as Romana, as Yuri. Kanë ikur edhe ekspertët e OPDAT-it dhe EURALIUS-it. Ata erdhën, dhanë recetat, u larguan. Pasojat kanë mbetur këtu, mbi institucionet dhe mbi qytetarët shqiptarë.

Sepse problemi nuk është më reforma. Problemi janë pasojat e saj.

Pa shtet nuk ka drejtësi.

Dhe pa drejtësi të paanshme nuk ka shtet.

Ky është themeli mbi të cilin ndërtohet gjithçka tjetër. Investimet, prona, ekonomia, siguria juridike, liritë individuale, madje edhe mbrojtja e mjedisit. Nëse themeli është i çarë, çatia mund të lyhet sa herë të duash; shtëpia mbetet e pasigurt.

Sot drejtësia nuk perceptohet më si një pushtet që garanton shtetin e së drejtës. Në shumë raste ajo është shndërruar në një pushtet që vepron përballë shtetit, pa balancat e nevojshme kushtetuese. Kur drejtësia armatoset kundër garancive procedurale, ajo nuk prodhon më drejtësi. Prodhon frikë.

Dhe frika nuk është shtet.

Për këtë arsye, sloganet “burg, burg, burg”, lufta pa fund kundër korrupsionit dhe retorika e pandëshkueshmërisë kanë filluar të japin një rezultat paradoksal: sa më shumë flasim për luftën kundër korrupsionit, aq më shumë korrupsioni përshtatet, sofistikohet dhe mbijeton. Sepse korrupsioni nuk mposhtet me spektakël. Ai mposhtet me institucione të besueshme dhe me proces të rregullt ligjor.

Kur shteti dhe drejtësia pushojnë së qeni aleatë, humbësi është qytetari.

Prandaj nuk më shqetëson aq shumë revolucioni i flamingove, as revolucioni i bulevardit, as ekstremizmat që shpërthejnë çdo ditë në rrjetet sociale. Ato janë simptoma.

Shkaku është diku tjetër.

Shkaku është një shtet që është futur në një betejë absurde me vetveten.

Dhe derisa drejtësia të rikthehet brenda kufijve të shtetit të së drejtës si pushtet i pavarur, por edhe i balancuar, i paanshëm dhe i lidhur fort me Kushtetutën, çdo revolucion tjetër do të gjejë terren të gatshëm.

Prandaj, përpara se të negociojmë për flamingot, malet apo paketat, duhet t’i përgjigjemi një pyetjeje shumë më të rëndësishme:

Kush do të negociojë me pasojat e revolucionit antishtet në drejtësi? Sepse ato nuk janë as teorike, as politike. Janë plagë konkrete të shtetit shqiptar. Dhe pa i shëruar ato, çdo kompromis tjetër do të mbetet vetëm një fasadë.

E ka thënë Mahatma Gandhi, udhëheqësi indian që i priu çlirimit të popullit dhe vendit të tij nga sundimi perandorak britanik, superfuqia botërore e kohës. Kjo ishte fitorja e madhe, por jo e vetmja, që e kurorëzoi gandizmin si një doktrinë politike-filozofike që synon ndryshimin dhe arritjen e qëllimeve të drejta përmes rezistencës paqësore.

Krahasimet çalojnë në kohë. Çfarë ka ndodhur dikur nuk është kopje e asaj që ndodh sot. Ato çalojnë gjithashtu në llojin dhe vëllimin e ngjarjeve, si edhe në përmasat e subjekteve që i prodhojnë.

Përqasjen apo ngjashmërinë e mban thelbi i tyre.

Protesta rinore popullore e përnatshme në bulevardin “Dëshmorët e Kombit”, ngjarja më e madhe demokratike që i ka ndodhur Shqipërisë në tri dekadat e fundit, ka nisur si paqësore, ka vijuar si paqësore dhe mund të fitojë vetëm si paqësore. I gjithë konteksti i saj sugjeron këtë çelës suksesi.

Ajo është një protestë me kërkesa politike, ku përveç dorëheqjes së qeverisë dhe anulimit të disa ligjeve autokratike, po kërkon dhe po ngulmon për reformimin e sistemit politik në vend. Një reformim që do të sigurojë drejtësi shoqërore për të gjithë, çlirimin e zgjedhjeve nga rrethimi i shtet-partisë, zgjedhjen e deputetëve nga populli, vendosjen e kufijve të qartë mes shtetit dhe pushtetit, themelimin e llogaridhënies, transparencës dhe demokracisë pjesëmarrëse. Me fjalë të tjera, do t’i jepte fund përjashtimit të popullit nga sistemi që formalisht e njeh si sovran.

Këto kërkesa nuk mund të realizohen nga jashtë institucioneve. Nuk duhet, edhe po të ishte e mundur; por nuk është e mundur. Nuk e lejon demokracia, as anëtarësia e vendit në NATO, as kuadri i procesit të anëtarësimit në BE, dhe as stadi ku ndodhet sot kjo aspiratë.

Me një intuitë që vjen nga natyra e lëvizjeve të pastra e të çiltra rinore-popullore, protesta ka kapur momentin për të shtyrë mbylljen e kapitujve të anëtarësimit në BE, si garanci e ndryshimeve të pritshme. Jo vetëm të kapitullit 27 për mjedisin, por edhe të kapitujve themelorë e të tjerë. Në Bruksel, tani del në plan të parë zbatimi i standardeve. Shqipëria nuk ka shanse t’ia hedhë thjesht duke bërë letrat, duke përfituar nga situata gjeopolitike, apo më keq, duke mbajtur një dorë në bakllava dhe një dorë në revani, siç tregojnë piruetat e kryeministrit Rama. Si e tillë, me bindjen se Shqipëria e re është Shqipëria në BE, protesta paqësore pozicionohet në pararojë të ëndrrës së integrimit në këtë fazë vendimtare.

Nuk ka gjë më të fuqishme se një kauzë, koha e së cilës ka ardhur. Kauzës së rikthimit të demokracisë i ka ardhur koha. Ajo është e tillë që hëm i bashkon njerëzit, hëm formohet prej tyre. Është si lindja, ku lehona bën të lindë fëmija dhe fëmija bën të bëhet nëna. Ajo ka potencialin të bashkojë rreth vetes shumicën dërrmuese të shqiptarëve.

Sekreti mbetet karakteri paqësor dhe pjesëmarrja, dy qershi të lidhura në një rrfanë, siç do të thoshte poeti Ndre Mjeda. Karakteri paqësor rrit pjesëmarrjen. Të dyja së bashku bëjnë forcën. Një pjesëmarrje e madhe, me njëqind mijë njerëz e më shumë, ia pakëson ajrin qeverisë, ia bën të pamundur të vazhdojë me shpërfillje, me injorim të kërkesave dhe me meskinitete. Ia bën të pamundur qeverisë.

Ruajtja e karakterit paqësor të protestës, duke lënë mënjanë format e vjetra të opozitarizmit të dhunshëm steril, të stërpërdorur pa sukses nëpër dekada, është një akt mençurie dhe emancipimi që tejkalon stereotipet. Një mbrëmje kam dëgjuar në një studio televizive dy të rinj, pjesëtarë të grupit të koordinatorëve të protestës. U mahnita me qetësinë dhe kthjelltësinë e tyre.

“Po tani? Çfarë do të bëni me Edi Ramën, kur ai nuk do t’ia dijë fare për protestat tuaja?” – i ngacmonte njëri prej gazetarëve në studio, me qëllimin e qartë për të nxjerrë prej tyre ndonjë deklaratë për përshkallëzim. Nuk mund ta di nëse e kishin lexuar Gandin, por përgjigjet i kishin si gandistë.

“Ashtu do të fitojnë”, mendova me vete.

Dhe, meqë e nisëm me Gandin, le ta mbyllim me një shprehje tjetër të famshme të tij:

“Armiqtë tanë do të fitojnë mbi ne kur ne do t’i urrejmë ata aq sa na urrejnë ata ne.”

Marrë nga Mapo.al

Koherenca, besueshmëria dhe e drejta për të gjykuar

Një mik, për të cilin kam konsideratë dhe respekt reciprok, më telefonoi këto ditë për të më shprehur disa rezerva lidhur me një shkrim që kisha publikuar pak ditë më parë në Facebook, me titull “Nuk mund të kesh të drejtë dy herë”.

Gjatë bisedës u përpoqa t’i shpjegoja më qartë atë që kisha pasur ndërmend të thosha. I tregova se, në thelb, shkrimi përmbante edhe një shigjetë të tërthortë ndaj disa ish-zyrtarëve të lartë të Partisë Socialiste, të cilët për vite me radhë ishin ndër përfituesit më të mëdhenj të pushtetit, ndërsa sot janë shndërruar në kundërshtarët më të egër të Edi Ramës dhe të qeverisë së tij.

“Emërimi dhe katapultimi i tyre në poste të rëndësishme është, pa dyshim, një nga argumentet e kritikës ndaj Edi Ramës për mënyrën se si e konceptoi dhe e ushtroi pushtetin. Ishin zgjedhje të tij, qofshin ato në emër të risive, të reformimit të administratës apo të eksperimentimit me qeverisjen”, i thashë. Duke i rreshtuar edhe emra konkrete protagonistësh publikë me biografi të fortë politike.

“Në këtë pikë nuk jam dakord me ty”, ma ktheu ai. “Tek tjetri duhet të vlerësosh atë që thotë, jo kush është ai që e thotë.”

Këtu u ndamë në mendim.

Sepse unë besoj se, edhe pse një argument duhet gjykuar mbi bazën e fakteve dhe logjikës së tij, nuk mund të shpërfillet plotësisht besueshmëria e atij që e artikulon. Nuk është rastësi që edhe në gjykatë avokati përpiqet të testojë besueshmërinë e dëshmitarit. Nëse ai ka gënjyer më parë, nëse ka ndryshuar vazhdimisht versionet ose ka interesa të dukshme, gjykata nuk është e detyruar ta shpallë automatikisht gënjeshtar. Por është e detyruar të jetë më e kujdesshme ndaj dëshmisë së tij.

E njëjta logjikë vlen edhe në jetën publike.

Kur dikush ka qenë për vite me radhë pjesë e një sistemi, e ka mbrojtur atë, ka përfituar prej tij dhe madje ka kontribuar në ngritjen e tij, ndërsa vetëm pasi largohet prej tij shndërrohet në akuzuesin më të ashpër, publiku ka të drejtë të pyesë: a është kjo një zgjim i ndërgjegjes, apo një revoltë e lindur nga zhgënjimi personal?
Kjo nuk do të thotë se gjithçka që ai thotë është e pavërtetë. Mund të thotë edhe të vërteta të rëndësishme. Por ato nuk mund të kërkojnë të njëjtin besim që do të meritonte një njeri i cili ka qenë koherent me parimet e tij gjatë gjithë kohës.

Koherenca nuk është luks moral. Ajo është një nga themelet e besueshmërisë publike, ndërkohë që vetë besueshmëria është kapitali më i çmuar i kujtdo që pretendon të flasë në emër të së vërtetës.

Prandaj nuk mjafton vetëm të kesh të drejtë sot. Duhet të shpjegosh edhe pse dje kishe kaq shumë bindje për të kundërtën. Sepse e vërteta mund të ndryshojë rrallë, por njerëzit ndryshojnë shpesh. Dhe kur ndryshojnë, kanë detyrimin t’u shpjegojnë të tjerëve nëse kanë ndryshuar nga ndërgjegjja apo nga interesi.

Vetëm atëherë fjala e tyre fiton sërish peshë. Përndryshe, ajo mbetet e rrethuar nga dyshimi se nuk flet arsyeja, por mllefi.

Nga Leonard Veizi

Filadelfia, 4 korrik 1776. 56 burra vunë firmën mbi një letër që në Londër do të quhej “akt tradhtie”. Në histori do të quhej Deklarata e Pavarësisë…

…Me atë bojë ende të njomë, ata nuk shpallën vetëm ndarjen nga Britania. Shpallën vdekjen e një bote ku kurorat trashëgoheshin dhe lindjen e një bote ku pushteti votohej.

Në thelb të këtij akti qëndronte ideja se pushteti nuk buron nga kurora, por nga qytetari. Që në 1774, Tomas Xheferson artikulonte një bindje që tashmë po piqej në mendimin kolonial: se lidhja me Britaninë nuk ishte më një marrëdhënie natyrore politike, por një strukturë e tejkaluar nga realiteti historik dhe nga vetëdija e re e kolonive për veten.

Xheferson do të shkruante në frymën e kohës se pavarësia nuk ishte rastësi, por domosdoshmëri historike – një përfundim logjik i një procesi të gjatë tensioni mes taksimit pa përfaqësim, kufizimit të lirive ekonomike dhe mungesës së përfaqësimit politik në Parlamentin britanik. Në këtë kuptim, 1776 nuk është thjesht dhe vetëm një datë me ngjarje në histori, por një pikë thyerjeje e një rendi botëror.

Revolucioni Amerikan nuk lindi në boshllëk. Ai u ushqye nga filozofia e Iluminizmit europian, nga Xhon Loku dhe ideja e të drejtave natyrore, nga besimi se shoqëria politike është një kontratë midis të qeverisurve dhe qeverisësve. Por, në çastin që kjo kontratë shihej si e prishur, rebelimi nuk ishte më thjesht i justifikueshëm; ai bëhej moralisht i detyrueshëm.

Në planin historik, shpallja e pavarësisë shënoi lindjen e një modeli të ri shtetëror: republikës moderne, që do të evoluonte më vonë në një referencë globale për lëvizjet demokratike. Në planin politik, ajo shënoi fundin e një iluzioni të gjatë imperial se stabiliteti mund të mbahet përmes kontrollit pa përfaqësim. Dhe në planin ideologjik, ajo vendosi në qendër individin si subjekt të së drejtës.

Megjithatë, kjo histori mbetet edhe paradoksale. Idealet e lirisë dhe barazisë që u shpallën në 1776 bashkëjetuan për dekada me skllavërinë, përjashtimin e grave nga jeta politike dhe pabarazitë strukturore që do të kërkonin shekuj për t’u sfiduar. Kjo e bën Revolucionin Amerikan jo një akt të përfunduar emancipimi, por një proces të hapur historik.

Në fund, 1776 mbetet një çast ku historia nuk ndryshoi vetëm regjime, por mënyrën si njerëzimi filloi të mendojë për pushtetin. Dhe pikërisht këtu qëndron rëndësia e tij: jo vetëm si mit themelues, por si dëshmi se idetë, kur arrijnë masën kritike të kohës, kthehen në histori.

Në ditën e 34-t të protestës, një pamje bëri xhiron e rrjeteve sociale dhe të mediave: vezë të hedhura mbi automjetet e deputetëve pranë Kuvendit të Shqipërisë. Për disa ishte një akt simbolik revolte. Për të tjerë, një shenjë se protesta po hyn në një fazë ku spektakli po zë vendin e argumentit. vëmendja publike rrezikon të largohet nga kërkesat politike dhe qytetare, për t’u përqendruar tek format e përplasjes simbolike.

Po e humb protesta kapitalin e saj moral?

Hedhja e vezëve ndaj makinave të deputetëve mund të ketë vlerë si simbol proteste për disa pjesëmarrës. Megjithatë, pyetja kryesore është nëse ky simbol e afron apo e largon protestën nga objektivat e saj. Historia e demokracive të konsoliduara tregon se forca e një proteste nuk matet nga intensiteti i përplasjes, por nga aftësia për të bindur opinionin publik dhe për të ndërtuar besueshmëri.

Çdo protestë ka nevojë për një kapital moral. Pikërisht ky kapital i jep legjitimitet në sytë e qytetarëve dhe e bën më të fortë përballë institucioneve. Kur vëmendja zhvendoset nga kërkesat te incidentet, ekziston rreziku që opinioni publik të mos diskutojë më për arsyet e protestës, por vetëm për mënyrën se si ajo zhvillohet

Nuk është hera e parë që në vende të ndryshme përdoren vezët si formë simbolike proteste. Në shumë vende demokratike, hedhja e vezëve është përdorur historikisht si një formë simbolike proteste, me synimin për të shprehur mosaprovim pa përdorur dhunë të rëndë. Megjithatë, fakti që një veprim është simbolik, nuk do të thotë se ai është domosdoshmërisht i dobishëm për arritjen e objektivave politike.

Përvoja ndërkombëtare tregon se aktet simbolike kanë efekt, vetëm kur shoqërohen me një mesazh të qartë politik dhe me një strategji që synon të fitojë mbështetje më të gjerë qytetare. Përndryshe, ato mbeten episode mediatike që harrohen shpejt.

Shqipëria ka nevojë për një kulturë politike, ku kundërshtari politik sfidohet me argumente, me transparencë dhe me alternativa, jo vetëm me gjeste që prodhojnë tituj lajmesh. Protestuesit duhet të jenë të vetëdijshëm se mënyra e protestës ndikon drejtpërdrejt në perceptimin e kauzës së tyre.

Demokracia nuk ndërtohet mbi poshtërimin e kundërshtarit politik

Demokracia nuk ndërtohet mbi poshtërimin e kundërshtarit politik, por mbi aftësinë për ta detyruar atë të japë llogari, nëse është në qeverisje, përmes presionit qytetar të protestave paqësore, debatit publik dhe mekanizmave institucionalë. Çdo veprim që zhvendos fokusin nga problemet reale, drejt përplasjeve simbolike, rrezikon ta dobësojë vetë protestën.

Në fund të fundit, asnjë vezë nuk ul çmimet, nuk lufton korrupsionin, nuk përmirëson arsimin, nuk forcon drejtësinë dhe nuk rrit mirëqenien e qytetarëve. Këto objektiva kërkojnë ide, organizim, pjesëmarrje qytetare dhe përgjegjësi politike.

Protesta mund të jetë një motor ndryshimi vetëm kur arrin të fitojë zemrat dhe mendjet e shumicës së qytetarëve. Sa përfaqësues të fermerëve, të pensionistëve, të punëtorëve në ndërtim apo në turizëm, kemi parë në 33 ditet e protestës? Ky është testi i vërtetë i suksesit të saj. Të zgjerojë bazën prej disa mijëra të rinjsh aktivistë, të dëshiruar dhe motivuar për ndryshim.

Gjithçka tjetër, përfshirë edhe “guerriljen e vezëve”, mbetet një episod që tërheq vëmendjen për një ditë, por nuk garanton se po afrojnë zgjidhjet, që Shqipëria pret prej vitesh.

Në çdo shtet demokratik, protesta është një instrument i rëndësishëm i pjesëmarrjes qytetare, edhe kur zhvillohet pranë Parlamentit. Sfida kryesore mbetet që energjia e protestës të përkthehet në debat publik, alternativa politike dhe dialog institucional, duke shmangur veprime që mund të errësojnë kauzën ose të nxisin përshkallëzim të panevojshëm.

Këta që para ca ditësh, ruanin flamengot, janë kthyer jo në barinj, por në hiena. Duan të hanë njeriun, gurin, këmbën e policit, makinën, deputetin… cilindo që i vjen se bën pak kërcitje.

Urrejtja është ‘gia’ e shëmtuar, por kjo pse është kaq më e shëmtuar?

Ndoshta ngaqë lindi në një terren të papërshtatshëm, jo në terren urrejtjeje. Madje lindi mbi boshllëk. Mashtruan veten mbi flamengot dhe mbi mashtrimin ndërtuan urrejtje larg flamengove. Madje edhe larg Vlorës, larg Shqipërisë, deri në kontinentin tjetër.

Mbi keqinformimin ngrihet urrejtje më e madhe se mbi viktimën reale. Kësaj po i ruhet bota e qytetëruar. Keqinformimi është vala e re e armës bërthamore mbi botë. Ne e pësuam, si vend i vogël, sepse u rritëm, u zmadhuam, u bëmë dikush në krah të Amerikës dhe Europës.

Vallë si mbiu kjo valë në Tiranë?

Si në një ‘plaza de toros’ toreadorësh.

Nëse ‘barinjtë e flamengove’ nuk do të ishin vendosur nga Zvërneci në bulevardin e madh të Tiranës, ndoshta nuk do të kishte shpërthyer kjo urrejtje e shëmtuar. Ka një arsye. Arsyeja është se në vendin ku u përqendruan, në oborrin e selisë së qeverisë, aty ndodhen katër varre. Katër protestues i ka vrarë qeveria e shefit të ‘barinjve’ të flamengove. Aty u ndezën gjakrat. Kam nisur të vesoj mbi vakëfet që turbullojnë trurin e njerëzve. U ndjenë frikë kur shkelën mbi varret e kolegëve të tyre protestues, o pësuan ‘shok’, dhe u ndjenë vetë viktima, o u ndjenë si autorë krimi në vendin e krimit. Kjo e nxiti gjithë atë urrejtje të shëmtuar që po shikojmë.

Ose lindi nga histeria e mbrojtjes.

Që ka shumë histeri mes tyre, duket e ndihet deri afër mesnatës. Por është histeri e mbrojtjes, sipas vetë Sigmund Frojd. Njerëzit e dhunës janë të shpërblyer nga dikush; por kanë frikë se do të zbulohen. Kanë frikë edhe pse një pjesë e tyre janë nga ata që kanë futur duart në xhepat e tjetrit. Janë edhe grup i korruptuar keqas, për shkak se po paguhen si mercenarë në dëm të interesave të vendit dhe se shkelin çdo ditë disa ligje të shtetit. Personazhi i Frojdit sa herë dëgjonte në televizion se u kapën disa para të falsifikuara, tërbohej dhe griste çdo letër që gjente përpara. Edhe letrat i dukeshin para të falsifikuara.

Në ngasje për urrejtje i futi ideologjia dhe propaganda?

Ideologjia që erdhi nga republika Islamike dhe ideologjia e vjetër e urrejtjes naziste antisemintiste, preku edhe vendin tonë. Por preku fillimisht njerëzit më të dobët, ose me ‘sëmundje mushkërish’. Rusia priste rastin për investimin që kishte bërë.

Prej kohësh vendi mbante dhjetëra celula terroriste të Al Qaeda

Fondacioni iranian Saadi Shirazi dhe Firdeusi, dhe botimet ‘Perla’, kishin dekada që ishin instaluar në vendin tonë, deri në universitetet e Tiranës. Nga universiteti vijnë disa ‘studentë’ dhe ‘pedagogë’ të grumbullimit të precipituar në dhunë dhe urrejtje.

Nga Kosova, qeveria atje, ka angazhuar tipa që kanë lidhje me islamizmin politik të praktikuar nga vetë Kurti. Kërcënimi që u bëjnë mediave dhe televizioneve ka arsye ‘fshehjen mes turmave’.

Urrejtja e tyre buron nga ndjenja e frikës dhe përvoja e dhimbshme:

Një bari malësor, shumë i kuruar, ka marrë tufën e dhive dhe e solli në bulevard. Policia e lejoji duke shkelur ligjet. Ai kishte një përvojë të dhimbshme me dhitë në mal. Donte të ndërtonte fermë si ‘pasanikët’ e tjerë, por nuk ia doli dot. O dhitë, o kostumin popullor të kuruar ashtu. Nuk ishte për atë punë, prandaj edhe i tha mendja ‘dhitë në bulevard’. U shkarkua nga përgjegjësia.

Edhe një ‘gjyshe’ nga Londra që ishte burgosur për ‘abuzim mbi fëmijët’ erdhi në turmën e urrejtjes dhe bënte si e mirë duke synuar fëmijë. Një trafikant droge i shpallur në Europë, erdhi të fshihej nga frika, dhe dëshmoi urrejtje.

Frika i shtyu më shumë drejt urrejtjes. Janë sulur kundër Edi Ramës, kryeministër, po për shkak të frikës. Ata kanë frikë shtetin dhe shtetin e shikojnë të projektuar te Edi Rama. Dy ‘Goxhaj’ kanë premtuar para ‘ditës së ferrit’ se do ta vrasin Edi Ramën. Njëri e kishte caktuar datën 2 korrik, me mënyrën siç është vrarë Gadafi i Libisë. Tjetri nuk ka caktuar datë, sepse s’mund të caktojë ndonjë gjë. Ka qenë ushtar në UÇK, thotë, por nuk është e vërtetë. Megjithatë i projektohet në sy çasti duke vrarë njerëz.

Frika e bën të urrejë njerëzit që e rrethojnë.

Kjo urrejtje e shëmtuar erdhi në një ‘kohë të mirë’, në kohën kur shteti dhe njeriu i këtij vendi mund ta kontrollojnë.

Për hir të së vërtetës ky togfjalësh lidhet me një koncept për artin. Filozofi Habermas e zhvilloi më tej nga mësuesi i tij Theodor W. Adorno që mendonte se: ”Tani është e dukshme se gjithçka që ka të bëjë me artin nuk është më e qartë: as arti në vetvete, as arti në lidhje me çfarëdo gjëje tjetër dhe as me të drejtën e artit vetë për të ekzistuar”. Utopia e pajtimit ishte shndërruar në një pasqyrim kritik të një gjendje të papajtuar të botës shoqërore, sqaron Habermas. Vite më vonë arti do ta estetizonte politikën. Mes shumë syreshëve, kryeministri aktual shqiptar do sfidonte me modelin e vendit të tij duke e shmangur fare transparencën, në kuadër të një zhvillimi modern.

Shekulli i shkuar do jepte shembuj të shumtë sesi arti do të ndikonte shumë edhe në politikë. Jo vetëm nga individët por edhe impaktin e artit. Pak vite më parë, ky togfjalësh do të merrej nga përshkruesit e politikës në Ballkan dhe do shpjegonte pse do të mbetemi gjatë në utopi sa i përket pajtimit dhe jo vetëm. E vërteta është se kinse idealizmi i harmonisë, i liderëve popullorë dhe të vëmendshëm ndaj halleve të qytetarëve (!), të vërtetave të përbashkëta historike dhe paqes së qëndrueshme, sidomos pas shpërbërjes së përgjakshme të Jugosllavisë në vitet 1990, do kërkonte shumë energji përshkrimi. Studiuesit e viteve post ‘90 panë se kjo ishte një “utopi”, pasi kornizat formale institucionale dështuan kryesisht të përkthehen në shërim të thellë shoqëror. Qytetarët nuk morën përgjigje për vuajtjet e tyre, kurse të zgjedhurit e tyre i përdorën institucionet si zgjatime të politikave, aspak mirëdashëse për njerëzit. Por kjo utopi shkon edhe më shumë tashmë në marrëdhëniet shoqërore që kanë ngritur shumë vende dhe ky masat e ndjejnë veten shumë të larguar nga përfaqësuesit e tyre dhe shpesh të përdorur.

Duhet të ndodhte i ashtuquajturi “Revolucioni Flamingo” në Shqipëri që shoqëria shqiptare të trandej dhe të kuptonte dasitë e mëdha që kemi sot, por edhe mungesën e madhe të përfaqësimit për një pjesë të madhe të publikut; ndjeshmërinë për shfrytëzimin e aseteve kombëtare dhe sidomos cinizmin e skajshëm të politikës aktuale PS dhe PD. Ndaj, masa që del sot në protestën e përditshme të Tiranës ka rrafshuar çdo gjë në komunikimin me autoritetet dhe nuk shikon e mëton për asnjë mundësi negocimi dhe ballafaqimi, ca më tepër pajtimi me autoritetet, e cila duket realisht utopi për një pjesë të madhe. Masa e përcaktuar e 3.5 % të popullsisë, që ndikon në ndryshime strukturore në një shoqëri, mund të jetë plotësuar prej kohësh dhe mund të përbëjë edhe atë thyerje të “break even point”, por në realitetin shqiptar s’i kërkohet të kërkojë utopinë por realisht një strategji të mirëmenduar për ndryshim. Numrat e deritanishëm e sfidojnë realisht në përballjen me qeverinë e Ramës, por përballja e vërtetë është programi dhe rruga ndryshe e zhvillimit. E prekshme dhe e realizueshme.

Utopia është e tillë sepse flet për gjëra të pamundura dhe të paarritshme. Bash dhe këtë të fundit po e marrin përsipër tashmë grupe në rrjetet sociale, por sfida që u vihet para mbetet në paraqitjen e alternativës të domosdoshme. Atë që nuk e ç’bën se çfarë është arritur dhe nuk prish rrugëtimin e Shqipërisë por i jep hov. Në një thënie më të arsyeshme për protestën, çdo gjë do jetë më e mirë: mjafton vetëm të zëvendësohet kryeministri Rama. Kjo të kujton pak a shumë ritualin e protestave kundër Ramiz Alisë, Sali Berishës, Fatos Nanos dhe tashmë edhe ndaj Ramës. Tashmë kjo lloj utopie duhet t’ia lërë vendin racionalitetit për të shtyrë përpara me arsye dhe program të gjithë këtë energji. Përcjellë nga një lloj koalicioni i madh dhe madje janë grupimet e ndryshme që i kanë dhënë jetë dhe shumë diversitet atij. Tashmë ka ardhur koha që niveli i kësaj Proteste të shkoj në Lëvizje dhe t’u tregoj shqiptarëve jo stadin ku janë, por ndryshimin dhe mënyrën për ta bërë këtë. Nëse do ta bëjë si duhet.

Rama ka marrë një mësim dhe mbi të gjitha i është prishur qetësia e narracionit në estetizimin e politikës së tij që i kishte dhënë ndikim ndërkombëtar por edhe i ka mohuar sigurinë sesi do të negociojë i vetëm tani.

Ajo që Rama nuk kuptoi është se njësoj si ai që pretendon për investime të huaja, janë të gjithë shqiptarët që i duan edhe më shumë, se vetëm kështu do na rritet niveli dhe jetesa. Teksa, kjo qeverisje e tij, sipas raporteve të Banka Botërore, e ka lënë Shqipërinë me shkallë të lartë të varfërisë relative dhe pabarazi në rritje dhe me një varësi të madhe nga remitancat! Çështjet janë të shumta, por autori beson se një nga të këqijat më të mëdha është pjesa e pronës, ajo që e mban dhe do ta mbaj peng zhvillimin normal të vendit dhe një problem asnjëherë i adresuar si duhet mirë në të 114 vitet e ekzistencës së shtetit shqiptar. Bash nga aty mund të fillojë hartimi i strategjisë dhe ndryshimi por edhe fakti që të mëshohet te utopia dhe “Shqipëria e re” që se trajton fare këtë shqetësim. Ndërkohë që adresime të ndryshme në protestë dhe përpjekja për t’u kanalizuar në shumë hapësira denoncuese thjesht po tregon objektiva të ndryshme dhe aq më shumë po e bën kryeministrin të rrëshqasë në narracione të tjera me armiq, me ndikime të huaja dhe biografi. Pushtet tashmë është hapësira dixhitale.

Larg këtyre, publiku i gjerë që po e mban lart pathosin e protestës po pret organizimin dhe platformën e vërtetë të ndryshimit apo rrugën për afrimin e shpresës. Dhe, të mos harrojmë sa nga gjërat më të këqija që ka bërë ky drejtim i sotëm ashtu si i shkuari me sistemin e spiunëve lidhet me faktin se një pjesë jo e vogël e abuzuesve më të mëdhenj të pronave, pasurive janë bashkëmoshatarët e Gjeneratës Z. Ndaj, është kaq e thjeshtë dhe po kaq cinike: Racionalizimi i një protestë që është shumë më e madhe sesa ata që mëtojnë të jenë si organizatorët e vet.

Dhe, akoma më shumë, problemi sot mbetet te ideali për një utopi që nuk funksionon, e para se drejtuesit e sotëm të politikës kanë revizionuar gjithshka, falë hapësirës dixhitale dhe mbahen shpesh dhe me narrativat e BE-së për të vërtetën e anëtarësimit të Shqipërisë. Ndërkohë masës po i lënë gjuhën e urrejtjes në rrjete që ka zënë vend dhe që ushqehet jo vetëm mes protestuesve dhe njerëzve të ndryshëm por sistematikisht edhe nga Rama për t’u larguar nga korrupsioni i madh dhe shmangja e problematikave. Shtuar këtu që ky dialog shoqëror po bën garë për viktimizimin, ku të gjithë bëjnë garë për protagonizmin e viktimës. Jürgen Habermas në librin e tij “Një transformim i ri strukturor i sferës publike dhe Politikës Diskutuese” argumentoi se në vend që të demokratizojnë komunikimin, platformat dixhitale kanë krijuar një “sferë pseudo-publike” që minon vetë themelin e pajtimit dhe debatit racional. I gjithë zhvillimi i Shqipërisë nga politika është tëhuajazuar vërtetë nga jeta. Kjo deri para një muaji, kur turma e prishi këtë gjendje duke u shkarkuar në një revoltë, bash duke sfiduar atë narracion artistik-kulturologjik-zhvillimor të Ramës duke e prishur pajtimin me këtë gjendje.

Tek e fundit është e pamundur të ketë pajtim, në një vend ku qytetari e ndjen veten shpesh si të huaj dhe akoma më larg “estetizimit” të politikës që i ka sfilitur njerëzit. Por paradokset e përballin hidhur protestën: institucionet ndërkombëtare si Bashkimi Evropian e paraqesin bashkëpunimin si një parakusht realist për anëtarësimin në BE, paçka se realitetet lokale, si të Shqipërisë shpesh e reduktojnë atë në një ritual politik bosh me interesa të vogla. Këtë po na mëson protesta “Flamingo” që po mëton të bëhet lëvizje me kumt estetik, por edhe me një frymë ndryshimi të prekshme që është ende larg…Tek e fundit, s’mund të ketë utopi pajtimi në një vend që sfidon qytetarët e vet. (Homo Albanicus)/kb

Nga Leonard Veizi

Gjatë viteve të zymta të diktaturës komuniste në Shqipëri, Franc Kafka ishte një prej atyre autorëve të mbuluar nga një vello e rëndë censure. Emri i tij qarkullonte pothuajse si një legjendë urbane midis intelektualëve, i shoqëruar herë pas here nga ndonjë citim i vakët e i padetajuar mbi veprat e tij madhore, të cilat shiheshin me dyshim nga regjimi. Të diskutoje rreth krijimtarisë së tij apo të kërkoje librat e tij të ndaluar nënkuptonte të rrezikoje lirinë; represioni ishte një kërcënim real që mbështillte çdo përpjekje për t’u qasur ndaj modernizmit evropian.

Dy lexime kontradiktore

Kur erdhi viti 1990 dhe era e ndryshimeve nisi të frynte, lajmi se Kafka po botohej më në fund në shqip – duke nisur me kryeveprën e tij “Metamorfoza” – ngjalli një kuriozitet të jashtëzakonshëm. Nxitova të blija një kopje, me padurimin e dikujt që po prekte një mollë të ndaluar prej dekadash. Por përballja e parë me tekstin la një shije të çuditshme. Pas leximit të parë mbeta i zhgënjyer. Kujtoj që thashë me vete, me një lloj naiviteti të çastit: “Ky na qenka Kafka?! Dhe të mendosh që mund të kishte represion e burg nëse diskutoje rreth krijimtarisë së tij…” Libri m’u duk i pakuptueshëm, pothuajse banal në absurditetin e tij sipërfaqësor, dhe përfundoi në një cep të bibliotekës sime.

Mirëpo, kryeveprat kanë një veti magjike: ato nuk të shqisen nga mendja, edhe kur mendon se i ke refuzuar. Rreth gjashtë muaj më vonë, gjatë një bisede të ngrohtë e interesante mes shokësh, ku diskutohej mbi letërsinë dhe ekzistencën, diçka ndryshoi. Në mes të bisedës, si një rrufe në qiell të hapur, m’u ndërmend Gregor Zamza – ai njeriu që zgjohet një mëngjes i shndërruar në një insekt gjigant. I shtyrë nga një impuls i brendshëm, lashë gjithçka në mes, u përshëndeta me miqtë dhe nxitova për në shtëpi. Shkova drejt e te biblioteka e familjes, ku “Metamorfoza”, ndonëse e papërblyer me pëlqimin tim të parë, pushonte ende në një vend të dukshëm.

E rilexova. Dhe aty, teksa ktheja faqet, m’u shfaq për herë të parë personaliteti i vërtetë i autorit.

Kafka, nëpunësi që pa absurditetin nga brenda

Franc Kafka nuk ishte bohemi i zhurmshëm që shoqëria pret nga një gjeni. Ishte një djalë i dobët nga Praga, hebre në Perandorinë Austro-Hungareze, që ditën punonte si jurist në një kompani sigurimesh kundër aksidenteve në punë. Çdo ditë shihte dosje njerëzish të shtypur nga makineritë, nga rregulloret, nga shefat. Netëve, në dhomën e tij të ngushtë në shtëpinë e babait autoritar, shkruante. Shkruante me ankthin e njeriut që e ndien veten fajtor pa ditur për çfarë. Shkruante me humor të zi, me saktësi klinike, për gjyqe që s’marrin fund kurrë, për kështjella ku s’hyn dot, për baballarë-gjykatës dhe bij të dënuar.

Ai vetë nuk besonte shumë te vetja si shkrimtar. Jetoi vetëm 40 vjet – mes viteve 1883–1924 – dhe në testament i kërkoi mikut të tij, Maks Brod, t’i digjte të gjitha dorëshkrimet e pabotuara. Brod nuk e zbatoi amanetin. Falë asaj “tradhtie” miqësore, sot kemi “Procesin”, “Kështjellën”, “Letrën babait” – dëshmi të një njeriu që e ndjeu modernitetin si një labirint burokratik, ku individi është vetëm një insekt përballë sistemit. Kafka nuk bënte deklarata të mëdha politike. Por e gjithë vepra e tij është një radiografi e ankthit, e fajit pa emër dhe e tjetërsimit që lind kur njeriu shndërrohet në një numër brenda një mekanizmi.

Rileximi nga një këndvështrim i ri

Këtë herë, me sytë e zhveshur nga paragjykimet, e rilexova. Dhe aty u habita me veten. Teksti m’u hap si një dimension i ri, plot dritëhije mbi tjetërsimin njerëzor, vetminë, burokratizmin mbytës të jetës dhe brishtësinë e qenies. Kuptova se Gregor Zamza nuk ishte vetëm një insekt. Ishte nëpunësi Kafka që s’guxonte t’i thoshte “jo” babait. Ishte punëtori që aksidentohet dhe harrohet nga shteti. Isha unë që për gjashtë muaj e lashë librin në pluhur, sepse ende nuk kisha fituar mjetet kulturore dhe përvojën e nevojshme për ta lexuar Kafkën. Vitet e izolimit kishin lënë gjurmën e tyre edhe te lexuesi.

Nga ai rilexim i dytë dola menjëherë në dy përfundime të prera: e para, që Kafka ishte një gjeni i padiskutueshëm; dhe e dyta, që unë, në leximin tim të parë, kisha qenë thjesht një idiot. E kisha lexuar, por nuk e kisha kuptuar fare ashpërsinë dhe thellësinë e të vërtetave të tij.

Prej atij çasti transformues, Franc Kafka u kthye për mua në një pikë të rëndësishme orientimi, jo vetëm letrar, por edhe filozofik. Marrëdhënia ime me veprën e tij u kthye në një lloj misioni. Sa herë që miqtë më vizitonin ose bisedonim për libra, unë ua sugjeroja “Metamorfozën” si një lexim të domosdoshëm. Ndikimi ishte aq i madh, sa m’u desh ta blija dhe ta zëvendësoja atë libër plot shtatë a tetë herë. Ua jepja miqve me dëshirën që të përjetonin të njëjtën tronditje intelektuale që kisha përjetuar edhe unë, dhe ata, të magjepsur nga universi kafkaesk, nuk ma kthenin më kurrë.

Por, në fund të fundit, ky është fati i librave të mëdhenj: ata nuk i përkasin askujt, sepse u përkasin të gjithëve.

-Më agresive!

-Më e paktë në numër!

-Më përjashtuese!

-Më e varfër në përmbajtje!

-Më e varfër në simbolikë dhe meme pikante!

Ka disa gjëra që duhen ditur:

-Qeveria nuk ka frikë nga protestat e dhunshme. Përkundrazi, atë dëshiron, që të ketë një arsye më shumë për ta sulmuar. I ka provuar PD-ja edhe me zjarr, edhe me gurë. ZERO rezultat. Qeverinë e trembin gratë me karrocat e bebeve dhe fëmijët që pikturojnë në shesh. E tremb ironia dhe tallja publike, delegjitimimi publik, edhe ndërkombëtar.

-Tendenca për të përjashtuar çdo individ politik apo drejtues të partive politike, të vogla apo të mëdha, është vetëvrasje për protestën.

Nuk e di nëse qeveria ka infiltruar njerëzit e saj dhe tashmë ata kanë marrë drejtimin e turmës, duke e udhëhequr drejt një rruge ku nuk ka dalje, apo “grupi i koordinatorëve” vërtet është në delir dhe mendon se mund të bëjë një parti të re, e cila mund të marrë pushtetin dhe të bëjë revolucionin e ëndërruar.

E kam thënë që në fillim: Protesta nuk ka mendim politik, edhe pse kërkesat e saj janë thellësisht politike.

Frika se mos i marrin autorësinë, bëri që “tribuna” dhe mikrofoni, të mos hapej për intelektualë që mund të kishin kurajën të ngrinin kokën, duke ia rritur peshën lëvizjes.

E vetmja mundësi që kanë të rinjtë protestues, për të pastruar politikën, nuk është të pastrojnë protestën nga politika, por të ndikojnë për të realizuar një reformë të thellë zgjedhore, për ti kthyer shqiptarëve “armën” e VOTËS së LIRË, pastaj është vota që e bën pastrimin.

Nëse nuk kanë të qartë objektivat politikë, “koordinatorët” do të kishin bërë mirë të negocionin kërkesa konkrete si: Shfuqizimi i ligjit për Zona e Mbrojtura, apo ligjit për Investimet Strategjike, i cili vetëm dy ditë më parë e dhuroi një copë Shqipërie një biznesmeni të klanit qeveritar.

Nëse vazhdohet kështu, besoj se qeveria pushimet e gushtit do ti kalojë e qetë!