Rama shprehet se ‘ajo që ndodhi në Pustec është një parodi domethënëse për botëkuptimet tona të ndryshme në këtë lagje të Europës.’

Kryeministri shton se ‘Shqipëria, Europa e Ballkanit, kurrsesi nuk mund t’ia lejojë dhe nuk do t’ia lejojë vetes ta zbresë monedhën e vlerave të saj në nivelet e parodisë së Pustecit’.

“Ajo që ndodhi në Pustec është një parodi domethënëse për botëkuptimet tona të ndryshme në këtë lagje të Europës.

Kryetari i Bashkisë së Pustecit, Pali Kolefski, kërkoi paraprakisht që të luhej edhe himni shqiptar. U injorua dhe më pas kërkoi ndjesë për një faj që nuk ishte i tij. U tregua një shtetar dhe qytetar i denjë i Shqipërisë Europiane, në nder të vetes dhe të komunitetit të tij maqedonoverior, të cilit i duam vetëm më të mirën.

Ne e kemi nderuar edhe atë komunitet të vockël me një status të posaçëm si bashki më vete, pikërisht sepse për Shqipërinë minoritetet nuk janë statistikë, por pasuri kombëtare, dhe qytetarët minoritarë nuk janë numra, por vëllezër e motra me të njëjtat liri dhe të drejta si të gjithë ne.

Tani, kjo ardhja e herëpashershme në territorin tonë e trupave të cirkut të nacional-folklorizmit ballkanik, herë nga një vend, herë nga një tjetër e herë nga një tjetër akoma, nuk se na shqetëson për vete, për sovranitetin e Shqipërisë jo e jo, por as për ekuilibrat e jetës politike këtu brenda, ku nuk ka mushkë Troje të rritur në kodrat tona apo “diasporë” të eksportuar nga brenda lagjes sonë që na lëkund.

Gjithësesi, u shpreh sot një keqardhje të sinqertë për të gjithë sponsorëve të këtij cirku të lashtë flamujsh në epokën e Inteligjencës Artificiale, ndërsa  mëmëdhetarëve mes nesh që në kësi rastesh hidhen përpjetë përpara pasqyrave të tyre digjitale, duke kërkuar përgjigje me të njëjtën monedhë, u them:

Jo, Shqipëria, Europa e Ballkanit, kurrsesi nuk mund t’ia lejojë dhe nuk do t’ia lejojë vetes ta zbresë monedhën e vlerave të saj në nivelet e parodisë së Pustecit”, shkruan Rama.

Ndërkohë më herët ka reaguar edhe Ministria e Jashtme, që e ka cilësuar këtë si një mungesë serioze respekti ndaj simboleve kombëtare dhe rregullave të protokollit institucional./ad

Sipas MEPJ, mosluajtja e himnit shqiptar krahas atij të Maqedonisë së Veriut konsiderohet një mungesë serioze dhe shmangie nga rregullat e mirësjelljes e protokollit zyrtar.

MEPJ thekson se respektimi i simboleve kombëtare është pjesë e etikës institucionale, e respektit të ndërsjellë dhe e kulturës së bashkëjetesës demokratike në Shqipëri, si dhe një themel i rëndësishëm për fqinjësinë e mirë mes dy shteteve.

Njoftimi i plotë:

MEPJ shpreh keqardhje për faktin që, në një aktivitet kulturor të zhvilluar dje në Pustec, me pjesëmarrjen e Kryeministrit të Maqedonisë së Veriut dhe të Kryetarit të Bashkisë, nuk u luajt edhe Himni Kombëtar Shqiptar, krahas atij të Maqedonisë së Veriut.

Edhe pse aktiviteti ishte organizuar nga një shoqatë lokale, prania e përfaqësuesve të lartë institucionalë dhe të zgjedhurve vendorë i jepte atij një dimension të veçantë publik. Në këtë kontekst, mospërfshirja e Himnit Kombëtar Shqiptar përbën një mungesë serioze dhe një shmangie nga rregullat e shkruara dhe të pashkruara të mirësjelljes dhe protokollit, të cilat kërkojnë dhe imponojnë respektimin e simboleve kombëtare krahas atyre të komuniteteve që ato përfaqësojnë.

Respekti për simbolet kombëtare nuk duhet të jetë çështje politike apo interpretimi. Ai është pjesë e etikës institucionale, e protokollit dhe, mbi të gjitha, e respektit të ndërsjellë, veçanërisht në një hapësirë ku bashkëjetojnë komunitete dhe identitete të ndryshme.

Në Pustec, ashtu si në çdo hapësirë të Republikës së Shqipërisë, respekti për simbolet kombëtare është pjesë e respektit për vetë qytetarët, për vlerat e bashkëjetesës demokratike dhe kulturës qytetare që na bashkon. Është gjithashtu themel i fqinjësisë së mirë dhe marrëdhënieve të shëndosha ndërmjet njerëzve dhe shteteve tona./ad

Në operacionet për menaxhimin e situatës janë angazhuar 235 forca operacionale dhe 33 automjete zjarrfikëse, të mbështetura nga 140 efektivë të Forcave të Armatosura, 3 helikopterë dhe 2 avionë Air Tractor.

Vatrat kryesore:

* Gojan–Gjegjan, Pukë – Situata mbetet problematike për shkak të erës së fortë dhe terrenit të thyer. Forcat janë përqendruar në mbrojtjen e banesave dhe është kryer evakuimi i banorëve. Operacioni është mbështetur edhe nga 40 efektivë dhe 3 helikopterë të FA-së.

* Mal Milot, Kurbin – Vatra vijon aktive, por rreziku për banesat është eliminuar për momentin. Në terren janë forca zjarrfikëse, ushtarake dhe bashkiake, ndërsa është kërkuar përforcim me forca dhe mjete të FA-së.

* Dajt, Tiranë – Ka riaktivizim të vatrës, por nuk ka rrezik për zonat e banuara. Në operacion janë angazhuar MZSH, AZM dhe FA, me mbështetje nga 1 helikopter.

* Dukat, Vlorë – Zjarri në zonën e Shatës është zgjeruar gjatë natës në drejtim të malit. Në terren operojnë forcat vendore dhe 40 efektivë të FA-së dhe dy avionë Air Tractor; aktualisht nuk rrezikohen banesa.

* Ballaxhiaj, Memaliaj – Zjarri është nën kontroll dhe larg banesave, pas angazhimit të forcave zjarrfikëse, policisë dhe vullnetarëve; disa banorë janë evakuuar.

* Vatra të tjera aktive raportohen në Kalivaç, Shtuf, Gjorm të Sipërm dhe Hotolisht, ndërsa vatra në Lufaj, Mirditë, është nën kontroll dhe monitorim.

Agjencia Kombëtare e Mbrojtjes Civile (AKMC) vijon të ndjekë në mënyrë të pandërprerë situatën në të gjithë territorin e vendit, në koordinim të ngushtë me prefekturat, bashkitë dhe të gjitha strukturat e sistemit të Mbrojtjes Civile.

Kapacitetet operacionale mbeten të angazhuara në terren dhe në gatishmëri për të ndërhyrë aty ku situata e kërkon, me prioritet mbrojtjen e jetës, banesave dhe pasurisë së qytetarëve./ad

Zjarri është shfaqur rreth orës 19:00 të mbrëmjes së djeshme, fillimisht në katër vatra. Gjatë natës, flakët janë përhapur në një sipërfaqe të konsiderueshme në drejtim të malit të Çikës.

Forcat zjarrfikëse kanë mbërritur në terren rreth orës 04:00 të mëngjesit dhe kanë nisur menjëherë punën për izolimin e vatrave. Në operacion janë angazhuar edhe rreth 40 efektivë të Forcave të Armatosura, nën drejtimin e strukturave të Emergjencave Civile.

Nga distanca, përmasat e zjarrit duken të mëdha, ndërsa flakët vijojnë të përhapen në terrenin malor. Operacioni i shuarjes paraqet vështirësi për shkak të terrenit të thyer dhe pritet të zgjasë për disa orë.

Ekipet në terren duhet të jenë të pajisura me ujë dhe ushqime, duke marrë parasysh qëndrimin e gjatë në zonën e përfshirë nga zjarri.

Aktualisht, era nuk është e fortë dhe kushtet atmosferike nuk po favorizojnë përhapjen e shpejtë të flakëve. Megjithatë, një përforcim i erës do të rriste rrezikun që zjarri të përparojë në drejtim të Parkut Kombëtar të Llogarasë.

Forcat zjarrfikëse dhe ushtria vijojnë ndërhyrjen në terren me qëllim izolimin e plotë të vatrave dhe parandalimin e përhapjes së zjarrit.

Krahas ndërhyrjes nga toka, ka nisur edhe ndërhyrja nga ajri me dy avionët “Air Tractor” me qëllim vënien e zjarrit nën kontroll./ad

Ky është dokumenti i rregullores së re, hyrë në fuqi në fund të korrikut dhe përcakton në mënyrë të detajuar kriteret për udhëtimin, akomodimin dhe dietat ditore. Sipas rregullores, Presidenti i Republikës, Kryeministri, Kryetari i Kuvendit, Zëvendëskryeministri dhe ministrat do të akomodohen në hotele me pesë yje.

Deputetët, sekretarët e përgjithshëm të ministrive dhe drejtorët e përgjithshëm do të qëndrojnë në hotele me katër yje, ndërsa punonjësit e tjerë të administratës publike do të akomodohen në hotele me tre yje. Për arsye sigurie, efektivët e Gardës së Republikës që shoqërojnë personalitetet shtetërore mund të akomodohen në të njëjtin hotel me personin që ruajnë, pavarësisht kategorisë së hotelit.

Vendimi përcakton gjithashtu edhe masën e dietave ditore për udhëtimet jashtë vendit. Presidenti i Republikës, Kryeministri dhe Kryetari i Kuvendit përfitojnë një dietë nga 120 deri në 150 euro në ditë. Për ministrat dhe Zëvendëskryeministrin, dieta varion nga 80 deri në 120 euro në ditë.

Deputetët, zëvendësministrat dhe sekretarët e përgjithshëm përfitojnë 70–80 euro në ditë, ndërsa drejtorët e përgjithshëm dhe ambasadorët 50–60 euro. Për nëpunësit e tjerë të administratës, dieta ditore është përcaktuar në masën 45–55 euro. Një tjetër ndryshim lidhet me mënyrën e pagesës së shpenzimeve.

Biletat e udhëtimit dhe akomodimi në hotel do të rezervohen dhe paguhen drejtpërdrejt nga institucioni përkatës. Ndërkohë, zyrtarëve do t’u transferohet në llogarinë bankare, përpara nisjes, vetëm shuma e parashikuar për shpenzimet ditore./ad

Nga Leonard Veizi

Më 20 gusht 1940, në një lagje të qetë të Meksiko Siti, heshtja u thye nga një britmë. Leon Trocki, një nga udhëheqësit kryesorë të Revolucionit të Tetorit dhe kundërshtari më i njohur i Stalinit në mërgim, u godit në kokë me një kazmë akulli nga Ramón Mercader, një agjent i lidhur me shërbimet sekrete sovjetike. I plagosur rëndë, por ende i vetëdijshëm, Trocki u dërgua në spital. Vdiq të nesërmen, më 21 gusht 1940.

Me vdekjen e tij mbyllej në mënyrë tragjike jeta e një prej figurave më të diskutueshme të revolucionit rus: organizator i fuqishëm i pushtetit bolshevik, krijues dhe komandant i Ushtrisë së Kuqe, por më pas armiku politik i Stalinit dhe një nga viktimat më të njohura të terrorit sovjetik jashtë kufijve të Bashkimit Sovjetik.

Nga revolucionar në të përndjekur

I lindur si Lev Davidoviç Bronshtein më 1879 në Yanovka, në territorin e Ukrainës së sotme, Trocki u përfshi që në rini në lëvizjen revolucionare ruse. Pas viteve të burgimit dhe internimit, ai u bë një nga figurat më të njohura të socializmit revolucionar rus.

Në vitin 1917 u bashkua me bolshevikët dhe u bë një nga drejtuesit kryesorë të Revolucionit të Tetorit. Pas marrjes së pushtetit, shërbeu si Komisar i Popullit për Punët e Jashtme dhe më pas si Komisar i Popullit për Luftën. Në këtë detyrë drejtoi organizimin e Ushtrisë së Kuqe dhe luajti rol vendimtar në fitoren bolshevike gjatë Luftës Civile.

Trocki dhe Shqipëria

Lidhja e Trockit me çështjen shqiptare ishte e tërthortë, por historikisht interesante.

Në nëntor 1917, si Komisar i Popullit për Punët e Jashtme, Trocki urdhëroi publikimin e dokumenteve të fshehta diplomatike të trashëguara nga regjimi carist dhe nga qeveria e përkohshme. Qëllimi politik ishte ekspozimi i diplomacisë sekrete dhe i planeve territoriale të Fuqive të Mëdha.

Mes këtyre dokumenteve ishte edhe Traktati i Fshehtë i Londrës, i nënshkruar më 26 prill 1915 nga Britania e Madhe, Franca, Rusia dhe Italia. Marrëveshja kishte për qëllim të siguronte hyrjen e Italisë në Luftën e Parë Botërore në krah të Antantës. Në këmbim, Italisë i premtoheshin përfitime të mëdha territoriale në Evropë dhe në hapësirat e Perandorisë Osmane.

Për Shqipërinë, rëndësi të veçantë kishin nenet 6 dhe 7. Italia do të merrte sovranitetin e plotë mbi Vlorën, ishullin e Sazanit dhe territorin përreth. Në pjesën qendrore parashikohej një shtet i vogël shqiptar autonom dhe i neutralizuar, ndërsa Italia duhej të mos kundërshtonte, në rrethana të caktuara, ndarjen e pjesëve veriore dhe jugore të Shqipërisë midis Malit të Zi, Serbisë dhe Greqisë. Italisë i jepej gjithashtu një rol të veçantë në përfaqësimin e Shqipërisë në marrëdhëniet me fuqitë e tjera.

Kështu, publikimi i dokumentit nga qeveria bolshevike nxori në dritë një prej planeve sekrete që cenonin drejtpërdrejt tërësinë territoriale dhe pozitën ndërkombëtare të shtetit shqiptar.

Kjo nuk do të thotë se Trocki u shndërrua në një mbrojtës të posaçëm të çështjes shqiptare. Nuk ka bazë të mjaftueshme për ta paraqitur atë si një politikan të angazhuar drejtpërdrejt për Shqipërinë. Roli i tij ishte ai i publikuesit të një dokumenti që zbulonte pazaret territoriale të diplomacisë së fshehtë evropiane.

Lufta për pushtet

Pas vdekjes së Leninit në vitin 1924, lufta për drejtimin e Bashkimit Sovjetik u ashpërsua. Trocki mbështeste teorinë e “revolucionit të përhershëm”, ndërsa Stalini ndërtoi gradualisht doktrinën e “socializmit në një vend”.

Trocki humbi betejën politike. U përjashtua nga Partia Komuniste në vitin 1927, u dëbua nga Bashkimi Sovjetik në vitin 1929 dhe nisi një jetë të gjatë mërgimi. Fillimisht u vendos në Turqi, më pas jetoi në Francë dhe Norvegji, përpara se të merrte azil në Meksikë në vitin 1937.

Në mërgim vazhdoi të shkruante kundër Stalinit dhe të organizonte rrymat trockiste ndërkombëtare. Në vitin 1938 themeloi Internacionalen e Katërt, si alternativë ndaj Internacionales Komuniste të kontrolluar nga Moska.

Atentatet

Trocki e dinte se ishte një objektiv i mundshëm i vrasjes. Më 24 maj 1940, një grup i armatosur i drejtuar nga piktori meksikan dhe komunist David Alfaro Siqueiros sulmoi shtëpinë e tij në Coyoacán. Trocki dhe familja e tij shpëtuan.

Por atentati i dytë do të ishte fatal.

Më 20 gusht 1940, Ramón Mercader, i cili kishte fituar gradualisht besimin e rrethit të Trockit nën identitetin Jacques Mornard, hyri në studion e tij me një artikull që i kërkoi revolucionarit ta lexonte. Nën rroba kishte fshehur një kazmë akulli me bisht të shkurtuar.

Kur mbetën vetëm, Mercader e goditi Trockin në kokë. Goditja ishte e tmerrshme, por nuk e vrau menjëherë. Trocki u përlesh me atentatorin dhe truprojat ndërhynë. Kur ata nisën ta rrihnin Mercaderin, Trocki u kërkoi të mos e vrisnin: ai duhej të fliste.

Trocki u dërgua në spital dhe iu nënshtrua ndërhyrjes kirurgjikale. Megjithatë, plagët ishin fatale. Ai vdiq më 21 gusht 1940. Mercader u arrestua, u gjykua nga autoritetet meksikane dhe u dënua me 20 vjet burg.

Një vrasje me firmën e një epoke

Vrasja e Trockit u pa gjerësisht si kulmi i përndjekjes së tij nga aparati stalinist. Mercader ishte një komunist spanjoll i lidhur me operacionin e shërbimeve sekrete sovjetike; dokumentacioni i mëvonshëm ka ndriçuar më tej përgatitjen dhe organizimin e atentatit.

Trocki mbeti një figurë thellësisht kontradiktore. Ai ishte një nga ndërtuesit e pushtetit bolshevik dhe një figurë e rëndësishme e dhunës revolucionare, por njëkohësisht u kthye në kundërshtarin më të famshëm të sistemit stalinist që doli nga ai revolucion.

Pikërisht kjo e bën historinë e tij kaq të pazakontë: njeriu që ndihmoi të ndërtohej shteti revolucionar sovjetik përfundoi i vrarë larg Rusisë, nga një agjent i aparatit që kishte lindur prej të njëjtit revolucion.

Sot shtëpia e tij në Coyoacán është muze. Por trashëgimia e Trockit nuk është vetëm një çështje muzeale. Ajo mbetet pjesë e debatit mbi revolucionin, pushtetin, dhunën politike dhe kufirin e hollë mes idealit revolucionar dhe shtetit që kërkon ta mbrojë atë me çdo kusht.

Ajo ka ndërruar jetë në moshën 66-vjeçare, ndërsa nesër familjarët, miqtë dhe dashamirësit do t’i japin lamtumirën e fundit.

Ndër rolet e saj më të spikatura ishin në filmat “Ata ishin katër”, “Shokë të një skuadre” apo “Një djalë dhe një vajzë”, ku interpretoi rolin e një centralisteje.

Çeliku u përfshi në botën e filmit dhe spektaklit krejt rastësisht. Edhe pse nuk kishte formim profesional si aktore, ajo tërhoqi vëmendjen e regjisorëve për pamjen simpatike, natyrshmërinë dhe elokuencën. Më herët kishte prezantuar disa festivale rinore në Televizionin Shqiptar.

Në kinematografi, Rezana Çeliku interpretoi në disa prej filmave të njohur të asaj periudhe. Ndër rolet e saj më të spikatura ishte ai i partizanes në filmin “Ata ishin katër”, me regji të Kujtim Çashkut, si dhe roli i mësueses në filmin “Shokë të një skuadre”.

Në vitin 1989, ajo u shfaq në filmin “Një djalë dhe një vajzë”, ku interpretoi rolin e një centralisteje. Personazhi i saj, që përfshihej në një lidhje me një djalë më të ri në moshë, u konsiderua për kohën një rol i guximshëm dhe ngjalli diskutime. Ky ishte edhe interpretimi i fundit i Rezana Çelikut në kinematografi.

Pas largimit nga aktrimi dhe nga puna si mësuese në fshatrat e Tiranës, Çeliku u diplomua në Ekonomi dhe Juridik dhe vijoi karrierën në administratën publike. Për vite me radhë ajo punoi në Drejtorinë për Marrëdhëniet me Publikun në Bashkinë e Tiranës.

Në një intervistë të vitit 2011 për “Unë Gruaja” të gazetës “Panorama”, Rezana Çeliku kishte folur edhe për jetën e saj personale.

Ajo kishte treguar se kishte qëndruar e pamartuar dhe se pengu më i madh i jetës së saj kishte qenë mungesa e një fëmije, të cilin e konsideronte si thelbin e vërtetë të një familjeje.

Me ndarjen e saj nga jeta, arti dhe televizioni shqiptar humbin një tjetër figurë të veçantë të një brezi që la gjurmë në ekran dhe në kujtesën e publikut.

Kreu i qeverisë u ndal te ndërthurja që ekziston prej vitesh në jetën e tij, mes politikës dhe artit.

Rama e cilëson politikën si formën më të lartë të anagazhimit dhe procesit intelektual, që e krahasoi me një luftë për të sjellë ndryshim.

“Politika ka shumë kuptim dhe është për të ardhur keq që e ka humbur. Është forma më e lartë e angazhimit dhe e procesit intelektual: duhet të bësh që gjërat të ndodhin, jo me bojë, as me piano, por me njerëz. Dhe kjo është shumë e vështirë. Është një luftë për të sjellë ndryshim”,-tha Rama.
Po ashtu, Rama u ndal edhe te pasioni i tij për artin, që e konsideron si një mënyrë për t’iu larguar “çmndurisë” që ofron politika.

“Arti është një përpjekje për të mos u çmendur, sepse politika mund të jetë një çmenduri. Dhe rreziku për t’u budallallepsur është i menjëhershëm kur merresh me politikë. E bëj sepse më bën të ndihem mirë. Është e ngjashme me atë që më ndodh kur duhet të marr infuzione për të lehtësuar migrenën. Është një mënyrë për t’u detoksifikuar, për të holluar helmin e politikës”,u shpreh kryeministri./Mxh

Artikulli fokusohet te ekspozita e tij e fundit në Berlin, “Chrysalizing”, por rikthen edhe rrugëtimin e kryeministrit Rama nga studimet në Akademinë e Arteve gjatë komunizmit, te transformimi i Tiranës si kryebashkiak dhe më pas karriera politike si kryeministër.

Në intervistë, Rama flet gjithashtu për marrëdhënien mes artit dhe politikës, si dhe për mënyrën se si vazhdon të krijojë vepra arti gjatë angazhimeve të tij qeveritare.

“Arti është një përpjekje për të mos u çmendur, sepse politika mund të jetë një çmenduri. Dhe rreziku për t’u budallallepsur është i menjëhershëm kur merresh me politikë”, shprehet kryeministri për ‘El Pais’.

Artikulli i plotë:

Edi Rama, kryeministri i Shqipërisë dhe artisti që ekspozon në Paris dhe Nju Jork Kreu i qeverisë së vendit kandidat për në BE sapo ka prezantuar në Berlin një ekspozitë me skulptura bronzi të krijuara nga printime 3D.

“Arti është një përpjekje për të mos u çmendur, sepse politika mund të jetë një çmenduri. Dhe rreziku për t’u budallallepsur është i menjëhershëm kur merresh me politikë.”

Edi Rama (Tiranë, 62 vjeç), autori i këtij pohimi, e di mirë se për çfarë flet. Që prej vitit 2013 është kryeministër i Shqipërisë, autoriteti më i lartë ekzekutiv i këtij vendi të vogël ballkanik (2,75 milionë banorë) dhe i vetmi që ka siguruar katër mandate radhazi. Ai është gjithashtu kryetar i Partisë Socialiste dhe më parë ka qenë ministër i Kulturës, Rinisë dhe Sporteve dhe kryetar i Bashkisë së Tiranës. Mbi të gjitha, ai e përkufizon veten si artist.

Është formuar si piktor në Akademinë e Arteve të Bukura të Tiranës, ku më pas u bë edhe pedagog, ndërsa sot veprat e tij janë të pranishme në galeri me ndikim si Marian Goodman (Nju Jork dhe Paris), Nuno Centeno (Porto) apo Société në Berlin, ku takohemi në një 1 maj me diell. Është mëngjesi pas hapjes së ekspozitës së tij të parë në këtë galeri, me titull “Chrysalizing”, ku ka paraqitur skulpturat e tij të reja në bronz.

Titulli i ekspozitës evokon transformimin e praktikës së tanishme artistike të Ramës: një kalim nga piktura, disiplinë për të cilën deri tani njihej më shumë nga publiku dhe kritika, drejt këtyre skulpturave me forma zoomorfe, por që nuk i përkasin asnjë taksonomie biologjike të njohur. Dhe e gjithë kjo duke shmangur batutën e famshme të artistit konceptual amerikan Ad Reinhardt: “Skulptura është ajo gjë me të cilën përplasesh kur ecën mbrapsht për të admiruar një pikturë”.

Për Ramën, “është diçka që lindi natyrshëm”. Ai është ulur i shpenguar në një divan, me këmbët zbathur mbi tapetin e njërës prej sallave të Société, galeria që e ka sjellë në Berlin për Gallery Weekend, vorbullën e madhe artistike vjetore të kryeqytetit gjerman.

“Për më tepër, të gjitha këto vepra vijnë nga pikturat e mia të mëparshme, të cilat janë shndërruar në skulptura. Me anë të inteligjencës artificiale krijoj një model digjital dhe, prej tij, realizoj një printim 3D. Më pas punoj me dorë”.

I veshur me të zeza, përveç atleteve të bardha që qëndrojnë pranë kolltukut, Rama duket disi imponues, jo vetëm për shkak të gjatësisë së tij (1,98 metra) dhe trupit të fuqishëm, por edhe për seriozitetin fillestar. Një solemnitet që nis të shkrihet kur kujton vitet universitare në Akademinë e Arteve të Tiranës gjatë regjimit diktatorial të Enver Hoxhës, një prej regjimeve më të mbyllura dhe më kriminale të botës komuniste.

“Ishte një shkollë e bazuar në disiplinën dhe metodën e programeve sovjetike”, kujton ai. “I kushtohej shumë rëndësi vizatimit realist, pikturës dhe kompozimit. Profesionalisht ishte një shkollë shumë solide, por nuk kishte liri.

“Kishte vetëm realizëm socialist, pikë”.

Ndryshe nga ç’ndodhte në shtete të tjera komuniste, në Shqipëri arti i shekullit XX ishte i ndaluar. “Në fakt, në vitin 1986, kur përfundova studimet, historia e artit në Akademi pushonte së qeni vizuale te Gustave Courbet.

Imazhi i fundit që na tregonin ishte vepra e tij ‘Atelier-i i piktorit’, e vitit 1855. Pas kësaj kishte vetëm leksione pa imazhe, vetëm akuza dhe qortime ndaj artistëve të degjeneruar dhe asaj shoqërie të degjeneruar që e kthente jashtëqitjen në art”.

Paralelisht me studimet, Rama ndërtoi një karrierë modeste si basketbollist gjysmëprofesionist. “Gjatësia ime ishte vendimtare”, pranon ai. “Përveç kësaj, vuaja nga astma dhe prindërit e mi menduan se do të ishte mirë të merresha me ndonjë sport. Dhe kështu përfundova në ekipin kombëtar në moshën 20-vjeçare”.

Megjithatë, arsyeja kryesore për të luajtur basketboll ishte dëshira për të udhëtuar jashtë vendit.

“Një nga mënyrat e pakta për të dalë nga vendi ishte duke praktikuar sport në arenën europiane. Dhe unë doja të dilja për të vizituar muze. Ky ishte objektivi im”.

Por plani nuk i shkoi siç e kishte menduar. Në vitin 1984, destinacioni i tij i parë ndërkombëtar ishte Paderborni, pranë Dyseldorfit. “Bëmë ndalesë në Vjenë sepse nuk kishte fluturime direkte. Pasdite u largova fshehurazi nga hoteli për të vizituar Muzeun e Historisë së Artit”, kujton.

“Nuk dija si të orientohesha, nuk kisha as hartë. Nuk doja as të merrja autobusin nga frika se mos humbisja. Ishte nëntor dhe binte borë, ndaj vazhdova të ecja pa pushim, duke pyetur njerëzit në rrugë si mund të shkoja te muzeu. Po errësohej kur mbërrita. U afrova te ajo derë e madhe dhe gjeta një tabelë ku shkruhej: ‘E martë, mbyllur’. M’u desh të prisja edhe pesë vjet”.

Pas asaj vizite të dështuar, e kompensoi në vitin 1989 në Galerinë e Arteve të Bremenit, sërish gjatë një udhëtimi për një aktivitet sportiv.

“Ishte mahnitëse, sikur të takoja fantazmat për të cilat kisha ëndërruar gjithmonë. Në hyrje kishte disa shkallë që i ngjita duke u dridhur dhe, kur arrita lart, u gjenda përballë një skulpture të Rodin-it dhe një pikture të Picasso-s. Ishte si të ishe i virgjër dhe të hyje në një bordello. Ishte një ndjesi shumë erotike, shumë intensive”.

“Ishte sikur të takoja fantazmat për të cilat kisha ëndërruar gjithmonë.”

Pas rënies së Perdes së Hekurt, në vitin 1994 u zhvendos në Paris me bursë në Cité Internationale des Arts. “Objektivi im ishte të shëtisja botën. Kështu që, për njëfarë kohe, e vetmja gjë që bëja ishte të shisja piktura, të blija bileta avioni dhe të qëndroja në shtëpitë e të njohurve”.

Në vitin 1998, administrata e re shqiptare trokiti në derën e tij duke i ofruar Ministrinë e Kulturës. “Politika ka shumë kuptim dhe është për të ardhur keq që e ka humbur”, kundërshton ai.

“Është forma më e lartë e angazhimit dhe e procesit intelektual: duhet të bësh që gjërat të ndodhin, jo me bojë, as me piano, por me njerëz. Dhe kjo është shumë e vështirë. Është një luftë për të sjellë ndryshim”.

Tre vjet më vonë mori drejtimin e Bashkisë së Tiranës, qytet që e qeverisi për një dekadë. Në atë periudhë transformoi disa ndërtesa të epokës komuniste, duke u dhënë fasada gjeometrike plot ngjyra.

“Kryeqyteti ishte i shkatërruar dhe ne nuk kishim para. Tirana kishte vetëm 78 shtylla ndriçimi funksionale. Disa pulsonin dhe të tjerat nuk shërbenin për asgjë. Situata ishte e tmerrshme. Kudo kishte ndërtime pa leje. Për më tepër, i gjithë buxheti ynë për investime ishte vetëm 6,3 milionë dollarë”. Atëherë i folën për një projekt për restaurimin e trotuareve dhe fasadave.

“Me çfarë ngjyrash do t’i lyeni shtëpitë?”, pyeta.

“Me ngjyrat origjinale”, më thanë. “Por ndërtesat nuk ishin më origjinalet!”. Blloqet ishin deformuar nga ndërhyrjet e banorëve: dritare të zmadhuara, kate shtesë të ngritura nga hiçi, ballkone të mbyllura në çfarëdo mënyre.

“Deri atëherë unë punoja vetëm bardh e zi. Dhe ai ishte momenti kur ngjyrat erdhën në tryezën time të punës për të pikturuar pjesët e jashtme dhe për t’u dhënë jetë”, përshkruan ai.

Tregon se ajo ndërhyrje përmbysi prirjen e viteve nëntëdhjetë në qytet për të menduar vetëm për hapësirën private dhe jo për atë të përbashkët. “Gjatë pesë dekadave të mëparshme, qytetarët nuk kishin pasur pronë private; u thoshin se gjithçka ishte e tyre, por në të vërtetë nuk zotëronin asgjë.

Prandaj ndien nevojën të pohonin të drejtat e tyre individuale”. Hapësira publike ishte kthyer në një vend për t’u zaptuar ose për të hedhur mbeturina. Por kjo dinamikë ndryshoi me ato fasada të pazakonta shumëngjyrëshe. Kur Tirana në tërësi arrinte të mblidhte vetëm 4% të tarifave, në rrugët ku ishte ndërhyrë, mbledhja e tyre arriti në 100%. “Njerëzit filluan të paguanin taksat sepse kuptuan se Bashkia po bënte diçka për ta”, shpjegon.

“Dhe u përmirësua edhe siguria. Mësova se bukuria dhe pastërtia janë më imponuese se policia. Nëse dëshiron që njerëzit të jenë më pak agresivë ndaj pronës publike, sigurohu që estetika e saj t’u imponojë respekt”.

“Mësova se bukuria dhe pastërtia janë më imponuese se policia.”

Në vitin 2013, Rama u bë kryeministër i Shqipërisë, kulmi i karrierës së tij politike, pa e braktisur megjithatë anën e tij si artist. Këtë e dëshmojnë pjesëmarrjet e tij në Bienalen e Venecias në vitet 2003 dhe 2017. Një aktivitet që këtë vit nisi mes polemikave, pasi juria vendosi të përjashtonte Rusinë dhe Izraelin nga gara për çmimet zyrtare. Pas refuzimit të organizatorëve për të ndaluar pavijonet e të dy vendeve, juria dha dorëheqjen në bllok.

“Politika nuk duhet të përzihet me artin”, thotë prerë ai. “Dhe vendimi nëse një vend duhet pranuar apo jo në Bienale nuk i takon jurisë. Ky vendim u takon organizatorëve. Dhe nëse ata duan që ato vende të jenë të pranishme në Bienale, duhet të jenë. Funksioni i jurisë është të gjykojë artin, jo politikën botërore. As të përcaktojë kush është i miri dhe kush është i keqi në këtë planet”.

Kur kryeministri pyetet nëse nuk mendon se arti duhet të përfshihet në këto çështje, përgjigjet prerë: “Qëllimi i artit nuk është të ndryshojë botën. Ai duhet të ndryshojë këndvështrimin e njerëzve dhe të krijojë një hapësirë ku ata të mund të përpunojnë idetë e tyre dhe të përparojnë. Nuk ka misionin të ndalojë luftërat apo të lëshojë dënime dhe nuk duhet të ofrojë zgjidhjet që i takojnë politikës. Përzierja e të dyja fushave është e tmerrshme”.

Por si ndihet ai për momentin aktual?

“Ndihem i bekuar që nuk jam mes atyre që ndodhen në vendin nga ku merren sot vendimet e mëdha. Shqipëria është aq e vogël sa askush nuk pret që unë të marr ndonjë vendim të madh për planetin. Dhe kjo është fat, sepse nuk kam asnjë ide se çfarë do të bëja apo çfarë mund të bëja. Gjërat po shkojnë mjaft keq në këtë anë të botës, po”.

“Qëllimi i artit nuk është të ndryshojë botën. Ai duhet të ndryshojë këndvështrimin e njerëzve.”

Megjithatë, në rastin e Ramës, arti i tij është politik, të paktën në mënyrë të tërthortë, sepse një pjesë të pikturave i krijon gjatë konferencave zyrtare dhe mbledhjeve në Kryeministri, selia e qeverisë shqiptare. Rrjedhë e vetëdijes? Krijime nënndërgjegjshme? “Nuk e di. E gjithë ajo terminologji nuk është për mua”, përgjigjet. “E bëj sepse më bën të ndihem mirë. Është e ngjashme me atë që më ndodh kur duhet të marr infuzione për të lehtësuar migrenën. Është një mënyrë për t’u detoksifikuar, për të holluar helmin e politikës”.

Megjithatë, ai është skeptik ndaj imazhit sipas të cilit politikanët janë të ligj, ndërsa artistët qenie drite. “Nuk është e vërtetë. Artistët mund të jenë të këqij dhe politikanët engjëj”. Një dualitet, art/politikë, që për të nuk është problematik.

“E vetmja gjë që nuk bëj është t’ua shes veprat e mia shqiptarëve ose dikujt që ka biznese në Shqipëri”, shpjegon. “Çështja është të verifikohet kushdo që dëshiron të blejë një nga veprat e mia. Nëse ndonjë nga galeritë me të cilat punoj merr një kërkesë për blerje, ma përcjell dhe kontrollohen të dhënat e atij personi për t’u siguruar që nuk ekziston asnjë lidhje me punën time qeveritare”.

Ndërkohë, pikturat e tij, një lloj shkarravinash jashtëzakonisht shumëngjyrëshe, vazhdojnë të grumbullohen në muret e zyrës së tij në kryeqytetin shqiptar, një ndalesë pothuajse e detyrueshme për udhëheqësit botërorë gjatë vizitave zyrtare.

“Nëse pendohem për diçka, është që nuk i kam filmuar”, bën shaka ai. “Fillova ta bëja shumë vonë. Ka nga të gjitha llojet e reagimeve dhe është shumë argëtuese. Do të kishte dalë një film i jashtëzakonshëm. Mendoj se kam të regjistruar John Kerry-n dhe Mark Rutte-n”. Dhe gjithashtu Pedro Sánchez-in.

“Ka shije të shkëlqyer. Dhe organizoi samitin më të paharrueshëm të NATO-s në histori në Muzeun Prado! Është diçka që nuk do ta harroj kurrë”, thekson ai.

Në kabinetin e tij, përpara këtyre krijimeve, disa udhëheqës sillen normalisht, të tjerë shfaqen të habitur dhe pjesa tjetër mbetet duke menduar se çfarë të thotë. “Njëri prej tyre, nuk do t’ia them emrin, nuk ndihej shumë rehat”, pranon ai. “Papritur më pyeti: ‘Ku është zyra juaj?’. I thashë: ‘Kjo është zyra ime’. ‘Po këto çfarë janë?’, këmbënguli.

I shpjegova se ishin vizatimet e mia. ‘Pikturoni mbi mur?’, më pyeti. I sqarova se i bëj mbi tavolinën e punës dhe më pas prodhoj letër-muri që vendoset në mure. Ai thirri: ‘Ju jeni një njeri i çuditshëm, Edi Rama. Mendova se ky ishte vendi ku kujdesen për fëmijët e punonjësve kur nuk mund t’i çojnë në çerdhe’. Unë vetëm munda t’i përgjigjesha: ‘Jo, i vetmi fëmijë këtu jam unë’”. “Jo, i vetmi fëmijë këtu jam unë.”

“Jo, i vetmi fëmijë këtu jam unë.”/ad

“Socializmit me fytyrë njerëzore” mbeti vetëm një ëndërr, sepse u shtyp nën zinxhirët e tankeve. Ajo që bota e njohu si “Pranvera e Pragës”, vetëm në pak orë  u kthye në një dimër të gjatë pushtimi dhe rezistence qytetare…

…Në agimin e 20 gushtit 1968, Praga u zgjua nën gjëmimin e tankeve dhe marshimin e ushtarëve të huaj. Trupat e Traktatit të Varshavës, të dërguara nga Bashkimi Sovjetik, hynë me dhunë në zemrën e Çekosllovakisë për të shuar një ëndërr që sapo kishte nisur të merrte formë. Qytetarët, të habitur e të guximshëm, dolën përballë tankeve me duar bosh, me flamuj kombëtarë dhe me thirrje për liri. Sheshet u mbushën me zëra që kërkonin të drejtën për të jetuar ndryshe, ndërsa mbi kryeqytet rëndonte hija e një perandorie që nuk pranonte sfida ndaj pushtetit të saj.

Shpresa e re e vitit 1968

Në fillim të vitit 1968, Çekosllovakia përjetoi një ringjallje politike e shoqërore të udhëhequr nga Aleksander Dubçek, sekretari i parë i Partisë Komuniste Çekosllovake. Ai shpalli programin e “socializmit me fytyrë njerëzore”, që synonte: -liberalizimin e mediave dhe lirisë së shprehjes, -lehtësimin e censurës, -rritjen e të drejtave qytetare, -reformimin e ekonomisë drejt një modeli më të hapur, -kufizimin e pushtetit të policisë sekrete.

Këto ndryshime u pritën me entuziazëm nga qytetarët, por me ankth nga udhëheqja sovjetike dhe aleatët e saj të Paktit të Varshavës.

Reagimi sovjetik

Bashkimi Sovjetik, i udhëhequr nga Leonid Brezhnev, i pa reformat si kërcënim për kontrollin ideologjik mbi bllokun lindor. Frika e Moskës ishte se liberalizimi i Çekosllovakisë do të krijonte një “efekt domino” në vendet e tjera socialiste. Për muaj të tërë, udhëheqësit sovjetikë u përpoqën ta bindnin Dubček-un të tërhiqej, por pa sukses. Më pas, u vendos ndërhyrja ushtarake.

Pushtimi i gushtit 1968

Më 20–21 gusht 1968, rreth 500,000 trupa shoqëruar nga të paktën 4000 tanke të Paktit të Varshavës nga Bashkimi Sovjetik, Polonia, Hungaria, Bullgaria dhe Gjermania Lindore (por jo Rumania) pushtuan Çekosllovakinë.

“The New York Times” citoi raporte për 650,000 burra të pajisur me armët më moderne dhe të sofistikuara në katalogun ushtarak sovjetik.

Tanket sovjetike u vendosën në Pragë dhe qytete të tjera kryesore. Pushtimi vrau më shumë se 100 njerëz dhe shkatërroi përpjekjet e atij vendi për të reformuar sundimin komunist.

Popullsia reagoi me protesta paqësore, ndalonte tanket, hiqte shenjat rrugore për t’u humbur orjentimin pushtuesve, dhe valëvisnin flamujt çekosllovakë si shenjë sfide.

Pavarësisht rezistencës civile, pushtimi u konsolidua shpejt. Udhëheqja reformatore u arrestua dhe u detyrua të braktiste projektin e saj.

Fundi i një ëndrre 

Pushtimi i gushtit shënoi fundin e Pranverës së Pragës. Filloi periudha e ashtuquajtur “Normalizim”, ku censura u rikthye, liritë qytetare u shtypën dhe mijëra intelektualë, studentë e punëtorë u përjashtuan nga jeta publike ose u detyruan të emigronin.

Megjithatë, shpirti i rezistencës nuk u shua. Në janar të vitit 1969, një student i ri, Jan Pallak, në shenjë proteste kundër pushtimit dhe humbjes së lirisë, iu vuri flakën vetes në sheshin “Wenceslas” të Pragës. Vdekja e tij tronditi botën dhe u bë simbol i sakrificës për lirinë.

Reagimi i Shqipërisë

Qëndrimi i Shqipërisë ndaj pushtimit të Çekosllovakisë në gusht 1968 ishte i ashpër dhe unik në botën socialiste, sepse Tirana doli hapur kundër Bashkimit Sovjetik dhe Traktatit të Varshavës. Shqipëria ishte e vetmja anëtare e Paktit të Varshavës që kritikoi publikisht ndërhyrjen sovjetike. Udhëheqja komuniste shqiptare e dënoi hapur pushtimin e Çekosllovakisë, duke e quajtur një “akt agresioni imperialist të tipit fashist” dhe një tradhti ndaj parimeve të socializmit.

Si pasojë e kësaj ngjarjeje, më 5 shtator 1968, Shqipëria shpalli zyrtarisht daljen e saj nga Pakti i Varshavës. Argumenti kryesor ishte se Pakti nuk kishte më karakter mbrojtës, por ishte shndërruar në një instrument për të nënshtruar kombet e tjera socialiste.