Kuriozitete – Gazeta Fjala

13:12 Si mënyra si uleni mund të ndikojë në vendimet tuaja? Shkencëtarët zbuluan një lidhje befasuese

EL — Wed, 09 Sep 2026 11:12:31 +0000

Një studim i ri sugjeron se qëndrimi i trupit mund të ndikojë në mënyrën si përballemi me rrezikun dhe si i përjetojmë emocionet

Mënyra si ulemi mund të jetë më e rëndësishme nga sa mendojmë. Një studim i ri nga kërkues të Universitetit McGill sugjeron se një qëndrim më i drejtë i trupit lidhet jo vetëm me një ndjenjë më të fortë krenarie, por edhe me një qasje disi të ndryshme ndaj rrezikut.

Rezultatet tregojnë gjithashtu se sjellja jonë mund të ndikohet nga elemente të vogla të mjedisit përreth, edhe kur nuk jemi të vetëdijshëm për këtë.

Çfarë i bëri pjesëmarrësit të uleshin më drejt?

Në eksperiment morën pjesë gati 200 persona. Megjithatë, studiuesit nuk u treguan se po shqyrtonin ndikimin e qëndrimit të trupit në vendimmarrje.

Në vend të kësaj, ata ndryshuan mënyrën se si ishte organizuar hapësira e punës. Një pjesë e pjesëmarrësve përdorën një tablet të vendosur mbi një platformë të ngritur në një tavolinë të rregullueshme, gjë që i nxiste natyrshëm të uleshin më drejt. Të tjerët punuan në një tavolinë më të ulët dhe kishin më shumë tendencë të përkuleshin përpara.

Më pas, pjesëmarrësit kryen një detyrë kompjuterike të njohur si “detyrë e rrezikut me balonë”. Ata duhej të frynin gradualisht një balonë virtuale. Çdo shtypje e radhës rriste shpërblimin e mundshëm, por njëkohësisht edhe rrezikun që balona të shpërthente dhe pikët e fituara në atë raund të humbnin.

Personat që ishin ulur më drejt kishin tendencë të bënin më shumë shtypje dhe të arrinin rezultate më të mira.

Megjithatë, studiuesit theksojnë se kjo nuk do të thotë se ata ishin thjesht më impulsivë.

Sipas Jorge Armony, profesor i psikiatrisë dhe psikologjisë në Universitetin McGill dhe autor kryesor i studimit, rezultatet sugjerojnë se pjesëmarrësit nuk vepruan në mënyrë më impulsive, por mund të kenë qenë më efikasë në përballimin e rrezikut.

istockphoto

Qëndrimi i trupit mund të lidhet edhe me emocionet

Ndryshimet nuk u vunë re vetëm në sjellje. Pjesëmarrësit që qëndruan më drejt kishin gjithashtu më shumë gjasa të raportonin një ndjenjë më të fortë krenarie.

Kjo është interesante, pasi krenaria lidhet me mënyrën se si e vlerësojmë veten dhe veprimet tona. Sipas autorëve, kjo mund të tregojë se pozicioni i trupit nuk ndikon vetëm në mënyrën si sillemi, por në një masë të caktuar edhe në mënyrën se si i përjetojmë përvojat tona.

Megjithatë, studiuesit paralajmërojnë se efektet e vërejtura ishin të moderuara dhe u shfaqën në kushte të kontrolluara laboratorike.

Pra, kjo nuk do të thotë se vetëm duke drejtuar shpinën do të bëheni papritur më të mirë në marrjen e vendimeve ose më të sigurt në vete.

Ndoshta nuk është vetëm qëndrimi, por edhe hapësira përreth nesh

Një nga aspektet më interesante të studimit është se pjesëmarrësve nuk iu kërkua drejtpërdrejt të uleshin drejt.

Qëndrimi i tyre u ndikua nga vetë organizimi i hapësirës së punës. Shumica nuk ishin as të vetëdijshëm se mënyra si uleshin ishte pjesë e eksperimentit.

Kjo i ndihmoi studiuesit të shmangnin një problem që ka shoqëruar prej vitesh disa eksperimente mbi të ashtuquajturat “poza të fuqisë”: mundësinë që pjesëmarrësit ta kuptojnë qëllimin e studimit dhe, pa vetëdije, të sillen sipas asaj që mendojnë se pritet prej tyre.

Në këtë eksperiment, pozicioni i trupit u ndikua nga pajisjet dhe jo nga udhëzimet e drejtpërdrejta të studiuesve. Për më tepër, përmes analizës së videove u matën këndet e qafës së pjesëmarrësve për të konfirmuar se qëndrimi i tyre kishte ndryshuar realisht.

Një tavolinë mund të ndikojë më shumë sesa duket

Rezultatet nuk mbështesin idenë e thjeshtë se “uluni drejt dhe do të merrni vendime më të mira”.

Ato sugjerojnë diçka më interesante: edhe elemente të vogla të mjedisit tonë të përditshëm mund të ndikojnë, në një masë të caktuar, në sjelljen dhe emocionet tona.

Lartësia e tavolinës, pozicioni i ekranit dhe mënyra se si organizojmë hapësirën ku punojmë mund të ndikojnë jo vetëm në komoditetin fizik, por potencialisht edhe në mënyrën se si reagojmë në situata që kërkojnë vendimmarrje.

Gjithsesi, autorët theksojnë se efektet ishin të moderuara dhe u vërejtën në kushte laboratorike. Prandaj, studimi nuk duhet parë si një metodë e provuar për të përmirësuar gjykimin apo vendimmarrjen.

Por ai ngre një pyetje interesante: sa nga sjelljet tona të përditshme mund të ndikohen nga gjëra aq të zakonshme sa mënyra si jemi ulur dhe hapësira ku punojmë? /et

11:30 Nuk ka lidhje mes celularit dhe tumoreve të trurit

Leonard — Wed, 09 Sep 2026 09:30:39 +0000

Përdorimi i celularit nuk rrit rrezikun për tumore të trurit apo të kokës. Këtë e konfirmon rishikimi më i madh dhe më rigoroz i porositur ndonjëherë nga Organizata Botërore e Shëndetësisë, i botuar më 3 shtator 2024 në revistën shkencore Environment International.

Studimi u koordinua nga ARPANSA – Agjencia Australiane për Mbrojtjen nga Rrezatimi dhe Sigurinë Bërthamore – nën drejtimin e Prof. Ken Karipidis, me 11 studiues nga 10 vende. U shqyrtuan mbi 5.000 studime, por vetëm 63 studime vëzhguese rigoroze të kryera nga viti 1994 deri në 2022 mbetën në analizën finale. Konkluzioni i tyre është i prerë: “evidence does not show a link between mobile phones and brain cancer or other head and neck cancers”.

Analiza u fokusua specifikisht te glioma, meningioma, neuroma akustike, tumoret e gjëndrrës së hipofizës, të gjëndrave të pështymës dhe tumoret pediatrike të trurit. Nuk u gjet asnjë lidhje në përgjithësi, as për përdorim të zgjatur mbi 10 vjet, as për numrin e orëve të kaluara në telefon.

Argumenti më i fortë është epidemiologjik: edhe pse përdorimi i celularëve është rritur në mënyrë masive në 20 vitet e fundit, incidenca e tumoreve të trurit ka mbetur e qëndrueshme.

Pse lindën dyshimet?

Celularët, si çdo pajisje wireless, lëshojnë rrezatim elektromagnetik në frekuenca radio. Ky është rrezatim jojonizues, që do të thotë se nuk ka energji të mjaftueshme për të dëmtuar ADN-në dhe nuk mund të shkaktojë drejtpërdrejt mutacione kancerogjene. Jemi vazhdimisht të ekspozuar ndaj tij në përditshmëri.

Shqetësimi lindi nga dy faktorë: telefoni mbahet gjatë pranë kokës dhe valët e radiofrekuencës, nëse janë intensive, mund të ngrohin indet. Studimet e vjetra që nxisnin panikun bazoheshin kryesisht në vetë-raportim – metodë jo e besueshme, sepse pacientët e diagnostikuar me tumor priren të mbivlerësojnë kohën e përdorimit, ndërsa personat e shëndetshëm jo.

Çfarë ndodh me klasifikimin e IARC?

Bazuar pikërisht në ato studime të vjetra, në 2011 Agjencia Ndërkombëtare për Kërkimin e Kancerit (IARC) e OBSH-së i klasifikoi fushat elektromagnetike të radiofrekuencës si “ndoshta kancerogjene” – Grupi 2B. Ky është i njëjti grup ku bëjnë pjesë aloe vera dhe turshitë, pra do të thotë “nuk mund ta përjashtojmë plotësisht, por nuk kemi prova”. Që atëherë, qindra studime nuk kanë gjetur asnjë provë bindëse dhe klasifikimi pritet të rishqyrtohet.

OBSH ka porositur tashmë pjesën e dytë të rishikimit, e cila do të hetojë lidhjen e mundshme me leuçeminë, limfomën jo-Hodgkin dhe shëndetin riprodhues. Rishikimet e deritanishme për fertilitetin mashkullor kanë përjashtuar lidhjen me rënien e numrit të spermës, ndërsa për peshën e ulët të lindjes te të porsalindurit është vërejtur një lidhje vetëm në kontekste me ekspozim jashtëzakonisht të lartë, përtej niveleve të konsideruara të sigurta.

Përgatiti: L.Veizi

09:01 A është personaliteti i shkruar në ADN? Shkencëtarët zbulojnë 1.260 variante gjenetike të lidhura me karakterin

EL — Wed, 09 Sep 2026 07:01:37 +0000

Pse një person është shumë shoqëror, një tjetër më i tërhequr, dikush planifikon me kujdes çdo hap, ndërsa një tjetër reagon shumë më fuqishëm ndaj stresit?

Në formimin e personalitetit ndikojnë shumë faktorë – nga përvojat jetësore dhe mjedisi deri te mënyra se si rritemi. Megjithatë, një studim i madh i publikuar në revistën shkencore Nature tregon se një pjesë e përgjigjes mund të gjendet edhe në ADN.

Në analizën më të madhe të këtij lloji deri më tani, studiuesit identifikuan 1.260 variante gjenetike të lidhura me të ashtuquajturat “Pesë tiparet e mëdha” të personalitetit – Big Five. Studimi përfshiu 46 grupe të ndryshme dhe, varësisht nga tipari i analizuar, nga rreth 611 mijë deri në më shumë se 1,1 milion njerëz.

Megjithatë, rezultatet nuk nënkuptojnë se ekziston një “gjen i karakterit”, as se një analizë e ADN-së mund të tregojë saktësisht se çfarë personaliteti ka një njeri.

Çfarë janë “Pesë tiparet e mëdha” të personalitetit?

Një nga modelet më të përdorura në psikologjinë bashkëkohore e përshkruan personalitetin përmes pesë dimensioneve të gjera: ekstraversioni, pajtueshmëria, ndërgjegjshmëria, neuroticizmi dhe hapja ndaj përvojave.

Ekstraversioni përfshin tipare si shoqërueshmëria, vetëbesimi në komunikim dhe energjia. Pajtueshmëria lidhet me dhembshurinë, respektin dhe besimin ndaj të tjerëve, ndërsa ndërgjegjshmëria me organizimin, përgjegjësinë dhe këmbënguljen.

Neuroticizmi lidhet me prirjen për ankth, shqetësim dhe paqëndrueshmëri emocionale, ndërsa hapja ndaj përvojave përfshin imagjinatën, kureshtjen dhe gatishmërinë për të eksploruar ide e përvoja të reja, transmeton Telegrafi.

Më shumë se një milion njerëz në studimin më të madh deri më tani

Studiuesit analizuan të dhënat e 46 kohortave, ndërsa madhësia e mostrës ndryshonte sipas tiparit: nga 611.037 pjesëmarrës për pajtueshmërinë deri në 1.136.711 për neuroticizmin.

Në total u identifikuan 1.260 variante kryesore gjenetike, të lidhura statistikisht me pesë tiparet e personalitetit. Prej tyre, 824 – rreth 65 për qind, ndodheshin në rajone që nuk ishin lidhur më parë me tiparin përkatës.

Numri më i madh i sinjaleve gjenetike u gjet për neuroticizmin, me 706, pasuar nga ekstraversioni me 258, ndërgjegjshmëria me 131, hapja ndaj përvojave me 126 dhe pajtueshmëria me 39.

Por pikërisht këtu qëndron edhe pjesa më e rëndësishme e studimit.

ADN-ja nuk mund t’jua “lexojë” personalitetin

Edhe pse 1.260 variante tingëllojnë shumë, ndikimi individual i secilit variant është shumë i vogël.

Sipas autorëve, variantet e zakonshme gjenetike shpjegojnë rreth 4,8 deri në 9,3 për qind të dallimeve të matura në tiparet e personalitetit. Kur merret parasysh edhe besueshmëria e instrumenteve psikologjike të përdorura për matjen e personalitetit, vlerësimi arrin afërsisht 9,3 deri në 13,3 për qind.

Kjo do të thotë se nuk ekziston një test i thjeshtë gjenetik që mund të tregojë nëse dikush do të jetë i hapur, shoqëror, i përgjegjshëm apo më i prirur ndaj shqetësimit.

Gjenet janë vetëm një pjesë e historisë. Mjedisi, përvojat jetësore dhe ndërveprimi mes biologjisë dhe mjedisit vazhdojnë të kenë rol thelbësor në zhvillimin e personalitetit.

Lidhje edhe me shëndetin dhe mënyrën e jetesës

Studiuesit shqyrtuan gjithashtu korrelacionet gjenetike midis tipareve të personalitetit dhe dhjetëra sjelljeve e rezultateve jetësore, duke përfshirë shëndetin fizik e mendor, karakteristika sociale dhe faktorë të tjerë të jetës së përditshme.

Në veçanti, profili gjenetik i lidhur me neuroticizmin tregoi korrelacione me një rrezik më të lartë për disa forma të psikopatologjisë, ndërsa profile të tjera të personalitetit shfaqën modele të ndryshme lidhjesh.

Por këto rezultate duhen interpretuar me kujdes: korrelacioni gjenetik nuk do të thotë se një tipar personaliteti shkakton një sëmundje, as se një person që ka një profil të caktuar do ta zhvillojë atë.

Studimi vë në pikëpyetje edhe një ide të vjetër

Teori të mëhershme neurobiologjike shpesh e kanë lidhur ekstraversionin dhe hapjen ndaj përvojave kryesisht me dopaminën, ndërsa neuroticizmin, ndërgjegjshmërinë dhe pajtueshmërinë me serotoninën.

Mirëpo, analiza e re gjenetike nuk gjeti mbështetje të fortë për një ndarje kaq të thjeshtë. Autorët raportojnë se as dopamina dhe as serotonina nuk u renditën ndër sistemet neuronale më të pasuruara përkatëse në analizat e tyre.

Kjo tregon edhe një herë se biologjia e personalitetit është shumë më komplekse sesa ideja se një tipar mund të shpjegohet nga një gjen apo një neurotransmetues i vetëm.

Përfundimi i studimit më të madh gjenetik për personalitetin deri më tani është, në fakt, mjaft i qartë: një pjesë e dallimeve tona individuale lidhet me gjenetikën, por ADN-ja nuk e përcakton e vetme se kush jemi./et

15:30 Njerëzit po i fusin librat e përdorur në ngrirje dhe arsyeja është gjeniale!

Klara — Tue, 08 Sep 2026 13:30:47 +0000

Nëse blini shpesh libra të përdorur, ndoshta nuk ju ka shkuar kurrë mendja që para se t’i vendosni në bibliotekë, mund të përfundojnë në ngrirje. Tingëllon e çuditshme, por kjo praktikë përdoret për një arsye konkrete: për të ndihmuar në eliminimin e insekteve, vezëve të tyre dhe për të frenuar përhapjen e mykut.

Librat e vjetër mund të kenë të ashtuquajturit “morrat e librave”, insekte shumë të vogla që ushqehen me myk dhe materiale organike në libra. Sipas Better Homes & Gardens, ngrirja e librit për të paktën 48 orë, brenda një qeseje plastike të mbyllur mirë, mund të ndihmojë në vrasjen e insekteve.

Arsyeja është se temperaturat shumë të ulëta krijojnë kristale akulli brenda qelizave të insekteve, duke i dëmtuar ato. Kjo metodë nuk përdor kimikate dhe është aq e njohur sa teknika të ngjashme përdoren edhe nga muze dhe arkiva për dokumente të vjetra apo libra të rrallë.

Por ngrirja mund të ndihmojë edhe në një problem tjetër: mykun. Sporet e mykut bëhen joaktive në temperatura nën zero dhe procesi i përhapjes së tij ngadalësohet. Librat janë të ndjeshëm ndaj mykut sepse letra është poroze dhe materialet e lidhjes mund të mbajnë lagështi.

Shenjat që një libër mund të ketë myk përfshijnë erë të rëndë ose lagështie, njolla të zeza, të bardha, jeshile apo portokalli, pjesë të buta ose me push në kopertinë dhe faqe të deformuara nga lagështia.

Ja si duhet të veproni: Libri duhet futur në një qese me mbyllje hermetike, për të shmangur hyrjen e lagështisë dhe për të mbajtur gjithçka të izoluar. Më pas vendoset në ngrirje për të paktën 48 orë, idealisht edhe më gjatë. Kur nxirret, duhet lënë të arrijë gradualisht temperaturën e ambientit ndërsa është ende i mbyllur në qese, në mënyrë që të shmanget kondensimi.

Pra, herën tjetër që gjeni një libër të bukur të përdorur, ndoshta hapi i parë nuk është rafti i bibliotekës, por frigoriferi./k.m

11:30 Shkenca/ A është gjeoinxhinieria një kërcënim apo një mundësi shpëtimi për Planetin?

Leonard — Tue, 08 Sep 2026 09:30:48 +0000

Përgatiti: Leonard Veizi

Nuk erdhi me qershorin. Erdhi në maj. Dhe nuk iku në gusht. Vera e vitit 2026 nuk ishte më stina e pushimeve, por stina e provës. Pas 2024-ës, më e nxehta në histori, dhe 2025-ës që e theu sërish rekordin, ne prisnim një verë të nxehtë. Ajo që morëm ishte një verë që nuk negocion.

Në Tiranë, asfalti u zbut në orën 11 të paradites. Në Europë, zjarret nisën para se të niseshin pushimet. Dhe për herë të parë, pyetja nuk ishte “sa gradë do të shkojë?”, por “sa do të zgjasë?”…

…Ndërkaq, vera e vitit 2024 hyri në histori si më e nxehta e regjistruar ndonjëherë, por rekordi nuk qëndroi gjatë. 2024 u mbyll si viti më i nxehtë në 145 vite matje, duke thyer rekordin e 2023 me 0.12°C sipas NASA dhe Copernicus.Ndryshimi i klimës është pasojë e dështimit tonë për të ulur emetimet, dhe pikërisht këtu shfaqet debati i madh: gjeoinxhinieria.

Por a janë zgjidhjet për të manipuluar klimën më të rrezikshme se vetë sëmundja?

Çfarë është gjeoinxhinieria? Dy rrugë krejt të ndryshme

Shkenca bën një ndarje thelbësore që shpesh ngatërrohet:

Heqja e karbonit (CDR):

Kapja e CO2 nga ajri. Sot në botë ka më pak se 30 impiante të tilla. Në 2023 kapnin së bashku vetëm rreth 10.000 tonë në vit. Sot, me hapjen e impiantit Mammoth në Islandë në maj 2024, kapaciteti global ka shkuar në rreth 50.000 tonë. Edhe kështu, shifra është e papërfillshme krahasuar me 36 miliardë tonët që emetojmë çdo vit. Është e shtrenjtë, por me rrezik të ulët për klimën.

Modifikimi i rrezatimit diellor (SRM):

Reflektimi i një pjese të dritës së diellit për të ftohur Tokën artificialisht. Është e lirë, e shpejtë, por nuk zgjidh shkakun dhe nuk ndal acidifikimin e oqeaneve. Këtu hyjnë dy teknikat më të diskutuara:

a) Injeksioni i aerosoleve në stratosferë (SAI):

Avionë që lëshojnë dioksid squfuri në 10-50 km lartësi. Aty SO2 shndërrohet në aerosole sulfati që reflektojnë rrezet e diellit. Ideja nuk është fantashkencë. Vjen nga natyra: shpërthimi i malit Pinatubo në Filipine në qershor 1991 lëshoi 17-20 milion ton SO2 dhe ftohi planetin me rreth 0.5°C për më shumë se një vit.

b) Ndriçimi i reve detare (MCB):

Anije që spërkasin kripë deti të imët në troposferë (0-10 km) për t’i bërë retë e ulëta detare më të dendura dhe më reflektuese. Nuk ka lidhje me squfurin.

Siç thotë Prof. Liz Bentley, drejtuese e Shoqërisë Mbretërore Meteorologjike Britanike: “We need to start thinking about other things we can do to limit any further warming” – por me kujdes ekstrem.

Pse OKB thotë “jo” për momentin?

Në shkurt 2023, Programi i Kombeve të Bashkuara për Mjedisin (UNEP) publikoi raportin “One Atmosphere” për SRM. Përfundimi ishte i prerë: vendosja në shkallë të gjerë e këtyre teknologjive aktualisht është “not necessary, viable, prudent or sufficiently safe”.

Raporti thekson dy rreziqe që ti i përmend, por edhe një të tretë, më të rrezikshëm:

Kaosi i motit:

Modelimet tregojnë se ftohja artificiale mund të zhvendosë musonet në Azi dhe Afrikë, duke shkaktuar thatësirë në Amazon dhe përmbytje në Sahel në të njëjtën kohë.

Morali i rremë:

Rreziku që qeveritë dhe kompanitë të thonë “e zgjidhëm me gjeoinxhinieri” dhe të ndalin përpjekjet për dekarbonizim.

Termination Shock – goditja e ndërprerjes:

Ky është argumenti i ri që duhet shtuar. Nëse e fillojmë SRM dhe e mbajmë planetin artificialisht të ftohtë për 20 vjet, dhe pastaj e ndërpresim papritur për shkak të luftës, krizës apo mosmarrëveshjes, temperatura do të kërcejë me 1-2°C brenda muajsh. Është një varësi nga e cila nuk del më.

Dhe kush vendos termostatin e Tokës? Nuk ekziston asnjë traktat ndërkombëtar për këtë. Nëse SHBA dëshiron 1.5°C dhe India dëshiron më shumë shi musonik, kush ka të drejtë?

Pse po rritet mosbesimi?

Këtu ke të drejtë. Gjeoinxhinieria është shënjestra perfekte e teorive konspirative për “chemtrails” dhe projekte sekrete të motit. Royal Meteorological Society vetë ka dënuar sulmet ndaj parashikuesve të motit, duke paralajmëruar se kjo klimë toksike po tremb donatorët dhe po dëmton kërkimin legjitim.

Siç thuhet në raportin e UNEP, ne kemi nevojë për më shumë kërkim, jo më pak – por kërkim i hapur, i qeverisur ndërkombëtarisht.

Përfundimi:

Vetëm gjeoinxhinieria nuk do ta shpëtojë kurrë planetin. CDR është e nevojshme, por duhet të shkallëzohet 1000 herë. SRM mund të jetë një aspirinë që ul temperaturën, por nuk shëron infeksionin dhe ka efekte anësore potencialisht fatale. Pa uljen drastike të emetimeve, çdo ndërhyrje është thjesht një eksperiment me të vetmin planet që kemi.

08:30 Një oqean me plastikë: çfarë po gjendet në trupin e balenave dhe delfinëve

Leonard — Tue, 08 Sep 2026 06:30:50 +0000

Mikroplastika nuk ndodhet më vetëm në det. Gjurmë të saj janë gjetur në mushkëri dhe në indet dhjamore të balenave dhe delfinëve. Një pjesë e madhe vjen nga fijet sintetike të rrobave dhe plastika e shisheve

Mbi 170 trilionë fragmente plastike vlerësohet se lundrojnë në sipërfaqen e oqeaneve të botës. Shifra është aq e madhe sa vështirë të përfytyrohet. Por problemi nuk qëndron vetëm te plastika që shihet mbi ujë apo ajo që grumbullohet në brigje. Një pjesë e saj është kthyer në grimca mikroskopike dhe ka hyrë në zinxhirin ushqimor të deteve.

Një studim i botuar në revistën shkencore Environmental Pollution ka zbuluar mikroplastikë në mushkëri dhe në indet dhjamore të një pjese të konsiderueshme të gjitarëve detarë të analizuar.

Rezultati është shqetësues për një arsye të thjeshtë: plastika nuk po qëndron vetëm në mjedisin ku jetojnë këto kafshë. Ajo po gjendet brenda trupit të tyre.

Plastika grumbullohet në indet dhjamore

Studiuesit analizuan mostra nga 32 gjitarë detarë të rritur, të gjetur të ngordhur ose të bllokuar në brigje ndërmjet viteve 2000 dhe 2021, në Alaskë, Kaliforni dhe Karolinën e Veriut.

Mostrat u morën nga disa lloje indesh dhjamore, por edhe nga mushkëritë.

Një nga veçoritë e plastikës është se shumë prej përbërësve të saj kanë karakter lipofil – pra kanë prirje të lidhen me yndyrnat. Kjo ngre shqetësimin se mikroplastika mund të depërtojë dhe të qëndrojë në indet dhjamore të cetaceve.

Studiuesit shqyrtuan disa zona të pasura me yndyrë, përfshirë shtresën dhjamore nën lëkurë, melonin – organin e vendosur në pjesën e përparme të kokës që ndihmon në orientimin përmes ekolokimit – si dhe jastëkët dhjamorë të nofullës së poshtme.

Por mikroplastika nuk u kufizua vetëm në indet dhjamore.

Ajo u gjet edhe në mushkëri.

Grimca më të holla se një qime

Fragmentet plastike të identifikuara në mostrat e indeve kishin përmasa nga rreth 198 deri në 537 mikrometra.

Për ta kuptuar më mirë madhësinë e tyre, një qime njerëzore ka trashësi mesatare rreth 75 mikrometra.

Kjo do të thotë se bëhet fjalë për grimca shumë të vogla, të cilat mund të kalojnë lehtësisht nga mjedisi në organizmin e kafshëve dhe të përfundojnë në pjesë të ndryshme të trupit.

Mikroplastika është veçanërisht problematike sepse nuk përbëhet nga një material i vetëm. Ajo mund të vijë nga shumë produkte dhe burime të ndryshme: veshjet sintetike, shishet, ambalazhet, pajisjet e peshkimit dhe një numër i madh produktesh plastike që, pasi degradohen, shpërbëhen në grimca gjithnjë e më të vogla.

Nga rrobat te oqeani

Ndër fragmentet e identifikuara në mostrat e studiuara, një pjesë e rëndësishme përbëhej nga fibra poliesteri.

Këto fibra mund të çlirohen gjatë larjes së rrobave sintetike dhe, përmes ujërave të zeza, të përfundojnë në mjedisin ujor.

Një tjetër material i zakonshëm ishte polietileni, një nga llojet më të përdorura të plastikës, që gjendet në shumë produkte të përditshme, përfshirë shishet dhe ambalazhet plastike.

Një hollësi tjetër ra në sy: pjesa më e madhe e fragmenteve të identifikuara ishte blu.

Pra, ajo që mund të nisë si një rrobë sintetike e larë në lavatriçe ose si një shishe plastike e hedhur në mënyrë të pakujdesshme mund të përfundojë, pas një serie procesesh në mjedis, brenda organizmit të një balene apo delfini.

Si hyn plastika në trupin e balenave?

Rruga kryesore është ushqimi.

Balenat që ushqehen duke filtruar ujin mund të përfshijnë në ushqimin e tyre edhe sasi të mëdha mikroplastike. Një studim i vitit 2022 vlerësoi se një balenë blu mund të gëlltisë deri në rreth 43 kilogramë plastikë në ditë gjatë periudhave intensive të ushqyerjes.

Kjo nuk do të thotë se kafsha përtyp dhe ha copa të mëdha plastike në mënyrë të drejtpërdrejtë. Problemi lidhet kryesisht me sasinë e madhe të ujit dhe organizmave të vegjël që filtrohen gjatë ushqyerjes. Nëse në atë masë uji ndodhen edhe grimca plastike, ato mund të përfundojnë bashkë me ushqimin në aparatin tretës.

Por balenat nuk janë të vetmet.

Delfinët dhe cetace të tjera që ushqehen me peshq dhe organizma më të mëdhenj mund ta marrin mikroplastikën edhe në mënyrë indirekte, përmes gjahut të tyre.

Kështu krijohet një zinxhir i padukshëm:

plastika përfundon në det → copëtohet në mikroplastikë → hyn në organizmat detarë → kalon te gjahu → dhe më pas te grabitqarët më të mëdhenj.

Jo e gjithë plastika mbetet në trup

Ekziston edhe një nuancë e rëndësishme.

Jo çdo grimcë plastike që hyn në organizëm qëndron aty. Një pjesë e mikroplastikës, sipas studiuesve, eliminohet përmes feçeve.

Problemi është pjesa që nuk largohet dhe që mund të përfundojë në inde.

Greg Merrill, koordinator i studimit, thekson se kjo nuk është një dukuri e re. Mostrat e analizuara përfshijnë edhe kafshë që datojnë që nga viti 2000, çka tregon se ekspozimi ndaj mikroplastikës ka qenë i pranishëm prej të paktën dy dekadash.

Në këtë pikë, pyetja nuk është më nëse balenat dhe delfinët ekspozohen ndaj plastikës.

Pyetja është se çfarë i bën plastika trupit të tyre.

Hapi tjetër: të zbulohet dëmi biologjik

Prania e mikroplastikës në inde nuk është, në vetvete, provë se ajo ka shkaktuar një sëmundje të caktuar apo ka qenë shkaku i vdekjes së kafshëve të analizuara.

Pikërisht për këtë arsye, hapi tjetër i kërkimit është më i rëndësishëm: studiuesit synojnë të kryejnë teste toksikologjike mbi linja qelizore të krijuara nga indet e një balene të biopsizuar.

Qëllimi është të kuptohet nëse grimcat plastike shkaktojnë dëmtime në qeliza, inflamacion, stres oksidativ apo ndryshime të tjera biologjike.

Deri atëherë, një fakt mbetet i pakundërshtueshëm: plastika që prodhojmë dhe përdorim çdo ditë nuk zhduket kur hidhet.

Ajo shpërbëhet.

Bëhet më e vogël, më e padukshme dhe, në shumë raste, më e vështirë për t’u larguar nga mjedisi.

Dhe në fund të këtij udhëtimi të padukshëm, grimcat që nisën në lavatriçe, në një shishe plastike apo në një mbetje të hedhur në tokë mund të përfundojnë në mushkëritë dhe indet e një prej krijesave më të mëdha të planetit.

Oqeani nuk është vetëm i mbushur me plastikë. Në një farë mënyre, plastika ka filluar të bëhet pjesë e vetë jetës së tij.

Përgatiti: L.Veizi

11:30 Kthimi nga pushimet: si ta mposhtim stresin e rikthimit

Leonard — Mon, 07 Sep 2026 09:30:35 +0000

Pushimet mbarojnë pothuajse gjithmonë më shpejt nga sa do të donim. Nga deti, dielli dhe oraret e çrregulluara kalojmë sërish te zgjimi me zile, trafiku, zyra dhe lista e detyrave që duket sikur na ka pritur gjithë verën.

Për shumë njerëz, ky kalim i menjëhershëm shoqërohet me atë që mund të quhet stresi i rikthimit: një gjendje shqetësimi, lodhjeje, nervozizmi dhe rënieje të humorit që shfaqet pas përfundimit të një periudhe të gjatë pushimi. Nuk bëhet fjalë domosdoshmërisht për një sëmundje, por për vështirësinë e organizmit dhe mendjes për t’u përshtatur sërish me ritmin e përditshëm.

Pagjumësia, mungesa e përqendrimit, nervozizmi, lodhja, ankthi dhe ndjenja se gjithçka po na bie njëherësh mbi kokë janë ndër shenjat më të zakonshme. Në vend që ta trajtojmë kthimin si një goditje të vetme, mund ta bëjmë më të lehtë duke e ndarë në hapa të vegjël.

Rikthejeni gradualisht ritmin e gjumit

Gjatë pushimeve orari i gjumit shpesh zhvendoset: flemë më vonë, zgjohemi më vonë dhe ndonjëherë flemë më gjatë. Kthimi i menjëhershëm te orari i punës mund të jetë i lodhshëm.

Prandaj, ditët e fundit të pushimeve mund të përdoren për të afruar gradualisht orarin me atë që do të keni pas rikthimit. Synoni një gjumë të rregullt dhe të mjaftueshëm, ndërsa në mbrëmje mund të ndihmojë një rutinë qetësuese, si një dush i ngrohtë, leximi ose një pije e ngrohtë pa kafeinë.

Mos u ktheni në punë në minutën e fundit

Nëse është e mundur, kthehuni në shtëpi disa ditë përpara se të rifillojë puna. Kjo kohë shërben si një lloj “zone tampon”: keni mundësi të sistemoni bagazhet, shtëpinë dhe orarin e gjumit pa e përzier menjëherë gjithë këtë me ritmin e zyrës.

Edhe rikthimi në punë duhet të jetë sa më gradual. Në ditët e para, më pak mund të jetë vërtet më shumë.

Lëvizni

Aktiviteti fizik është një nga mënyrat më të thjeshta për të larguar tensionin e akumuluar. Ecja, vrapi i lehtë, çiklizmi, noti ose ushtrime të moderuara mund t’ju ndihmojnë të rifitoni ritmin dhe të përmirësoni gjumin.

Nuk është e nevojshme të filloni me një program të rëndë. Edhe një shëtitje e përditshme mund të jetë një mënyrë e mirë për ta ndarë ditën e punës nga pjesa tjetër e ditës.

Ushqehuni rregullisht dhe me ekuilibër

Pas pushimeve, kur ushqimi mund të ketë qenë më i çrregullt, është koha për t’u kthyer te një dietë e rregullt dhe e larmishme.

Karbohidratet, proteinat, yndyrnat e shëndetshme, frutat, perimet dhe drithërat duhet të jenë pjesë e një ushqyerjeje të ekuilibruar. Edhe hidratimi është i rëndësishëm, sidomos pas ditëve të nxehta të verës.

Mos kërkoni një “ushqim magjik” kundër ankthit. Më e dobishme është një rutinë e qëndrueshme ushqimore dhe shmangia e teprimit me alkoolin, sheqernat dhe kafeinën, veçanërisht në orët e mbrëmjes.

Mos hiqni dorë nga dielli

Pushimet na mësojnë me dritën natyrale dhe jetën në ajër të hapur. Kthimi në ambiente të mbyllura, sidomos në zyrë, mund të ndihet si një ndryshim i fortë.

Kur mundeni, dilni jashtë gjatë ditës. Një shëtitje në ajër të pastër ose pushimi i drekës jashtë zyrës mund të jetë më i dobishëm sesa të qëndroni gjithë ditën nën dritën artificiale.

Mos e nisni ditën me katastrofën e të gjitha detyrave

Pas pushimeve, lista e punëve duket shpesh e pafundme. Gabimi është të përpiqeni t’i zgjidhni të gjitha njëherësh.

Zgjidhni disa prioritete të arsyeshme për ditën e parë dhe shtyjini ato që nuk janë urgjente. Kjo e bën rikthimin më të menaxhueshëm dhe shmang ndjesinë se puna po ju mbyt që në orët e para.

Bëni pushime gjatë ditës

Trupi dhe mendja nuk janë ndërtuar për të qëndruar për orë të tëra pa ndërprerje përpara një ekrani.

Çohuni rregullisht nga karrigia, lëvizni, shikoni larg ekranit dhe merrni pak ajër. Edhe pushimet e shkurtra mund të ndihmojnë për të ulur tensionin dhe për të rifituar përqendrimin.

Lëreni telefonin jashtë shtratit

Një nga zakonet më të këqija të mbrëmjes është ta marrim telefonin në shtrat dhe të vazhdojmë të kontrollojmë mesazhe, lajme apo rrjete sociale.

Dhoma e gjumit duhet të lidhet sa më shumë me gjumin dhe pushimin. Për këtë arsye, është e dobishme të shmangni ekranet para gjumit dhe, nëse është e mundur, të mos e mbani telefonin pranë krevatit.

Fëmijët kanë nevojë për një rikthim të butë

Edhe për fëmijët fundi i pushimeve mund të jetë një ndryshim i fortë. Pas javësh me orare të lira, zgjimi herët, qëndrimi për orë të gjata në bankë dhe detyrat e shtëpisë kërkojnë një periudhë përshtatjeje.

Ditët para fillimit të shkollës mund të përdoren për të rikthyer gradualisht orarin e gjumit dhe zgjimit. Kjo e bën më të lehtë kalimin nga ritmi i pushimeve te ai shkollor.

Mos e konsideroni fundjavën si një tjetër javë pune

Kthimi në punë nuk do të thotë se duhet të hiqni dorë menjëherë nga çdo formë relaksi.

Nëse java ka qenë e lodhshme, përdoreni fundjavën për familjen, miqtë, natyrën, një shëtitje ose thjesht për të mos bërë asgjë. Një fundjavë e qetë mund të shërbejë si një mini-pushim dhe t’ju ndihmojë të hyni më mirë në javën pasuese.

+1. Jepini mendjes pak heshtje

Në këtë periudhë, vëmendja e ndërgjegjshme – mindfulness – dhe meditimi mund të jenë mjete të dobishme për menaxhimin e stresit.

Nuk kërkohet domosdoshmërisht një seancë e gjatë. Disa minuta në ditë, duke u përqendruar te frymëmarrja, te trupi dhe te ajo që po ndodh në momentin e tanishëm, mund të ndihmojnë në shkëputjen nga mendimet e pafundme për atë që duhet bërë nesër.

Në fund të fundit, problemi nuk është vetëm se pushimet mbaruan. Është mënyra se si mendja e përjeton kthimin. Nëse e shohim si një përplasje të menjëhershme me gjithë detyrimet e lëna pas, rikthimi bëhet më i rëndë. Nëse e ndërtojmë ditë pas dite, trupi dhe mendja kanë kohë të marrin sërish ritmin.

Pushimet mund të kenë mbaruar, por kjo nuk do të thotë se duhet të mbarojë edhe qetësia që morëm prej tyre.

Burimi: Il Messaggero/ Përgatiti për botim: L. Veizi

17:07 “Pas Shkolle”/ 408 institucione në program: Detyra, muzikë, teatër dhe artizanat deri në orën 15:00

EL — Sun, 06 Sep 2026 15:07:48 +0000

Pas ziles së fundit, nxënësit në shkolla do të vijojnë me detyra, muzikë, teatër, kërcim dhe artizanat. Ministria e Arsimit ka përzgjedhur tashmë 408 institucione për zbatimin e programit “Pas Shkolle”.
“Kemi përgatitur 408 institucione, të cilat do të mirëpresin programin dhe zbatimin e fashave dhe klubeve të caktuara sipas shkollave. Janë përzgjedhur në varësi të kushteve, ambienteve dhe në përshtatje me interesat dhe kërkesat e nxënësve”, tha Herida Duro, zv.ministre e Arsimit.

Programi do të shtrihet në të gjithë ciklin parauniversitar, ndërsa aktivitetet do të ndryshojnë sipas grupmoshave.
“Nga klasa e parë deri në të pestën, nxënësit do të përfitojnë dy module: të bërit e detyrave dhe përmirësimin e njohurive të tyre, por edhe modulin e arteve dhe zejeve, në disiplina si teatri, muzika, kërcimi, artet figurative dhe artizanati”, shtoi Duro.

Në program do të angazhohen mësues të ciklit fillor, mësues në pritje në portal, mësues në pension, të sapodiplomuar, si dhe artistë e trajnerë të fushave përkatëse.

“Pagesa, 1 mijë lekë ora, besojmë se do të bëjë të mundur rekrutimin e një pjese të mirë të të sapodiplomuarve dhe të artistëve të rinj”, tha ajo.

Programi, Sipas zv. ministres së Arsimit, synon t’u vijë në ndihmë prindërve që punojnë dhe të largojë fëmijët nga varësia ndaj ekraneve. Regjistrimet do të hapen në sistemin SMIP, pasi të ketë përfunduar formimi i klasave. Kërkesa do të paraqitet nga prindi, ndërsa qëndrimi i nxënësve në shkollë parashikohet të zgjasë të paktën deri në orën 15:00./ET

11:30 Turbulenca në ajër, sa rrezikojnë vërtet avionët?

Leonard — Sat, 05 Sep 2026 09:30:47 +0000

Avionët janë ndërtuar për të përballuar ngarkesa shumë më të mëdha se ato që ndiejnë pasagjerët. Rreziku kryesor i turbulencave nuk është zakonisht për vetë avionin, por për njerëzit që ndodhen brenda tij pa vendosur rripin e sigurimit

Fluturimi mbetet një nga mënyrat më të sigurta për të udhëtuar. Megjithatë, mjafton një lëkundje e papritur, një rënie e ndjeshme e avionit ose një zhurmë e fortë nga jashtë për të zgjuar te pasagjerët një nga frikërat më të vjetra të udhëtimit ajror: turbulencën.

Pamja nga dritarja mund të jetë krejtësisht e qetë dhe, megjithatë, brenda kabinës papritur mund të ndjesh sikur avioni po bie. Në të vërtetë, ajo që ndodh është shumë më pak dramatike sesa përjetohet nga trupi i njeriut.

Një incident i fundit, në një fluturim nga Milano drejt Atlantës, ku turbulencat plagosën 11 persona, e riktheu vëmendjen te kjo dukuri. Avioni, megjithatë, vazhdoi fluturimin dhe u ul i sigurt.

Kjo ngjarje ngre pyetjen: sa e rrezikshme është në të vërtetë turbulenca dhe sa mirë mund t’i rezistojë një avion një goditjeje të fortë ajrore?

Avioni nuk bie në një “xhep ajri”

Turbulenca shpesh përshkruhet në mënyrë popullore si “xhep ajri”, sikur avioni të futet papritur në një boshllëk dhe të fillojë të bjerë. Por ky përshkrim është i pasaktë.

Ajri nuk zhduket nën avion. Përkundrazi, atmosfera është një masë dinamike në lëvizje të vazhdueshme. Rrymat e ajrit me temperatura, dendësi dhe shpejtësi të ndryshme përplasen e përzihen, duke krijuar lëvizje të çrregullta dhe vorbulla. Kur avioni kalon nëpër to, ai pëson lëkundje dhe ndryshime të përkohshme në trajektoren e tij.

Forca që mban avionin në ajër quhet ngritje aerodinamike. Ajo krijohet nga krahët dhe vepron në drejtim të kundërt me gravitetin. Bashkë me shtytjen e motorëve, kjo i mundëson avionit të qëndrojë dhe të lëvizë në ajër.

Prandaj ndjesia e një “rënieje” gjatë turbulencës nuk do të thotë se avioni po bie në një zbrazëti.

Profesori i inxhinierisë aeronautike Marco Anghileri, nga Politekniku i Milanos, e përshkruan turbulencën si një dukuri të pritshme në aviacion. Avionët projektohen duke marrë parasysh ngarkesa të tilla, ashtu siç merren parasysh edhe goditjet nga zogjtë apo rrufetë.

Nga vjen turbulenca?

Ajri mund të krahasohet, në një farë mënyre, me një lëng gjigant në lëvizje. Masa ajrore me temperatura dhe dendësi të ndryshme përzihen, ngrihen, zbresin dhe krijojnë vorbulla.

Kur një avion kalon nëpër këto zona, kabina mund të përjetojë lëkundje nga më të lehtat deri te ato shumë të forta.

Në varësi të intensitetit, turbulenca mund të jetë:

e lehtë, kur lëvizjet e avionit janë të vogla dhe zakonisht ndihen si dridhje ose lëkundje;

e moderuar, kur lëvizjet bëhen më të dukshme dhe pasagjerët mund ta kenë të vështirë të ecin në kabinë;

e fortë ose e rëndë, kur avioni mund të pësojë lëvizje shumë të mëdha vertikale dhe pasagjerët që nuk janë të lidhur mund të ngrihen nga sediljet.

Në raste ekstreme, lëvizjet vertikale mund të arrijnë dhjetëra metra.

Por këtu qëndron një dallim i rëndësishëm: një turbulencë që duket dramatike për pasagjerin nuk është domosdoshmërisht një kërcënim serioz për strukturën e avionit.

Krahët, për shembull, nuk janë struktura të ngurta në kuptimin që mund të duket nga kabina. Ata janë projektuar të përkulen dhe të deformohen nën ngarkesë. Fleksibiliteti është pjesë e mënyrës se si avioni përballon forcat aerodinamike.

Rreziku më i madh është brenda kabinës

Nëse turbulenca është zakonisht më pak e rrezikshme për avionin sesa duket, ajo mund të jetë krejt tjetër histori për pasagjerët.

Një person që nuk ka vendosur rripin e sigurimit mund të humbasë papritur kontaktin me dyshemenë dhe të përplaset me tavanin, sediljet ose pjesë të tjera të kabinës. Bagazhet mund të bien nga dollapët e sipërm dhe karrocat e shërbimit mund të lëvizin me forcë nëpër korridor.

Pikërisht për këtë arsye ekuipazhet këmbëngulin që rripi i sigurimit të mbahet i lidhur edhe kur sinjali i rripit nuk është i ndezur.

Në turbulencat e forta, rripi i sigurimit është mbrojtja më e thjeshtë dhe më efektive që ka pasagjeri.

Kur rrymat zbritëse bëhen problem?

Jo çdo lëvizje e fortë e ajrit është e njëjtë.

Një dukuri veçanërisht problematike janë rrymat e forta zbritëse, të cilat mund ta shtyjnë avionin me forcë drejt poshtë. Nëse një fenomen i tillë ndodh gjatë fazave kritike të fluturimit, veçanërisht gjatë afrimit për ulje, situata kërkon reagim të menjëhershëm nga ekuipazhi.

Një shembull i njohur është fluturimi Wind Jet 243, i cili më 24 shtator 2010 u përball me kushte të vështira gjatë uljes në Palermo.

Megjithatë, avionët modernë nuk fluturojnë “të verbër” përballë motit. Radarët meteorologjikë në bord dhe informacionet e marra nga kontrolli i trafikut ajror u japin pilotëve mundësinë të identifikojnë zona të rrezikshme dhe, kur është e mundur, t’i shmangin ato.

Kjo mund të bëhet duke ndryshuar kursin, duke ndryshuar lartësinë ose, në raste të caktuara, duke shtyrë uljen.

Stuhitë janë më serioze se turbulenca e zakonshme

Rreziku më i madh nuk vjen nga çdo turbulencë, por nga kombinimi i lëvizjeve të forta të ajrit me dukuri të tjera atmosferike, veçanërisht breshërin dhe rrufetë.

Një shembull i rëndë ishte fluturimi LA1325, më 26 tetor 2022, nga Santiago e Kilit drejt Asunsionit në Paraguai. Avioni u përball me një stuhi të fuqishme dhe kaloi nëpër një re të madhe stuhie, të tipit kumulonimbus.

Retë e tilla janë ndër fenomenet më të rrezikshme për aviacionin. Ato mund të përmbajnë rryma shumë të forta ngjitëse dhe zbritëse, breshër, elektricitet atmosferik dhe ndryshime të mëdha të shpejtësisë së erës.

Pikërisht për këtë arsye, parimi bazë i pilotimit është i thjeshtë: kur një zonë e rrezikshme mund të shmanget, ajo duhet shmangur.

Radarët meteorologjikë të avionëve mund të kenë rreze zbulimi që arrijnë në qindra kilometra. Pilotët kombinojnë të dhënat e radarit me parashikimet meteorologjike dhe informacionet nga kontrolli ajror për të zgjedhur rrugën më të sigurt.

Çfarë ndodh kur avioni goditet nga rrufeja?

Rrufeja duket dramatike nga kabina, por goditja nga rrufeja nuk do të thotë domosdoshmërisht rrezik për avionin.

Avionët modernë projektohen dhe certifikohen duke marrë parasysh mundësinë e goditjeve nga rrufeja.

Kur rrufeja godet një avion në fluturim, rryma elektrike zakonisht kalon nëpër pjesën e jashtme të strukturës dhe del përsëri në atmosferë. Mund të shkaktojë dëmtime të vogla, si shenja djegieje në pjesët e jashtme, ose në raste të caktuara probleme në sistemet elektrike.

Por struktura e avionit është projektuar për të përballuar një fenomen të tillë.

Eksperti i mekanikës së fluturimit atmosferik Carlo Riboldi, nga Politekniku i Milanos, thekson se situata nuk duhet krahasuar me goditjen e rrufesë mbi një objekt të palëvizshëm në tokë. Në avion, rryma mund të kalojë përgjatë strukturës dhe të shkarkohet përsëri në atmosferë.

Breshëri: një tjetër armik i ajrit

Nëse rrufeja është zakonisht më pak problematike nga sa duket, breshëri mund të jetë më shqetësues.

Një avion që kalon nëpër një zonë me breshër të fortë mund të përballet me goditje të shumta në një kohë shumë të shkurtër. Breshëri mund të dëmtojë pjesë të jashtme të avionit, xhamat e kabinës dhe, në raste të rënda, edhe motorët.

Për këtë arsye avionët i nënshtrohen një serie testesh të rrepta përpara se të certifikohen për fluturim.

Inxhinierët përdorin pajisje të posaçme për të simuluar goditjen e breshërit dhe të objekteve të tjera mbi pjesët më të ekspozuara të avionit.

Po zogjtë? Testi më brutal për një avion

Një nga testet më të njohura në industrinë e aviacionit është ai i goditjes nga zogjtë.

Pjesët më të ekspozuara të avionit, si xhamat e kabinës, pjesa e përparme dhe veçanërisht motorët, duhet të përballojnë goditje të simuluara me masa që lëvizin me shpejtësi shumë të lartë.

Në laboratorët e Politeknikut të Milanos, sipas profesorit Marco Anghileri, përdoren masa xheli me peshë rreth 1 deri në 2 kilogramë, të cilat lëshohen me shpejtësi shumë të madhe për të imituar përplasjen me një zog.

Qëllimi është të provohet se pjesët kritike të avionit mund të përballojnë një goditje të tillë pa humbur funksionin e tyre.

Në Shtetet e Bashkuara janë regjistruar më shumë se 200 mijë përplasje me kafshë gjatë tri dekadave të fundit. Pjesa dërrmuese lidhet me zogjtë dhe ndodh gjatë ngritjes ose uljes, kur avionët ndodhen në lartësi relativisht të ulët.

Një nga rastet më të famshme është ai i fluturimit 1549 të US Airways, më 15 janar 2009.

Pak minuta pas ngritjes nga aeroporti LaGuardia i Nju Jorkut, avioni u përplas me një tufë zogjsh dhe humbi fuqinë e të dy motorëve. Kapiteni Chesley “Sully” Sullenberger arriti të ulte avionin në lumin Hadson. Të gjithë personat në bord mbijetuan.

Ngjarja u bë më vonë subjekt i filmit “Sully”, të vitit 2016, me Tom Hanks në rolin e kapitenit.

Avionët janë ndërtuar për të duruar

Pasagjeri e përjeton turbulencën nga brenda trupit të avionit. Inxhinieri, përkundrazi, e sheh atë si një ngarkesë të parashikueshme që duhet marrë në konsideratë që në fazën e projektimit.

Kjo është arsyeja pse një avion mund të përkulet, të dridhet dhe të lëvizë ndjeshëm pa qenë domosdoshmërisht pranë një katastrofe.

Edhe autopiloti mund të ndihmojë në stabilizimin e avionit kur kushtet atmosferike ndryshojnë. Megjithatë, në situata të motit ekstrem, vendimi kryesor mbetet gjithmonë i pilotëve.

Dhe këtu qëndron një nga parimet themelore të aviacionit modern: teknologjia është projektuar jo vetëm për t’i përballuar rreziqet, por mbi të gjitha për t’i zbuluar dhe shmangur ato.

A do të ketë më shumë turbulenca në të ardhmen?

Ndryshimi i klimës mund të ndikojë edhe në kushtet e fluturimit.

Një studim i publikuar në revistën Nature Climate Change ka parashikuar rritje të turbulencave në disa korridore ajrore, përfshirë atë të Atlantikut të Veriut, ku çdo ditë kalojnë qindra avionë.

Ngrohja e atmosferës mund të ndryshojë dinamikën e rrymave ajrore dhe të shtojë disa lloje turbulencash, veçanërisht turbulencën e ajrit të pastër, e cila është më e vështirë për t’u zbuluar paraprakisht sepse nuk shoqërohet domosdoshmërisht me re ose stuhi të dukshme.

Kjo nuk do të thotë se fluturimi po bëhet i pasigurt. Do të thotë se aviacioni duhet të përmirësojë vazhdimisht sistemet e parashikimit, zbulimit dhe shmangies së fenomeneve atmosferike.

Në fund, problemi nuk është avioni

Turbulenca mund të jetë e frikshme. Trupi i njeriut e përjeton një lëvizje të papritur shumë më fort sesa struktura e avionit.

Por avionët janë projektuar, testuar dhe certifikuar për të përballuar ngarkesa të konsiderueshme. Në shumicën e rasteve, turbulenca është më shumë një shqetësim për pasagjerët sesa një kërcënim për vetë avionin.

Rreziku më konkret është ai që ndodh brenda kabinës: një pasagjer i palidhur, një valixhe që bie nga dollapi, një karrocë që përplaset në korridor.

Prandaj këshilla më e thjeshtë mbetet edhe më e vlefshmja: kur avioni lëkundet, qëndroni të lidhur me rripin e sigurimit.

Sepse në ajër, ashtu si në tokë, siguria nuk varet vetëm nga sa e fortë është makina. Varet edhe nga mënyra se si sillemi brenda saj.

Përgatiti për botim: L.Veizi

20:40 Pse zgjohemi vetëm një çast para se të bjerë alarmi?

EL — Fri, 04 Sep 2026 18:40:53 +0000

ju ka ndodhur ndonjëherë të zgjoheni, të shikoni orën dhe të kuptoni se kishin mbetur vetëm pak minuta deri sa të binte alarmi? Apo i keni hapur sytë pikërisht në momentin që duhej të binte, përpara se ta dëgjonit?

Kjo ndjesi mund të duket pothuajse e pabesueshme. Është sikur trupi ynë të ketë një orë me zile të integruar që e di se kur duhet të na zgjojë. Megjithatë, nuk ka asnjë mister pas këtij fenomeni. Trupi ynë ka një sistem jashtëzakonisht të saktë për rregullimin e gjumit dhe zgjimit, dhe mund të parashikojë kohën kur normalisht do të zgjoheshim.

Një nga mekanizmat kryesorë është ritmi cirkadian, një ritëm i brendshëm biologjik që ndjek përafërsisht një cikël 24-orësh.

Ndikon shumë më tepër sesa vetëm gjumin. Përcakton kur jemi të përgjumur, kur jemi më vigjilentë, si ndryshon temperatura e trupit dhe madje edhe kur sekretohen hormone të caktuara në sasi më të mëdha ose më të vogla.

Ora kryesore e këtij sistemi ndodhet në një pjesë të trurit të quajtur bërthama suprakiasmatike. Ajo merr informacion mbi dritën nga sytë dhe e përdor atë për të ndihmuar trupin të dallojë ditën nga nata.

Kjo është arsyeja pse trupat tanë, edhe kur nuk po shikojmë orën, mund të përgatiten për t’u zgjuar në një kohë të caktuar. Nëse zgjohemi afërsisht në të njëjtën kohë çdo mëngjes, trupat tanë fillojnë të njohin një model.

Për shembull, nëse zgjohemi në orën 6:30 gjatë ditëve të javës, pas një kohe trupi fillon të përgatitet për t’u zgjuar para asaj kohe. Gjumi bëhet më i lehtë, funksione të caktuara trupore ndryshojnë dhe sistemi hormonal fillon të na fusë gradualisht në një gjendje zgjimi.

Kortizoli është veçanërisht i rëndësishëm, një hormon që merr pjesë në përgjigjen e trupit ndaj stresit, por gjithashtu luan një rol të rëndësishëm në zgjimin normal të mëngjesit. Niveli i tij fillon të rritet natyrshëm përpara se të zgjohemi.

Prandaj, zgjimi nuk duhet të ndihet si një kalim i menjëhershëm nga gjumi i thellë në një gjendje plotësisht të zgjuar. Trupi shpesh ngrohet për zgjim ndërsa ne jemi ende në gjumë.

Nëse truri pret që ne të zgjohemi në orën 7:00 dhe alarmi është vendosur pikërisht për atë kohë, është e mundur që ne të jemi në një fazë më të lehtë gjumi disa minuta më parë. Atëherë mjafton një stimulim i vogël i brendshëm ose i jashtëm për të na hapur sytë./et