Një grup i Fjala.al udhëtoi drejt këtij kompleksi të fortifikuar për të parë nga afër jetën pas portave të një kampi që shpesh është përfolur, por rrallë është parë nga brenda. Mes muzeut të kujtesës, fotografive të viktimave, rrëfimeve për rezistencën dhe heshtjes që mbulon këtë kamp, Ashraf 3 shfaqet si një realitet krejt i veçantë, një vend ku e shkuara duket se jeton ende dhe ku çdo ditë ndërtohet rreth një ideje të vetme: rezistencës.

……..

Në një zonë të rrethuar në Manzë, rreth gjysmë ore larg Tiranës, ndodhet Ashraf 3 , një kompleks i fortifikuar, i rrethuar me gjelbërim dhe vepra arkitekturore të një stili të veçantë, ku jetojnë rreth 3,000 anëtarë të People’s Mojahedin Organization of Iran, e njohur shpesh si MEK ose Mujahedinët iranianë.

Prej vitit 2013, Shqipëria është kthyer në strehën e tyre të re, pas një procesi zhvendosjeje të mbështetur nga Shtetet e Bashkuara dhe Organizata e Kombeve të Bashkuara, pas largimit nga Iraku për arsye sigurie.
Para se të mbërrinin në Shqipëri, anëtarët e MEK jetonin në Irak, ku kampet e tyre ishin shpesh objekt sulmesh dhe pasigurie. Pas ndërhyrjes ndërkombëtare dhe ndryshimeve politike në rajon, Shqipëria pranoi t’i strehojë, duke u bërë një nga vendet e pakta që pranoi një komunitet të tërë opozitar në mërgim.

Ky vendim u shoqërua me pasoja diplomatike. Në vitin 2018, Shqipëria dëboi dy diplomatë iranianë, përfshirë ambasadorin, me argumentin e cenimit të sigurisë kombëtare, një akt që u interpretua si përshkallëzim i marrëdhënieve me Teheranin.

Një grup i Fjala.al ishte brenda kompleksit të Ashraf 3, ku ndodhen struktura banimi, ambiente pune, mensa, palestër, studio regjistrimi dhe hapësira administrative. Kampi funksionon si një komunitet i vetëorganizuar dhe i mbyllur, me rregulla të brendshme dhe masa të forta sigurie.

Në pamje të parë duket si një botë e izoluar, por brenda saj njerëzit jetojnë një realitet krejt tjetër , të ndarë mes kujtimeve të së shkuarës dhe një përkushtimi të plotë ndaj kauzës së tyre politike.

“Ne nuk kemi jetë personale. E kemi vendosur gjithë jetën tonë në shërbim të vendit”, shprehen ata.

Një nga hapësirat më simbolike është “Muzeu i Rezistencës”, ku paraqitet historia e organizatës dhe, sipas saj, 120 vite përpjekje për liri të popullit iranian. Në këtë muze, historia nuk është thjesht e ekspozuar , ajo duket sikur jeton në çdo mur, në çdo fotografi, në çdo send të ruajtur me kujdes.

‹›

Aty ekspozohen fotografi të panumërta të viktimave, fytyra që mbeten si dëshmi e një historie të dhimbshme dhe të gjatë. Pranë tyre, punime dore të sjella nga familjarët, qëndisma të thjeshta, bizhuteri të vogla, sende personale që mbartin një peshë emocionale më të madhe se vetë objektet.

“Ata janë “nderuar” në këtë muze të paktën duke ju vendosur një foto, si simbol i rezistencës dhe flijimit për demokracinë e vendit. Familjarët e viktimave kanë dërguar vet fotot e tyre”, tregojnë ata.

‹›

Muzeu është ndërtuar për të treguar historinë e rezistencës kundër regjimeve iraniane, fillimisht kundër Shahut dhe më pas kundër Republikës Islamike pas vitit 1979. Vetë organizata e quan një “muze të gjallë”, sepse përveç objekteve historike, aty ndodhen edhe kujtime që duket sikur flasin.

Sipas materialeve të vetë muzeut, gjithçka nisi në vitet ’80, kur MEK filloi të ruante me kujdes sendet personale të anëtarëve të vrarë ose të burgosur. Muzeu i parë u hap në Ashraf 1 në Irak dhe më pas u rindërtua këtu, në Ashraf 3, si një vazhdim i një historie që nuk u ndërpre kurrë, vetëm ndryshoi vend.

Qëndisma, punime në varset e tyre, bizhuteri, çdo detaj që e bënte edhe më të gjallë këtë eksperiencë.

‹›

Nën dritat e zbehta të neonit, në një dhomë të vogël dhe të ftohtë, bie në sy një sallë e improvizuar gjyqi, e quajtur nga muxhahedinët “Komisioni i Vdekjes”. Një hapësirë e rikrijuar për të treguar, sipas tyre, një nga episodet më të errëta të persekutimit politik në Iran.

Anëtarët e MEK rrëfejnë se të burgosurit mbaheshin aty vetëm për pak minuta , shpesh jo më shumë se dy, përpara se të vendosej fati i tyre. Sipas tyre, pyetjet ishin të drejtpërdrejta dhe pa kthim pas: “A je gati të mohosh MEK dhe drejtuesit e saj?”, “A je i gatshëm t’i bashkohesh forcave të armatosura të Republikës Islamike në luftën kundër MEK?”, “A je i gatshëm të raportosh shokët dhe të bashkëpunosh me agjentët tanë të inteligjencës?” apo edhe pyetja më tronditëse: “A je i gatshëm t’i bashkohesh skuadrës së pushkatimit?”. Sipas rrëfimeve të tyre, përgjigjja e gabuar mund të nënkuptonte fundin.

‹›

Në disa salla, koha duket sikur ndalet. Arkitektura, ekspozitat dhe hapësirat përdoren edhe për konferenca politike dhe takime ndërkombëtare. Një nga sallat kryesore mban emrin “Zohre Hall”, në kujtim të Zohre Qaemi, figurë e MEK e vrarë në Irak në vitin 2013.

‹›

Por ndoshta pjesa më e fortë e gjithë përjetimit janë “dhomat e vdekjes”, ku janë rindërtuar skena nga burgjet dhe vuajtjet e rreth 30 mijë të burgosurve politikë. Në këto hapësira, torturat fizike dhe psikologjike paraqiten me një realizëm që të rëndon hap pas hapi, ndërsa kalon nga një skenë në tjetrën.
Vihen re dënime të ndryshme për burrat dhe gratë, nga torturat psikologjike deri te ato fizike.

‹›

Sot, Ashraf 3 mbetet një nga strukturat më të veçanta dhe më të diskutuara në Shqipëri , një kamp i mbyllur, një komunitet politik në mërgim dhe një nyje e ndërlikuar e marrëdhënieve ndërkombëtare.

Dhe mes gjithë këtyre rrëfimeve, mbetet një ndjesi e fortë: një botë e ndërtuar larg botës, ku kujtesa, politika dhe jeta e përditshme bashkëjetojnë në një hapësirë që nuk ngjan me asgjë tjetër rreth saj, duke e bërë Shqipërinë dëshmitare të një historie që vazhdon të shkruhet ende.

Jemi ne Fier te nesermen e 28 Majit 1996.
Ne Tirane opozita ishte rrahur egersisht ne mes te sheshit Skenderbej.
Ne kishim njoftuar nje proteste ne oborrin e Selise se PS. Aty ku ajo ndodhet edhe sot.
Me duket orari qe caktuam ishte 16.00.
Erdhen fare pak njerez. Rreth 25 apo 30 vete. Jo me shume. Ky fakt me merziti shume. Por dhuna kishte bere te veten.

Ne 26 Maj Fieri, si e gjithe Shqiperia, u mposht nga grushti elektoral i pergjakur i shtetit. Dhjetera komisionere u terhoqen zvarre e u rrahen, dike e rrembyen dhe e cuan me perdhune 18 km larg, nga Fieri ne breg te Semanit. Qindra flete votimi per PS te zona ku kandidoja une u gjeten gjysme te djegura ne kazanet e plehrave. Per “fat” dikush nuk kish pritur te digjej deri ne fund dengu i fleteve te votimit.
Pamjet e dhunes se 28 Majit ishin tmerruese.

Me ne fund pranova te zbrisja poshte e tu flisja atyre pak njerezve. Mora megafonin dhe te dera e selise fillova te flas per ato dite dhune shteterore te pergjakur dhe grushtin e shtetit, i cili vullnetin e popullit ne kutite e votimit e dogji per ta zevendesuar me votat e pergatitura nga duart kriminale te regjimit Berisha.
Papritur, ndersa nuk kishin kaluar as 5 minuta, mberrin para hyrjes se oborrit te vogel te selise nje furgon policie. Prej mjetit zbresin vrullshem efektivet brenda tij dhe versulen mbi njerezit e pakte ne oborr.
Sulem i pari ti mbroj nga sulmi kafsheror. Mbaj mend nje shkop gome qe me goditi ne koke. Por vazhdova tu bertas efektiveve te largoheshin nga oborri yne. Perplasja vaxhdoi per rreth 10 minuta dhe policet te detytuar nga rezistenca e burrave dhe grave trime u zmbrapsen drejt furgonit. Njeri prej tyre nxori kallashnikovin dhe qelloi mbi kokat tona. Plumbat lane shenje ne murin e jashtem te nderteses. Dhe furgoni largohet. Krismat ishin degjuar deri larg.

Pas nje cerek ore filloi rrethimi i selise me forca te shumta policore.
Ishte nje situate e tensionuar e krijuar vetem nga nje aksion i cmendur i policise politike se Sali Berishes. Menjehere nga brenda selise morem masa te mbronim ate dhe njerezit nga epshi mizor i pakontrollueshem i asaj force policore. Ne shkallet e brendshme te godines u vendosen disa tavolina te gjata e te medha. Disa djem si Kastriot Shateri moren edhe arkat me shishet bosh te aranxhatave qe dispononte lokali i hapur ne katin e dyte ne krah te zyrave tona.

Policet filluan mesymjen brenda godines, por tavolinat dhe perdorimi i shisheve i pengonte te mberrinin siper per te rrembyer njerezit e ngujuar. Nderkohe qindra qytetare u mblodhen pertej kordonit policor.
Nga dritarha i beja thirrje shefit te SHIR it te largoheshin policet dhe te lejoheshin njerezit e ngujuar te shkonin ne shtepite e tyre dhe policia le te merrej vetem me mua. Pergjigjia ishte vecse rrugacerore dhe kercenuese. Kryetarin ne detyre te Rrethit Maksim Cunaj, Baftjar Zeqon e te tjere ndersa iu afruan selise se PS Fier i terhoqen zvarre i i hodhen ne qelite e Komisariatit.

Kaluan disa ore ne nje situate tensioni te papershkrueshem. Kisha frike se te gjithe ata qe ishin ne seli do ndaloheshin dhe do rriheshin barbarisht ne qelite e policise.
Ne nje moment u degjua uturima e nje helikopteri qe mberriti ne qytet. Per shkak te jehones se dhunes se nje dite me pare ne Tirane, Berisha dergoi ne Fier Arben Prenjasin. Mesa duket Prenjasi urdheroi largimin e policise nga rrethimi.

Brenda gjysem oreje rruget rreth selise u liruan dhe ajo dite e cmendurise berishiane u mbyll.
Por mbeti si nje dite qe nuk harrohet.
Berisha po pergatiste ’97 en./a.d

Marrë në profilin në facebook

S’është më metaforë rrethimi me tela i pronës së dikurshme të gjithëkujt, Ka rëndësi kjo ndalesë për të reflektuar se pse erdhëm deri këtu dhe pse një pronë e të gjithëve kthehet në të askujt. E më pas, për të kuptuar vetë logjikën e grabitjes nga ana e shtetit. Logjikën e pushtimit, ose e trajtimit të proonës së gjithëkujt si pronë të dikujt të pushtuar.

Gardhimi i bërë zonës së Pish-Porës ka qenë disi i pritshëm prej kohësh nga banorët. Ose, herë pas here, e përjetonin nga të “fortë” të ndryshëm. Por këta të “fortë” ishin zakonisht nga zona përreth. Banorët e zonës, të paktën disa prej tyre, për t’ju dëshmuar se nuk ishin dorëzuar, i kalonin shtigjet e zëna nga këta të fortë. Vinin edhe të huaj që, herë me dije e herë pa dije, thyenin gardhiqet e tentuara të të fortëve lokalë.
Tani disa, apo dikush, ia ka dalë të ketë në krah shtetin. Kjo gjën ndryshon rendin e gjërave. Nga pushtim prej të fortit, kthehet në pushtim nga shteti për të fortin. Emrat e të fortëve të sotshëm, që qarkullojnë janë të ndryshëm. Çka dihet me siguri është se ky i fortë [apo këta]nuk i del vetë ballazi këtij zaptimi.

Zaptimi i hapësirës është me tela me gjemba. Edhe pse dhemb si skenë, ajo mbart mbart një sens nderëshmërie! Rrethimi i përngjan një kampi ushtarak, i cili po fushon për të pushtuar më pas. I ngjan edhe një kufiri ndërshtetëror. Ka dhe ngjashmëri të tjera, por asnjëherë syresh nuk largohet nga ideja e zotërimit me forcë.

Gardhimi, në këtë rast, është një procedurë shtetërore. Por shteti ende hesht zyrtarisht.
Nuk ka dokumente a procedurë, por së pari vjen akti i gardhimit. Paraprirë kjo, apo shoqëruar me fadromat. Funksioni i gardhimit dhe fadromës shtetërore [së paku me leje të paligjshme shtetërore] është kthimi i një prone që i përkiste kujtdo në pronë që s’i përket askujt. Të askujt në kuptimin që askush nuk është pyetur. Ndërkohë kushdo atypari e di se pronë e kujt është apo do duhej të ishte. Trajtohet si e askujt, sepse as nuk duan të njohën dikë si të shpronësuar.

Ky vend i grabitur është një hapësirë e pushtuar. Fatkeqsisht ky është vetëm rasti i radhës. Ndërkohë, në gjithë Shqipërinë shteti është kthyer në agjent pushtimi. As grabitja, e as pushtimi nuk janë terma as neutral e as ideologjik. Janë terma mirëfilli dëshmues dhe udhëzues.

Janë dëshmues për të na treguar se si shteti ynë sillet me pronën e të gjithëve. Kur themi të gjithëve, e secilit prej nesh, por akoma më shumë e atyre që e kishin prej shekujsh në gëzim e përdorim dhe atyre që do duhej ta trashëgonin. E nëse shteti ynë do të kishte dashur edhe do t’ua njihte ose t’ua respektonte pronësinë dhe të drejtat e tjera, ka qenë krejt e lehtë. Janë terma udhëzuas, se na japin pamjen se si duhet ta shohim r si ti qasemi aktit të pushtimit.

Toka e rrethuar me tela me gjemba ka dy-tri statuse juridike. Një pjesë e saj është kthyer në pronësi të banorëve që ishin anëtarë të kooperativës bujqësore. Kthyer në pronësi, jo thjesht dhënë në përdorim. Por edhe sikur të ishte dhënë në përdorim, kjo tokë s’mund të rrethohej pa një procedurë që do të hiqte, me procedurë të rregullt, të drejtat e njohura me ligj për përdorim. Pjesa tjetër e tokës gëzon statusin e pronës së të gjithë komunitetit, por këtë pronësi e pati përvetësuar shteti. Këtë përvetësim shteti e bëri në heshtje, por banorët do të duhej të kishin përparësi nëse ajo do të privatizohej. E gjithë zona ka një marrëveshje apo cilësi tjetër juridike, sepse ajo është zonë e mbrojtur. Pra, sërish pronë e të gjithëve, tashmë edhe e gjithë gjallesave.

Po deti? Ai ka qenë i gjithëkujt.
Shqipëria ndodhet në brigjet e Europës. Edhe gjeografikisht, edhe politikisht. Çka po ndodh tani me Shqipërinë është një simptomë e shoqërive, që po i quaj – shoqëri të brigjeve.
Shoqëritë e brigjeve, do të mund të jenë më të begatat, siç ndodh shpesh me brigjet në natyrë. Ose do të grabiten ose anashkalohen sikurse ndodh me statusin politik të vendeve brigje. Të lëna atje, për të qenë brigje që i brenë çdo ditë e padrejta e shfaqur si grabitje, duke shpallë fillimisht banorët e atyre anëve të paqenë – me anë të institucionit kryesor të pushtimit shtetëror që është shpërnjohja e qënieve nga ana shtetërore.

Ka disa deklarata, nga Institucione te BE-së, të tilla si – prova e parë për këtë apo atë kapitull të anëtarësimit. Por, nëse vërtet Europa e ka pak më seriozisht se sa duket, atëherë duhet të bëhet e qartë me Shqipërinë. Qartësinë duhet ta dëshmojë në mënyrën se si e sheh Shqipërinë. Si brigje, ku lejon grabitjen, ndërtimin e kampeve, pra vend të padrejtësive të veta dhe të eksportimit të tyre atypari? Apo e sheh si bregun e vet të vlerave, që dikur ishin themeli apo idealet e saj? Shoqëritë brigje, si Shqipëria, mund të jenë edhe vendet e restaurimit të madh të vlerave. Por po aq janë dhe vendet e dëshmisë historike. Ndaj, për këtë duhen qëndrime të qarta./a.d

(Marrë nga profili në facebook)

Pata privilegjin të jem pjesë e grupit të xhirimeve për emisionin “Koha Jonë Debat” të Nikoll Lesi. Ishte një nga ato angazhime profesionale që nisin si një takim pune dhe përfundojnë si një përballje me historinë, kujtesën dhe madhështinë e heshtur të dijes.
Teksa udhëtonim drejt shtëpisë së Prof. Dr. Aleksandër Meksit, biseda me zotin Lesi rrëshqiste natyrshëm në kohën kur Meksi ishte Kryeministër, në vitet më të trazuara të Shqipërisë postkomuniste. Si dy bashkëkohës, ndamë jo thjesht kujtime politike, por edhe një vetëdije për barrën historike të atij kapërcyelli dramatik, kur shteti shqiptar po mësonte të ecte mbi rrënojat e një sistemi të shembur.
Por ne nuk po shkonim aty për politikën.
Nuk po shkonim të takonim ish-kryeministrin e Shqipërisë së viteve 1992–1997, periudhës së transformimeve brutale, krizave dhe përpjekjeve për të ndërtuar demokracinë mbi një terren të paeksploruar. Ne po shkonim të takonim studiuesin, arkeologun e kujtesës sonë arkitekturore, njeriun që jetën ia kishte kushtuar leximit të gurit, heshtjes së kishave dhe gjuhës së fshehtë të monumenteve.
Shkaku i këtij takimi ishte Kisha e Shën Llezhdrit, ose Kisha e Shën Aleksandrit, në Prullë-Spiten, një monument shpirtëror për të cilin dokumentet flasin që në vitin 1402. Një nga dëshmitë më të hershme të besimit katolik në ato troje, një tempull që mbart jo vetëm arkitekturë, por kujtesë shekujsh, lutje, rrënime dhe ringritje.
Dhe për të folur për një monument të tillë, duhej pikërisht ai, Aleksandër Meksi.
Sepse ai nuk është vetëm një figurë politike e historisë moderne shqiptare. Në thelb, ai mbetet një nga studiuesit më autoritarë të arkitekturës mesjetare shqiptare, veçanërisht të asaj bizantine dhe pasbizantine. Ai është ndër ata njerëz që nuk kanë studiuar thjesht monumentet, por kanë ndërtuar mënyrën se si ne i lexojmë ato sot. Ka bërë tipologjizimin, datimin dhe analizën strukturore të dhjetëra kishave, manastireve dhe fortifikimeve shqiptare, duke zbërthyer evolucionin arkitekturor nga bazilikat paleokristiane të shekujve IV–VI deri te kishat me kupolë të periudhës së vonë bizantine dhe ndërtesat kishtare të epokës osmane.
Studimet e tij mbi kishat e Gjirokastrës, Myzeqesë, Beratit, Voskopojës apo Dropullit janë sot pika referimi për çdo studiues të trashëgimisë kulturore. Veçanërisht puna e tij mbi Kishën e Shën Marisë në Labovën e Kryqit mbetet një gur themeli në interpretimin shkencor të këtij monumenti unik.
Por madhështia e tij nuk qëndron vetëm te bibliografia.
Aleksandër Meksi i përket asaj race studiuesish që nuk e kanë njohur dijen vetëm nga librat. Ai ka qenë njeri terreni. Si inxhinier ndërtimi, i diplomuar në Universitetin e Tiranës në vitin 1962, arriti të ndërthurte dijen teknike me intuitën historike dhe ndjeshmërinë estetike. Në restaurim mbronte me fanatizëm parimin e autenticitetit, ruajtjen e shtresëzimeve historike dhe refuzimin e falsifikimit estetik të monumenteve. Për të, restaurimi nuk ishte zbukurim, por përgjegjësi morale ndaj historisë.
Pak e njohur për publikun mbetet edhe puna e tij në kodikologji, në studimin e dorëshkrimeve të rralla kishtare. Ai është marrë me historikun dhe rëndësinë kulturore të kodikëve shqiptarë, përfshirë “Codex Purpureus Beratinus” dhe “Codex Aureus”, duke i trajtuar jo vetëm si objekte fetare, por si dëshmi të qytetërimit shkrimor shqiptar nëpër shekuj.

27 maj 2026
Kur mbërritëm, trokitjes sonë në derë iu përgjigj vetë ai.
Aleksandër Meksi.
Ishte një nga ato çaste kur realiteti të duket më i rëndë se imazhi që ke krijuar në mendje. Përballë nesh u shfaq një burrë shtatshkurtër, i thinjur dhe me barrën e viteve mbi supe, por me një energji të pazakontë. Asgjë demonstrative, asnjë gjest teatral, asnjë përpjekje për të imponuar praninë. Dhe pikërisht aty qëndronte forca e tij.
Na priti në studion e vet.
Një skrivani, dy kolltuqe me veshje lëkure, libra gjithandej. Rafte që nuk dukeshin si dekor intelektuali, por si një organizëm i gjallë pune. Çdo libër kishte vendin e vet. Çdo bllok shënimesh, çdo letër, çdo dokument dukej i vendosur nga një dorë që vazhdonte të jetonte në disiplinën e mendimit.
Shtëpia ishte modeste. Jo shtëpia e një ish-kryeministri, por e një intelektuali që ishte mjaftuar të kishte si pasuri dritën e dijes, diellin e mendimit, të blatuar për vetëdijen tonë identitare.
Po, Aleksandër Meksi reflektonte atë fisnikërinë e rrallë të njerëzve të ditur.

E kisha imagjinuar ndryshe takimin me këtë burrë të madh të politikës dhe dijes. Por asgjë nuk ishte më mbresëlënëse sesa të ndodheshe aty ku një mendje si e tij vazhdonte ende të punonte, me të njëjtin ngulmim dhe të njëjtën etje për të kuptuar e sistemuar faktet. Kishte diçka prekëse në mënyrën se si ai refuzonte t’i dorëzohej moshës, sikur puna intelektuale të ishte forma e tij e rezistencës ndaj kohës.
Dhe koha kishte trokitur gjatë në jetën e tij.
Tetëdhjetë e shtatë vite.
Por vitet nuk kishin arritur ta nënshtronin atë burrë.
Gjatë bisedës me Nikoll Lesin për Kishën e Prullit, ajo që të mahniste ishte kujtesa e tij e hekurt. Data, ngjarje, emra, toponime, referenca arkivore, detaje arkitekturore, gjithçka vinte me një saktësi thuajse matematikore. Ai fliste me qetësinë e dikujt që nuk ka nevojë të impresionojë askënd, sepse është i sigurt në territorin e dijes së vet.
Por mbi të gjitha, të impresiononte mënyra si mendonte.
Në analizat e tij nuk kishte dogmë. Kishte logjikë, krahasim, verifikim faktesh. Kishte gatishmëri për të pranuar korrigjime, për të ballafaquar hipotezat me prova të reja, me një pozitivitet shkencor admirues. Ai mbetej studiues edhe në mënyrën si dyshonte.
Dhe ndoshta pikërisht aty qëndron madhështia e njerëzve të tillë: jo te pushteti që kanë pasur, por te aftësia për të mbetur të përulur përballë dijes.

Ndërsa largoheshim nga ajo shtëpi, më mbeti ndjesia se nuk kishim vizituar thjesht banesën e një ish-kryeministri. Kishim hyrë në një nga ato hapësira të rralla ku historia, kultura, kujtesa dhe mendimi vazhdojnë ende të projektojnë një dialog mes së shkuarës dhe të tashmes.
Ajo që më mbeti më shumë në mendje nga ai takim ishte një lloj papajtueshmërie e heshtur e Aleksandër Meksit për të folur mbi politikën, veçanërisht për Partia Demokratike e Shqipërisë, të cilën ai vetë e kishte themeluar dhe përfaqësuar në një nga periudhat më të vështira të historisë moderne shqiptare. Ishte një tërheqje që nuk vinte nga shmangia, as nga mungesa e mendimit, por nga një vetëdije e thellë për distancën që koha krijon mes idealit dhe realitetit.
Pyetjet këmbëngulëse të Nikoll Lesit për aktualitetin politik, për Partinë Demokratike, për zhvillimet dhe deformimet e tranzicionit, hasnin jo në refuzim të drejtpërdrejtë, por në diçka më të rëndë dhe më kuptimplotë, heshtjen.
Dhe ajo heshtje fliste.
Fliste përmes gjestikulacionit të duarve, përmes një buzëqeshjeje të lehtë, përmes një shikimi që dukej sikur kërkonte të shmangte jo pyetjen, por lodhjen e rikthimit në një territor ku ndoshta kishte thënë gjithçka që kishte për të thënë. Ishte një heshtje që nuk mbante indiferencë, por një lloj zhgënjimi të përmbajtur, fisnik, pothuaj asketik.
Sepse Aleksandër Meksi nuk mund të ishte jashtë realitetit politik shqiptar. Ai kishte qenë një nga protagonistët e tij. Kishte hyrë në politikë në një kohë kur Shqipëria po dilte nga terri i diktaturës komuniste dhe kur shumë intelektualë e ndienin si detyrim moral të bëheshin pjesë e një ëndrre kolektive për liri, pluralizëm dhe demokraci.
Roli i tij në atë kohë nuk ishte ai i politikanit klasik.
Ai nuk vinte nga laboratori i pushtetit, por nga biblioteka, terreni arkeologjik, studimi dhe kultura. Ishte, në thelb, një intelektual idealist që pranoi të hynte në vorbullën politike jo për ambicie personale, por sepse besonte se Shqipëria kishte nevojë për njerëz që mendonin dhe jo vetëm për njerëz që sundonin.
Dhe ndoshta pikërisht kjo e bëri gjithmonë disi të huaj në politikë.
Sepse politika shqiptare e tranzicionit, me brutalitetin, konfliktualitetin dhe kompromiset e saj, rrallëherë ka ditur të mbajë gjatë brenda vetes natyra të tilla. Në mënyrën si ai heshtte, krijohej përshtypja se e kishte kuptuar prej kohësh këtë papajtueshmëri mes idealit të tij dhe realitetit që mori forma të tjera.
Pozicioni i tij sot, disi në periferi të debatit publik dhe politik, dukej se mbante brenda vetes jo mllef, por një pranim të qetë të limiteve njerëzore dhe historike. Sikur të pranonte me dinjitet se përpjekjet e tij, sado të ndershme dhe serioze, nuk kishin qenë të mjaftueshme për të ndryshuar gjithçka që kishte ëndërruar.
Por kishte diçka madhështore edhe në këtë tërheqje.
Sepse ai nuk mbeti peng i politikës. Nuk u kap pas saj. Nuk u shndërrua në një figurë që kërkon pafund rikthim apo protagonizëm. Si njeri i punës dhe përkushtimit, zgjodhi të largohej në kohë për t’iu kthyer asaj që dinte të bënte më mirë dhe që e përmbushte më thellë: kërkimit, studimit, hulumtimit, dialogut me historinë dhe monumentet.
Dhe ndoshta aty qëndron forma më fisnike e mbijetesës së një intelektuali.
Të rikthehet te dija.
Të zgjedhë librin përballë zhurmës.
Të mbetet në anën e mendimit, kur politika konsumon gjithçka.
Ai burrë, në atë dhomë të rrethuar nga libra, me kamera përballë dhe me një qetësi pothuaj liturgjike në të folur, dukej sikur nuk bashkëbisedonte vetëm me ne. Kishte diçka prej auditoreve të pafundme në mënyrën si ndërtonte fjalinë, si argumentonte, si kujtonte. Dukej sikur fliste përpara kohës, jo përpara njerëzve.
Dhe ajo që e zgjeronte përmasën e tij nuk ishte autoriteti politik i dikurshëm, por drita e mendimit dhe kompetenca e një akademiku që kishte jetuar gjithë jetën në disiplinën e dijes.
Brenda asaj aureole përpiqesha të kuptoja njeriun.
Por në një pikë të caktuar ai pushonte së qeni thjesht njeri dhe merrte trajtën e një qenieje pothuaj mistike, si ato figura që dalin nga faqet e historisë dhe vazhdojnë të jetojnë në një kufi të ndërmjetëm mes reales dhe simbolikes. Nën hijen e atij ligjërimi të rrjedhshëm dhe të atij zëri të vendosur, ai dukej si një dëshmi e gjallë e një kohe kur mendimi kishte peshë morale.
Takimi nuk zgjati shumë.
Por ka takime që nuk maten me kohë.
Kur u larguam nga shtëpia e Aleksandër Meksit, morëm me vete jo vetëm kujtimin e një bisede, por përzemërsinë e një njeriu të përkorë, të thjeshtë, të bardhë në prani dhe në komunikim. Kishte diçka thuajse testamentare në atë ndarje të qetë, sikur po largoheshim nga prania e një monumenti të gjallë të përkatësisë sonë kulturore dhe historike.
Ai ishte pikërisht ashtu siç isha përpjekur ta imagjinoja, dhe njëkohësisht krejt ndryshe.
Një krijesë që dukej se kishte dalë nga librat, nga historia, nga kujtesa e thellë e këtij vendi. Një njeri që mbante brenda vetes idealistin, studiuesin, pasionantin, skrupulozin dhe një lloj shenjtërie të heshtur të së njerëzishmes, e cila nuk shpallej me pompozitet, por zbulohej ngadalë përmes fjalës, mendimit dhe mënyrës si kishte zgjedhur të jetonte.
Ai i përket atij brezi studiuesish që nuk prodhonin dije për dekor akademik, por për të ndërtuar një vetëdije kombëtare mbi themele shkencore. Çdo studim i tij është një përpjekje për të shpëtuar nga harresa gurin, kishën, afreskun, kodikun, kujtesën. Në këtë kuptim, puna e tij nuk ka qenë vetëm akademike; ka qenë edhe një akt i heshtur mbrojtjeje ndaj identitetit.
Trashëgimia e tij shkencore është e shpërndarë në disa prej veprave më themelore të studimeve shqiptare mbi arkitekturën dhe trashëgiminë kulturore. Dhjetëra artikuj të botuar në revista si “Monumentet”, “Studime Historike” dhe “Studia Albanica” mbeten ende sot referenca të domosdoshme për studiuesit e historisë, arkitekturës dhe restaurimit.
Ndër veprat më të rëndësishme të tij qëndron “Arkitektura e Kishave të Shqipërisë (shek. VII–XV)”, një monument studimor në vetvete, ku Aleksandër Meksi arrin të ndërtojë jo vetëm një katalogim të strukturave kishtare, por një lexim të tërë të ndikimeve kulturore dhe qytetëruese që kanë kaluar nëpër territorin shqiptar. Në atë vepër, Shqipëria shfaqet si një urë e madhe ndërmjet Lindjes Bizantine dhe Perëndimit Romanik, një territor ku format arkitekturore nuk janë thjesht teknikë ndërtimi, por gjurmë të qytetërimeve që kanë komunikuar me njëri-tjetrin përmes gurit.
Po aq i rëndësishëm mbetet edhe libri “Restaurimi i Monumenteve të Arkitekturës”, një manual teorik dhe praktik që hodhi bazat metodologjike të restaurimit shkencor në Shqipëri. Përmes kësaj vepre, Meksi artikulon një filozofi të qartë profesionale: monumenti nuk duhet zbukuruar sipas shijes së kohës, por duhet ruajtur në autenticitetin e tij historik, me gjithë shtresëzimet, dëmtimet dhe gjurmët që koha ka lënë mbi të. Për të, restaurimi nuk ishte rikrijim artificial i së shkuarës, por dialog i ndershëm me të.
Në bashkëpunim me Emin Riza dhe Pirro Thomo, ai kontribuoi edhe në veprën sintetizuese “Arkitektura Mesjetare në Shqipëri”, një nga produktet më serioze të periudhës së artë të Institutit të Monumenteve. Ishte koha kur studimi i trashëgimisë kulturore në Shqipëri kishte dimensionin e një misioni kombëtar dhe kur kërkimi shkencor ndërtohej mbi terrenin, matjen, dokumentimin dhe përkushtimin.
Këtë univers kërkimor e pasurojnë edhe monografi të veçanta si “Labova e Kryqit: Historia, Arkitektura dhe Restaurimi”, kushtuar një prej kishave më enigmatike dhe më të rëndësishme të Ballkanit, si dhe studimet mbi “Kodikët e Shqipërisë”, ku ai depërton në trashëgiminë dorëshkrimore bizantine jo vetëm si studiues objektesh, por si interpretues i një tradite të tërë shpirtërore dhe kulturore.
Dhe megjithatë, ajo që të trondit më shumë nuk është vetëm madhësia e kësaj vepre.
Është fakti se ai ende punon.
Në moshën kur shumica dorëzohen para kohës, Aleksandër Meksi ende përpiqet të hedhë në letër të vërtetën e përfshirjes së tij politike, nga hapat e parë të pluralizmit deri te largimi i tij në marsin dramatik të vitit 1997.
Dhe kështu, ndërsa largohesha nga ajo shtëpi, më krijohej ndjesia se kisha takuar një nga ata njerëz që nuk jetojnë vetëm në kohën e tyre. Ata mbeten si ura mes epokave. Si dëshmi se mendimi, puna dhe përkushtimi mund t’i rezistojnë harresës.
Aleksandër Meksi më dukej si një nga ata burra që e kanë kaluar jetën duke folur me gurët, kishat, kodikët dhe historinë, derisa vetë janë bërë pjesë e asaj historie që dikur studionin.

U njoh si “Fatih”, apo Mehmeti Pushtuesi. Ishte ende i ri kur hyri triumfalisht në zemrën e Perandorisë Romake të Lindjes: Konstandinopojë. Kjo ngjarje, padyshim, e ngazëlleu pa masë. I shtyrë nga ambicia dhe lavdia, ai u përgatit të nisej drejt zemrës së Evropës. Por, përpara se të hapte rrugën e re të pushtimeve, duhej të shkatërronte një pengesë të vjetër: Krujën, një kala që as babai i tij, Sulltan Murati II, nuk kishte mundur ta merrte në vitin 1450. Kështu, në vitin 1466, Mehmeti II ndërmori një tjetër fushatë kundër arbërorëve dhe u vu në krye të një ushtrie prej gati 100 mijë trupash. Me një ushtri të tillë, Murati II kishte tentuar më kot rrethimin e parë të Krujës gjashtëmbëdhjetë vjet më parë. Edhe këtë herë, kala e pathyeshme, e mbrojtur nga 4,000 luftëtarët e Vrana Kontit dhe Tanush Topisë brenda mureve, si dhe nga 8,000 kalorësit e udhëhequr nga gjeneral Gjergj Kastrioti në terren, nuk ra. Ndryshe nga Konstandinopoja, Kruja i rezistoi rrethimit shumëmujor dhe mbeti e papushtuar.

…Gjithsesi ai ishte Mehmet Pushtuesi. I ri, ambicioz dhe i vendosur të lëvizte gurët e historisë, ai bëri që në 29 maj të vitit 1453,-  pas një rrethimi të gjatë dhe të ashpër që zgjati 53 ditë, – të ngrihej flamuri i bardhë në Konstandinopojë. Zemra e Perandorisë Bizantine dhe simboli i krishterimit lindor ra në duart e ushtrisë osmane. Sipas kronikanëve, ky ishte një çast që ndau historinë e botës mesjetare nga ajo moderne. Me këtë fitore, Perandoria Bizantine – trashëgimtarja e drejtpërdrejtë e Perandorisë Romake që nga ndarja e saj në vitin 395 – mori fund. Kryeqyteti i themeluar nga Kostandini i Madh më 330 pas Krishtit me emrin “Roma e Re”, kishte qenë një qendër politike, kulturore e fetare për Perëndimin dhe Lindjen për gati 1123 vjet.

Agonia e Bizantit

Në kohën kur Mehmet II hipi në fronin osman në vitin 1451, Perandoria Bizantine ishte tashmë në agoninë e saj. Ishte reduktuar në një qytet të rrethuar nga territoret osmane, ndërkohë që pjesa tjetër e dikurshme e fuqishme e saj – si Azia e Vogël, Trakia, dhe pjesa më e madhe e Ballkanit – ishin në duart e osmanëve ose shteteve të tjera ballkanike. Vetëm disa pjesë të Morenës së Peloponezit dhe ishujt në Egje mbeteshin nën sundimin bizantin.

Mehmed II, një sundimtar i ri por me një vizion të qartë për të ngritur një perandori të madhe islame që do të bashkonte Lindjen dhe Perëndimin, e kuptonte se pushtimi i Konstandinopojës do të kishte vlerë simbolike, strategjike dhe politike. Ai filloi përgatitjet me kujdes, duke ndërtuar kështjellën e fuqishme Rumeli Hisari në bregun evropian të Bosforit për të bllokuar ndihmën e jashtme, dhe duke grumbulluar një ushtri që arrinte deri në 80,000 – 100,000 trupa, përfshirë edhe njësi elitare jeniçere.

Një nga arritjet më të mëdha teknologjike të Mehmedit ishte përdorimi i artilerisë së rëndë, përfshirë topin gjigand të ndërtuar nga mjeshtri hungarez Urban. Kjo armë e jashtëzakonshme, që kërkonte dhjetëra buaj për ta tërhequr, ishte në gjendje të çante muret e fuqishme të qytetit që për shekuj kishin rezistuar ndaj sulmeve të vazhdueshme.

Qëndresa e fundit

Rrethimi filloi më 6 prill 1453. Muret e Konstandinopojës ishin të famshme për mbrojtjen që kishin ofruar për shekuj, por në këtë fazë të historisë, qyteti ishte dobësuar shumë. Kryeqendra mbrohej vetëm nga rreth 7,000 luftëtarë, përfshirë mercenarë të ardhur nga Europa Perëndimore, si dhe komandantin italian Xhovani Xhiustiniani, i dërguar nga Gjenova për të ndihmuar mbrojtjen. Muret mbaheshin me vështirësi, ndërsa topat osmanë vazhdonin të gërryenin strukturën e tyre çdo ditë.

Më 29 maj, Mehmedi urdhëroi sulmin final. Pas një beteje të ashpër, osmanët arritën të çajnë nëpër mure, kryesisht pranë Portës së Lartë. Brenda qytetit shpërtheu kaosi, ndërsa Perandori Konstandin XI Palaiologos, i fundit i perandorëve bizantinë, zgjodhi të vdiste në luftë sesa të dorëzohej. Legjenda thotë se ai hoqi petkat perandorake dhe u hodh në betejë si një ushtar i thjeshtë, duke thënë: “Zoti mos e dhëntë të jetoj si perandor pa perandori”. Trupi i tij u njoh më pas nga çizmet e kuqe perandorake të qëndisura me shqiponja të zeza dykrerëshe.

Konstandinopoja kthehet në Stamboll

Pas marrjes së qytetit, Mehmed II hyri në Konstandinopojë dhe deklaroi se qyteti ishte tashmë pronë e Perandorisë Osmane. Në një akt simbolik të fuqishëm, ai shkoi në Shën Sofi – bazilikën madhështore të ndërtuar në shekullin VI nga Justiniani i Madh – dhe e shndërroi në xhami. Kjo shënoi jo vetëm fundin e Bizantit, por edhe lindjen e Stambollit si një kryeqytet islamik.

Qyteti nisi të ndërtohej dhe të ripopullohej. Mehmed II e bëri Stambollin qendrën politike, kulturore dhe fetare të perandorisë së tij. Ai inkurajoi vendosjen e njerëzve nga të gjitha pjesët e Perandorisë Osmane – myslimanë, kristianë dhe hebrenj – për ta kthyer atë në një metropol shumëetnik dhe shumëfetar.

Për më shumë se 400 vjet më pas, Stambolli do të mbetej zemra e Perandorisë Osmane dhe një nga qytetet më të rëndësishme të botës islame. Ndërkohë, rënia e Konstandinopojës shënoi fillimin e fundin për shumë realitete: për Perandorinë Bizantine, për rendin e vjetër mesjetar europian, dhe për mendësinë e epokave të mëparshme.

Rënia e qytetit pati jehonë të madhe në Europë. Udhëheqësit e krishterë bënë një thirrje të re për kryqëzata, por realisht nuk ndërmorën ndonjë veprim të madh. Ndërkohë, shumë dijetarë bizantinë, të përndjekur ose të pasigurt për të ardhmen, emigruan në Itali, duke sjellë me vete dorëshkrime klasike greke dhe njohuri të thella që ndihmuan në nxitjen e Rilindjes Europiane.

Rënia e Konstandinopojës shënon përfundimin e Mesjetës për shumë historianë dhe fillimin e periudhës moderne. Ajo i dha Perandorisë Osmane një pikëmbështetje të fortë për të shtrirë ndikimin e saj në Ballkan, Lindjen e Mesme, Afrikën e Veriut dhe deri në portat e Vjenës.

Epilogu

Një element interesant dhe shpesh i lënë në hije është prejardhja e perandorit të fundit bizantin, Konstandinit XI, i cili, sipas shumë burimeve, ishte me origjinë nga Dragashi, një vendbanim në Dardani – një nga krahinat historike të trevave shqiptare. Nëse nisemi nga kjo, historia e Perandorisë Romake të Lindjes filloi me Kostandinin e Madh nga Nishi (në Iliri) dhe përfundoi me një tjetër Konstandin nga po ato treva – një cikël simbolik për rolin e Ballkanit në historinë e perandorive të mëdha.

Ngjarja e 29 majit 1453 nuk ishte thjesht një ndryshim i pushtetit – ajo ishte një kthesë historike që la gjurmë të thella në zhvillimin e qytetërimit perëndimor dhe atij islamik. Mehmed II, që më pas do të quhej “Fatih” – Pushtuesi – nuk shkatërroi thjesht një qytet të vjetër, por ndërtoi një qendër të re të botës. Rënia e Konstandinopojës shënoi fundin e një bote dhe fillimin e një epoke të re që do të përcaktonte fatet e rajonit për shekujt që do të vinin.

Eduard Lutwak në librin e tij “Strategjia e madhe e Perandorisë Romake” shpjegon mënyrën e operimit të fuqive të mëdha në ruajtjen e kufijve të tyre.

Rrethi i parë është territori kombëtar. Pastaj vijnë shtetet e rëndësisë se veçantë për të cilët në rastin gjerman edhe mund të futesh në luftë dhe këto janë kryesisht shtete që ndan të njëjtën histori, kulturë dhe nganjëherë edhe gjuhë. Të tretët janë shtetet kushinetë. Këta janë të sakrifikueshëm. Në rast luftë shërbejnë për t’i dhënë kohë fuqisë së madhe që të përgatitet dhe ta përdorë territorin e tyre si shesh luftimi. Janë të sakrifikueshëm. Dhe këtu, me siguri sipas mendimit ushtarak gjerman, hyn Shqipëria, dhe më gjerë Greqia, Serbia, Rumania. Lutwak është këshilltar i Pentagonit dhe paguhet një milion dollarë në vit për të dhënë mend, dhe disa gjëra i di. Ai nuk hyn në hollësirat e Ballkanit, por nisur nga klasifikimi i tij, në brezin e interesit gjerman futen ato shtete të cilat plotësojnë karakteristikat e dyta, si Sllovenia, Kroacia, Hungaria, Çekia dhe Sllovakia. Me Poloninë i ka raportet pak të acaruara sepse Stalini i hoqi komplet pjesën prusiane duke ia dhënë Polonisë, por si mish për top janë të përshtatshëm.

Gjermanët nuk kanë faj. Nëse shikon hartën fizike të Evropës, Gjermania shtrihet mbi një fushë që fillon në Paris dhe mbaron në Urale. Doktrina e saj ushtarake kërkon gjithmonë shtyrje të kufijve në këto zona, në mënyrë që të ketë gjithmonë një shtet kushinetë përpara se të futen në territorin gjerman. Idem në fakt edhe rusët të cilët po për këtë arsye po bëjnë luftën në Ukrainë. Kjo logjikë është për luftën, por siç ka thënë një gjerman që quhej Klauzewic, lufta është vazhdim i politikës me mjete të tjera, por ideja dhe qëllimi është i njëjtë. Sipas Basil Liddell Hart, strategjist dhe historian britanik, shumica e luftërave të njerëzimit janë zhvilluar pikërisht në këto territore pasi janë edhe më fertilet por edhe më të përshtatshme për teknikat e reja.

Të vijmë te Shqipëria. Pse gjithmonë gjermanët janë dorështrënguar me ne? Pse gjithmonë nëse nuk e thonë vetë, lëshojnë Holandën të nxjerrë yçkla për ne? Është shumë e thjeshtë: Nuk i interesojmë. Nuk duan në radhët e BE një vend të varfër që mund t’u marrë fonde. Ne ju interesojmë vetëm që të na marrin krahun e punës nëpërmjet gjoja kurseve të kualifikimit dhe të sponsorizojë OJF-të e luftës kundër komunizmit dhe krimeve të tij, pa kërkuar një herë falje pasi ishte ai pushtim gjerman që solli te ne një egërsim edhe të luftës civile dhe rrjedhimisht një komunizëm të ashpër. Pa përmendur këtu viktimat e atij pushtimi.

Fatkeqësia jonë është që sponsori dhe mbështetësi ynë historik, Italia, është një fuqi pothuajse e papërfillshme në politikën e jashtme. Atyre ende nuk u ka ikur frustrimi i rreshtimit me fuqitë e boshtit, dhe nuk kanë fuqi që të vendosin kushte për anëtarësimin tonë, në ndryshim nga Gjermania që shumë aleatë të saj historikë i futi në BE pavarësisht se niveli i tyre të plotësimit të standardeve ishte mizerabël.

I vetmi faktor që mund t’ia fuste këmbët në një këpucë Gjermanisë, janë SHBA-të, ashtu sikurse ia futën kur na anëtarësuan në NATO. Vetëm një investim amerikan mund të thyente kundërshtinë gjermane. Por fatkeqësisht amerikanët, të paktën administrata aktuale, nuk e honeps dot BE-në. Mbase kanë të drejtë.

Pavarësisht se Rama po bën akrobaci të pamundura që ta përshpejtojë anëtarësimin e vendit, duket se do ta ketë të vështirë, pasi tashmë vendi ynë është pjesë e skemave të pamëshirshme të realpolitikës. Si njerëz racionalë, gjermanët krijuan euron me të cilën po mbajnë Italinë me një rritëm zhvillimi tek 0.3% dhe Francën në vendnumëro, dhe kthyer veriun e saj në një shtojcë të industrisë gjermane. Fundja çfarë i duhen ca ballkanas që vetëm sherre sjellin. Dhe në fushën e hesapeve me njerëz që i duhen apo janë për t’u skarcuar, gjermanët kanë eksperienca të hershme, herë me furra e herë me veto./et

Ka një mënyrë tejet të thjeshtë për të kuptuar se sa humane është një shoqëri: të shohësh si i trajton fëmijët dhe të moshuarit.

Nëpër qytetet tona mjafton një shëtitje e shkurtër për të kuptuar të vërtetën e hidhur se fëmijët dhe pleqtë në Shqipëri janë lënë në mëshirë të fatit. Për ta nuk ka parqe, nuk ka lulishte, nuk ka stola, nuk ka kënde lojërash. Mbi të gjitha, nuk ka hapësira ku një fëmijë të vrapojë i lirë apo ku një i moshuar të ecë i qetë, pa frikë dhe pa ndjesinë se është i tepërt në këtë botë që ecën dhe zhvillohet me shpejtësi marramendëse.

Kudo në Tiranë, fëmijët enden rrugëve, mes makinave, zhurmës, pluhurit dhe betonit. Ata luajnë në trotuare, aty ku çdo çast mund të sjellë rrezik për ta, sepse kalojnë makina me shpejtësi, motorë pa kontroll apo dhe qen të lëshuar rrugëve. Kësisoj shëtitjet apo loja e tyre e pafajshme kthehen në makth.

Dikur kishte oborre pallatesh. Kishte zëra fëmijësh, topa që përplaseshin në mure dhe të qeshura që mbushnin lagjet. Sot ato hapësira i ka përpirë babëzia për fitime. Në vend të pemëve u ngritën kulla dhe në vend të këndeve të lojërave u hapën parkime. Për turpin tonë, në vend të fëmijërisë, vogëlushëve po u “dhurojmë” vetminë.

Ndërkaq, të moshuarit, ata që dikur mbajtën mbi supe jetën dhe sakrificat e këtij vendi, sot ecin kuturu e si të përhumbur nëpër qytet. Ata nuk kanë ku të shëtisin e ku të pushojnë. Për ta nuk mund të gjendet një stol ku të ulen e të flasin për jetën, për kujtimet apo thjesht për të kaluar pak orë larg vetmisë. Shpesh i sheh të ulur nëpër kafene për orë të tëra, por jo sepse përherë e kanë mundësinë e një kafeje, po ngase nuk kanë një vend tjetër ku të ndihen si njerëz.

Qytetet tona janë bërë të ftohta dhe aspak miqësore për ta, për të mos thënë se janë bërë të pashpirta.

Dhe ndoshta drama më e madhe është se sikur jemi mësuar me këtë realitet – mungesën e kujdesit. Kemi filluar ta marrim për të zakonshme që fëmijët të rriten pa hapësira loje dhe pleqtë të plaken në vetmi.

Por, ndërkaq, është e papranueshme që një shoqëri të ndërtojë gjithçka, përveç vendeve ku njerëzit të jetojnë ashtu si e meritojnë.  Nuk është normale që më të pambrojturit të mos kenë asnjë “kordon” mbrojtës nga shteti e nga komuniteti.

Fëmijët dhe të moshuarit janë dy skajet më të ndjeshme të jetës njerëzore. Njëri sapo hyn në jetë dhe tjetri nis e largohet ngadalë prej saj. Të dy kanë nevojë për kujdes, për siguri dhe për dashuri. Por ne duket sikur e kemi humbur aftësinë për ta parë dhe për ta vlerësuar me ndjeshmëri njerëzoren.

Kujdesi i munguar për ta fillon që nga sistemi shëndetësor pa standarde, pensionet e pamjaftueshme, mungesa e shërbimeve sociale dhe deri te mënyra si ndërtohen qytetet tona. Tanimë ato janë kthyer në vendbanime pa frymëmarrje e gjelbërim, pa vende ku jeta të ketë kuptim për një fëmijë apo për një plak.

Në romanin “Një burrë”, shkrimtarja Oriana Fallaci sjell një meditim të dhimbshëm për të drejtat e fëmijëve dhe të pleqve. Përmes zërit të personazhit kryesor, Aleksandër Panagulisit, ajo thotë: “Politikanëve nuk u bëhet vonë për fëmijët dhe pleqtë…”

Dhe kjo fjali tingëllon tejet aktuale për realitetin tonë të sotëm. Politika jonë flet për zhvillim, por harron njeriun, flet për turizëm dhe ekonomi, por harron jetën. Po ashtu, ajo flet edhe për të ardhmen, por harron fëmijët. Flet edhe për respekt, por harron të moshuarit.

Kur një shoqëri nuk kujdeset për fëmijët, ajo vret të ardhmen e saj. Ndërsa, kur nuk respekton të moshuarit, ajo mohon kujtesën e saj.

Prandaj nuk mjafton vetëm të ankohemi, por të reagojmë e të kërkojmë qytete më njerëzore, ku të ketë sa më shumë parqe dhe hapësira publike, por edhe siguri për fëmijët dhe më shumë dinjitet për të moshuarit. Duhet të kuptojmë se kujdesi për ta nuk është luks, por detyrim qytetar dhe moral.

Sepse, një ditë, të gjithë kemi qenë fëmijë.

Dhe, nëse jeta na e fal këtë privilegj, të gjithë do të plakemi.

Shqipëria kaloi një “ngërç” sa i takon rrugëtimit të integrimit në BE. Raporti IBAR, një instrument që dëshmon klimën politike dhe punën e vendit kandidat, u kalua pas disa shtyrjeve. Ndërsa konferenca e radhës Shqipëri-BE, u mbyll me një puthjen e Marta Kos për Edi Ramën.

Këto sjellje dëshmojnë sërish mjedisin politik shumë të ngrohtë në Bruksel në raport me Shqipërinë dhe kjo është një gjë absolutisht shumë e rëndësishme për Shqipërinë.

Por nuk ka asnjë arsye për festë e për shampanjë. Puthja e Martës nuk mjafton, dhe jo për faj të saj.
Tani kemi hyrë pikërisht në fazën kur matet jo dëshira dhe gatishmëria jonë, por PUNA e vërtetë. Mund të mbyllim së shpjeti ndonjë kapitull, që kërkon vetëm përafrime ligjore, por puna e vështirë është përpara.

Kur të marrim pasaportën europiane, ne do të duhet:
-Të mbajmë zgjedhje të lira e të drejta!
-Të sigurojmë demokraci brenda partive dhe të marrë fund epoka e partive si pronë private e kryetarëve!
-Të ndalojmë paratë e errëta të financojnë fushatat elektorale dhe vetë makinerinë politike!
-Të marrim drejtësi në kohë, pa pritur 20 vjet për një vendim gjykate!
-Të bëjmë transparencë me fondet publike dhe institucionet të mos kthehen në organizata kriminale të tipit AKSH!
-Të kemi çliruar ekonominë nga dominimi i një grushti njerëzish(kompanish)!
-Të kemi një media të lirë, dhe TV-të të mos i hapin lajmet me statuset e kryeministrit në rrjetet sociale!
-Të garantojmë sigurinë ushqimore. Të mos shesim kosin me qumësht pluhur dhe vaj palme për kos deleje, e të mos mbysim produktet bujqësore me hormone që të piqen shpjet!
-Të ndalojmë shkatërrimin e mjedisit, të menaxhojmë mbetjet urbane e të ndalojmë shkarkimin e ujërave të zeza në lumenj e dete!
-Të investojmë në kërkim shkencor për t’iu përshtatur sfidave që po prodhojnë ndryshimet drastike të klimës!

Ka shumë e shumë kushte të tjera që duhet të përmbushim….

Padyshim, që ne nuk do të arrijmë dot asnjëherë standardet gjermane, franceze e suedeze. Por ne duhet me patjetër të krijojmë një nivel bazik, domethënës, për të dëshmuar liritë politike e njerëzore, nivel të pranueshëm të demokracisë, funksionimin e ligjit dhe shtetit, luftën ndaj korruptisnit, sigurinë publike etj.

Dhe këto duhen jo sepse janë kushte të BE-së, por sepse janë kushte për të garantuar një nivel më të mirë të jetesës sonë në këtë vend.

Ndaj, çdo hap ne nuk duhet ta masim me sa herë na përqafon dhe puth Marta Kos, por ku jemi me këto kushtet që duhen përmbushur, jo në letër, por në realitet!

Nga Leonard Veizi

Skandali ishte i madh, sidomos kur mendohej se ngjarja në fjalë kishte thyer në mënyrë të paimagjinueshme mitin që ishte ngritur për vite me rradhë. Një avion i vogël prodhim amerikan, tip “Cessena” me një motor, si kishte fluturuar për milje të tëra në territorin e shtetit më të madh komunist të kohës, – i cili me një propagandë të vazhdueshme e shurdhuese pretendonte se kishte një hapësirë ajrore krejtësisht të mbrojtur, – u ul i pashqetësuar në Sheshin e Kuq. Kundërajrorët e gadishmërisë nuk kishin shtënë as edhe një predhë të vetme ndaj avionit të paidentifikuar i cili drejtohej gati në ekstazë nga një adoleshent gjerman, të cilit i ishte mbushur mendja të jepte një mesazh paqeje kundër Luftës së Ftohtë. Çudia bëhej më e madhe kur mendohej se pesë vjet më herët, një aeroplan civil nga Koreja e Jugut u qëllua dhe u rrëzua pasi kishte shkelur hapësirën ajrore sovjetike, duke shkaktuar vdekjen e 269 vetëve. Pra realisht nuk ishte një territor ku mund të bëjej shaka, për më tepër me një avion që iu afrua zonës më të mbrojtur të Moskës, Kremlinit…

…Ajo që nisi si një sfidë pothuajse naive e një adoleshenti, shpërtheu me shpejtësinë e rrufesë në skandalin më të madh të sigurisë të Luftës së Ftohtë. Matias Rust, një djalë 19-vjeçar nga Gjermania Perëndimore, u kthye brenda pak orësh nga një pilot amator në aviatorin më të famshëm dhe më të rrezikshëm për ekuilibrat e një superfuqie bërthamore. Fluturimi i tij prej 750 kilometrash, i kryer tërësisht i vetëm, u mbyll në mënyrë krejt spektakolare përpara dyerve të Kremlinit.

Depërtimi

Më 28 maj 1987, Rust ngriti avionin e tij të vogël civil, një “Cezna 172” të modifikuar, nga aeroporti i Helsinkit në Finlandë. Me një guxim që kufizohej me çmendurinë, ai u drejtua drejt kufirit sovjetik. Ajo që pasoi ishte një dështim zinxhir i të gjithë makinerisë mbrojtëse të Bashkimit Sovjetik:

Avioni i Rustit u diktua nga mbrojtja kundërajrore sovjetike (PVO) sapo kaloi kufirin. Atij iu caktua menjëherë një numër objekti ushtarak, por sistemet e koordinimit mes reparteve të ndryshme dështuan në mënyrë të çuditshme.

Të paktën dy avionë gjuajtës sovjetikë “Mig-23” u ngritën në fluturim dhe iu afruan “Ceznës” së vogël. Pilotët ushtarakë e panë avionin e Rustit, por duke qenë se ai fluturonte ulët dhe ngadalë, nuk morën urdhër për të goditur, duke e ngatërruar fillimisht me një avion stërvitor vendas ose me një mjet të monitorimit të motit.

Për shkak të një aksidenti ajror që kishte ndodhur një ditë më parë në atë zonë, dhe i kombinuar me ndryshimet e ndërrimeve të rojeve ushtarake, komanda qendrore mendoi se avioni i Rustit ishte pjesë e operacioneve të shpëtimit ose thjesht një avion sovjetik pa transponder të ndezur.

Për orë të tëra, ushtria që pretendonte se kontrollonte çdo metër katror të hapësirës së saj ajrore, mbylli sytë përpara një adoleshenti që navigonte me një hartë të thjeshtë turistike në dorë.

Ulja në Sheshin e Kuq

Kur “Cezna” u shfaq në qiellin e Moskës, askush nuk mund t’u besonte syve. Pasi bëri disa xhiro mbi Kremlin për të gjetur një vend të përshtatshëm, Rust u ul mbi urën “Bolshoj Moskvorecki” dhe e manovroi avionin e tij derisa ndaloi përfundimisht në Sheshin e Kuq, pranë katedrales së Shën Vasilit.

Në vend të një sulmi ushtarak, rusët e habitur panë të dilte nga kabina një djalë me fytyrë fëmije, i cili nisi t’u firmoste autografe dhe t’u shpjegonte se kishte ardhur në emër të paqes. Por, nëse për qytetarët kjo ishte një çudi, për Byronë Politike në Kremlin ky ishte një tmerr i vërtetë. Incidenti ekspozoi një të vërtetë të hidhur: sistemi i tyre i shtrenjtë mbrojtës ishte thjesht një skenografi prej kartoni.

Lideri sovjetik, Mihail Gorbaçov, e kuptoi menjëherë se ky poshtërim publik mund të kthehej në një armë politike. Ai e shfrytëzoi skandalin me mjeshtëri për të spastruar strukturat konservatore ushtarake që pengonin reformat e tij të “Perestrojkës”. Brenda pak ditësh, Ministri i Mbrojtjes, Sergei Sokolov, dhe kreu i mbrojtjes kundërajrore, Aleksandër Koldunov (një hero i Luftës së Dytë Botërore), u shkarkuan nga detyra, së bashku me qindra oficerë të tjerë të lartë.

Fitorja simbolike

Matias Rust u arrestua në vendngjarje nga agjentët e KGB-së. Hetuesia sovjetike u përpoq dëshpërimisht të gjente një komplot të madh pas këtij fluturimi, duke ngritur teori se Rust ishte një agjent i shërbimeve sekrete perëndimore, por e vërteta ishte shumë më e thjeshtë dhe pikërisht për këtë, shumë më e dhimbshme për regjimin.

Gjyqi ndaj tij nisi në Moskë në shtator të vitit 1987. Rust u akuzua për: Huliganizëm – pasi ulja e tij rrezikoi jetën e njerëzve në shesh; – Shkelje të ligjeve të aviacionit ndërkombëtar; Kalim të paligjshëm të kufirit sovjetik.

Gykata u tregua e prerë për të dhënë një mesazh force përpara botës. Aviatori gjerman u shpall fajtor për të gjitha akuzat dhe u dënua me 4 vjet heqje lirie në një kamp pune të sigurisë së lartë. Ai u dërgua në burgun famëkeq të Lefortovos në Moskë, ku u mbajt në kushte izolimi.

Pavarësisht dënimit të rëndë, Rust nuk e vuajti të gjithë dënimin. Pas nënshkrimit të marrëveshjeve të paqes mes Ronald Reganit dhe Mihail Gorbaçovit, si një akt vullneti të mirë diplomatik, Rust u fal dhe u liria më 3 gusht 1988, duke u dëbuar përfundimisht nga Bashkimi Sovjetik pas 432 ditësh në qeli.

Në kuptimin historik, dënimi me burg ishte thjesht një përpjekje e dëshpëruar e një regjimi në rënie për të shpëtuar fytyrën. Matias Rust e kishte fituar betejën e tij që në momentin kur rrotat e avionit prekën asfaltin e Moskës. Ai nuk hodhi asnjë bombë, por bëri diçka që diktaturat nuk ua falin kurrë qytetarëve të thjeshtë: e ekspozoi superfuqinë përpara syve të mbarë botës duke e bërë atë të dukej qesharake. Dhe siç e tregoi historia, vetëm katër vjet pas atij fluturimi, i gjithë Bashkimi Sovjetik do të shpërbëhej, duke vërtetuar se muri i frikës kishte filluar të çahej pikërisht nga ai avion i vogël Gjerman.