Spahiu ka lindur më 22 maj 1973 në Durrës. Ajo ka përfunduar studimet në Fakultetin e Mjekësisë në Universitetin e Tiranës, në degën Mjekësi e Përgjithshme, në vitin 1997. Në periudhën 1998-2002 është specializuar në Kardiologji pranë QSUT-së “Nënë Tereza”, në Tiranë.

Gjatë karrierës së saj profesionale, Spahiu ka kryer disa specializime në fushën e kardiologjisë joinvazive, përfshirë ekokardiografinë, PU-EKG dhe Eko-Doppler të karotideve, pranë Universitetit Katolik “Sacro Cuore”, Fakulteti i Mjekësisë dhe Kirurgjisë “Agostino Gemelli”, në Romë.

Në vitet 2003-2004 ka vijuar studimet pasuniversitare pranë Fakultetit të Mjekësisë, ndërsa në vitin 2005 ka kryer specializim në Kardiologjinë Invazive, kateterizimin dhe koronarografinë e zemrës në Spitalin “Santa Chiara” në Pisa të Italisë.

Në vitet 2012-2014 ka përfunduar masterin profesional në Menaxhim Shëndetësor.

Spahiu ka ushtruar profesionin e mjekes në Klinikën e Parë të Kardiologjisë në QSUT dhe gjatë viteve 2003-2009 ka punuar si mjeke kardiologe dhe në repartin e patologjisë në Spitalin e Durrësit. Më pas është zgjedhur drejtore e këtij spitali.

Paralelisht, ajo ka pasur edhe një angazhim në fushën akademike. Në vitet 2002-2003 ka qenë pedagoge në Departamentin e Lëndëve Paraklinike në Universitetin e Tiranës, ndërsa në vitin 2006 ka qenë pedagoge e jashtme e fiziologjisë në Universitetin Privat “UFO” në Tiranë.

Prej vitit 2008 e në vazhdim ka qenë docente në praktikat e kardiologjisë pranë Universitetit “Zonja e Këshillit të Mirë”, Tiranë. Ajo mban gjithashtu titullin “Doktore e Shkencave Mjekësore”.

Në politikë, Klodiana Spahiu është deputete e Kuvendit të Shqipërisë që prej vitit 2009. Gjatë viteve të aktivitetit parlamentar ka qenë pjesë e disa komisioneve dhe nënkomisioneve parlamentare, si dhe ka drejtuar apo qenë anëtare e grupeve të miqësisë, gjithashtu edhe nënkryetare e Kuvendit./ad

Disa kritikë të industrisë së inteligjencës artificiale i akuzojnë drejtuesit e saj për “doom trolling”, pra për pranimin e zymtë të dëmeve që mund të shkaktojnë produktet e tyre, pa ofruar një zgjidhje. Por Uljan Sharka, themeluesi dhe drejtori ekzekutiv i kompanisë italiane të inteligjencës artificiale Domyn, një prej njëbrirëshve kryesorë të AI-së në Evropë, me një vlerësim prej më shumë se 2 miliardë dollarësh – mendon se ka ardhur koha të pranohet e dukshmja.

Sipas Sharkës, aktualisht ekziston një “shtrembërim i realitetit” kur kolegët e tij flasin për ndikimet negative, si humbja e gjerë e vendeve të punës, që modelet e tyre do të sjellin. Modelet plotësisht autonome të inteligjencës artificiale, të afta të kryejnë punë pa udhëzimin e njeriut, thjesht nuk janë ende këtu.

Një agjent i AI-së nuk mund ta zëvendësojë lehtësisht një punonjës, thotë Sharka. Por ajo që AI mund të bëjë është të manipulojë opinionin publik ose të automatizojë sulme kibernetike shkatërruese.

Qasja e Domyn ndaj “AI-së sovrane”, e cila u lejon klientëve të kontrollojnë të dhënat dhe modelet e tyre, i mundëson kompanisë të përqendrohet në sektorë shumë të rregulluar, si financat, shëndetësia, qeveria dhe mbrojtja.

Ndërkohë, shqetësimet për sigurinë në Evropë, ku industria e AI-së po përballet me dominimin e modeleve kineze dhe amerikane, kanë krijuar një mundësi për Domyn.

Në qershor, Komisioni Evropian zgjodhi EUROPA-n, një konsorcium të udhëhequr nga Domyn, për të marrë mbështetje për ndërtimin e një modeli të inteligjencës artificiale plotësisht me burim të hapur, që do të mbulojë të 24 gjuhët zyrtare të Bashkimit Evropian.

Qëllimi është të rritet aftësia e Evropës për të zhvilluar inteligjencën artificiale të avancuar dhe për ta ekzekutuar atë në infrastrukturën e vet.

Por përparime të tilla në inteligjencën artificiale evropiane nuk do të ishin të mundura pa njëfarë përfshirjeje të huaj.

E mbështetur nga G42, Domyn planifikon të ndërtojë në Itali një nga superkompjuterët më të mëdhenj të inteligjencës artificiale në Evropë, në partneritet me kompaninë nga Abu Dhabi dhe Nvidia. Ndërkohë, modelet e saj pronësore publikohen përmes platformës Foundry të Microsoft-it./Ekofin.al-ad

Mendi Kabashi nuk vjen nga politika tradicionale dhe nuk e sheh veten si një politikane karriere. Ajo e përshkruan veten para së gjithash si një banore të komunitetit, një nënë e dy fëmijëve dhe një profesioniste që prej vitesh është marrë me menaxhimin e komuniteteve rezidenciale dhe zgjidhjen e problematikave të banorëve.

Me një eksperiencë të gjatë profesionale, Mendi ka menaxhuar komunitete të mëdha, ka administruar buxhete multimilionëshe dhe ka punuar me njerëz me prejardhje të ndryshme. Për të puna me komunitetin është ndërtuar gjithmonë mbi bashkëpunimin, përgjegjësinë dhe gjetjen e zgjidhjeve konkrete për problemet e përditshme.

Që në moshë të re ajo zgjodhi një rrugë që kërkonte disiplinë dhe përkushtim, duke ndjekur Akademinë Ushtarake Modena pasi u largua nga shtëpia në moshën 17-vjeçare. Më pas vijoi studimet në drejtësi dhe ndërtoi një karrierë profesionale në Kanada, ku përvoja e saj në menaxhimin e komuniteteve rezidenciale në Toronto e afroi gjithnjë e më shumë me problematikat dhe nevojat e qytetarëve.

Vendimi për të hyrë në politikë nuk ka ardhur rastësisht. Ideja për të kandiduar kishte nisur të merrte formë prej disa vitesh, ndërsa sot ajo po zhvillon një fushatë duke trokitur derë më derë për të takuar banorët e zonës që synon të përfaqësojë. Bëhet fjalë për një komunitet me rreth 65 mijë banorë, ku Mendi kërkon të sjellë një qasje të re në përfaqësimin politik.

Përtej angazhimit si qytetare kanadeze, identiteti shqiptar mbetet një pjesë e rëndësishme e saj. Shqipërinë dhe Kosovën i konsideron pjesë të pandashme të identitetit të saj dhe kandidaturën e sheh edhe si një mundësi për të rritur përfaqësimin e shqiptarëve në jetën publike kanadeze.

“Shqipëria dhe Kosova janë në zemrën time, në ADN. Kjo garë nuk është vetëm si shqiptare, por është edhe si qytetare e Kanadasë. Lidershipi aktual është prej 16 vitesh dhe ka pakënaqësi. Jeta ime është fushatë tashmë. Trokas derë më derë te banorët e kësaj lagjeje, i them lagje, por ka 65 000 banorë”, ka thënë Mendi Kabashi në një intervistë të dhënë më herët.

Në këtë rrugëtim, një vend të veçantë zë edhe figura e të atit, aktorit të ndjerë Mirush Kabashi. Trashëgimia e tij artistike dhe njerëzore duket se ka ndikuar fort në mënyrën se si Mendi e koncepton shërbimin ndaj komunitetit. Për të, i ati mbetet një udhërrëfyes edhe pse nuk është më fizikisht pranë saj.

“Im atë e përdori fjalën për t’u dhënë zë njerëzve dhe dinjitet. Unë nuk pretendoj të zëvendësoj Mirush Kabashin, por jetoj me vlerat e tij. Mirushi është absolutisht, edhe pse jo pranë meje, udhërrëfyesi im. Kjo është përjetësia”, ka thënë ndër të tjera ajo./ad

Një vlerësim aspak i vogël ky për si ish drejtuesen e  teknologjisë në OpenAI, që është kthyer në njërin prej figurave me origjinë shqiptare më në zë  të industrisë së AI-t. Lista e këtij viti përfshin drejtues të kompanive më të mëdha të teknologjisë, studiues, sipërmarrës, politikëbërës, artistë dhe figura të industrisë kreative, në një periudhë kur zhvillimi i AI po ndikon gjithnjë e më shumë në ekonomi, shoqëri dhe kulturë.

Murati shfaqet në kopertinën globale të TIME100 AI 2026, përkrah disa prej figurave më të rëndësishme të industrisë së teknologjisë, mes tyre Sam Altman, Elon Musk, Dario Amodei, Jeff Bezos, Larry Ellison, Ilya Sutskever, Fei-Fei Li, Arvind Krishna dhe Eddie Wu. TIME i ka ndarë 100 figurat e listës në katër kategori: Liderë, Inovatorë, Formësues dhe Mendimtarë. Lista shkon përtej sektorit të teknologjisë, duke përfshirë edhe figura nga politika, biznesi, arti dhe organizatat ndërkombëtare.

Kryeredaktori i TIME, Sam Jacobs, tha se lista e këtij viti pasqyron një industri të Inteligjencës Artificiale gjithnjë e më “shpërthyese por edhe përçarëse”, ku ndërthuren dhe përplasen interesa teknologjike, ekonomike, politike dhe krijuese.

Lista e TIME përfshin gjithashtu një numër të konsiderueshëm figurash nga industria kineze e teknologjisë dhe AI, duke reflektuar konkurrencën në rritje mes Kinës dhe Shteteve të Bashkuara për zhvillimin dhe dominimin e teknologjive të Inteligjencës Artificiale./ad

Në këtë ditë të veçantë, kur kujtojmë lindjen e saj më 30 gusht 1972 në San Diego, le të kujtojmë jo vetëm simbolin e seksit, por një nga karrierat më inteligjente dhe më të pavarura të Hollivudit.

Udhëtimi i Kameron Mishel Diaz nuk nisi në një shkollë aktrimi, por në korridoret e shkollës së mesme politeknike të Long Biçit. Në moshën 16-vjeçare, ende nxënëse, ajo firmosi kontratë me agjencinë legjendare Elite Model Management. Për pesë vitet e ardhshme jetoi mes Japonisë, Australisë, Marokut, Meksikës dhe Parisit, duke pozuar për Kelvin Klajn, Livi’s dhe duke u shfaqur në kopertinën e revistës Seventin.

Fati ia ndryshoi jetën kur u kthye në Kaliforni. Një agjent i Elite-s e rekomandoi për një audicion për filmin “Maska” prodhim i vitit 1994. Pa pasur bërë më parë asnjë orë aktrimi, 21-vjeçarja që do të luante Tina Karlajl përballë Xhim Kërrit, u bë brenda natës një sensacion botëror. Filmi ishte ndër dhjetë më fitimprurësit e vitit dhe e vulosi menjëherë imazhin e saj si biondja amerikane e parezistueshme.

Por Diaz refuzoi të mbetej vetëm një fytyrë e bukur.

Pas rolit dytësor në “Dasma e shokut tim më të mirë” prodhim i vitit 1997, përkrah Xhulia Roberts, shpërthimi i vërtetë erdhi me “Diçka për Merin” prodhim i vitit 1998, të vëllezërve Farelëli. Roli i Merit i solli nominimin e parë për Globin e Artë dhe e shndërroi në mbretëreshën e komedisë romantike të fundviteve ’90.

Ajo që e dalloi nga të tjerat ishte kurajoja për të thyer klishetë.

Aktorja dramatike: Në “Të jesh Xhon Malkoviç” prodhim i vitit 1999, ajo u shfaq e parruar dhe brilante, duke fituar nominime për BAFTA-n, Globin e Artë dhe Çmimet e Shoqatës së Aktorëve të Ekranit. Po atë vit ishte pronarja e pamëshirshme e ekipit në “Çdo të dielë”, filmin e Oliver Stounit.

Ylli i aksionit: Trilogjia “Engjëjt e Çarlit” prodhim i vitit 2000, 2003 e bëri pjesë të një prej serive filmike më fitimprurëse, me mbi 260 milionë dollarë vetëm filmi i parë.

Zëri i një brezi: Si zëri i Princeshë Fionës në serinë “Shrek” prodhim i vitit 2001–2010, ajo u bë pjesë e filmit të parë që fitoi Oskarin për filmin më të mirë të animuar. Filmat e serisë “Shrek” kanë grumbulluar në total mbi 3 miliardë dollarë.

Muzë e regjisorëve të mëdhenj: Punoi me Martin Skorcezen në “Bandat e Nju-Jorkut” prodhim i vitit 2002 dhe me Kameron Krouin në “Qielli prej vaniljeje” prodhim i vitit 2001, ku kritika e cilësoi performancën e saj si tronditëse dhe magjepsëse.

Vitet 2005–2014 e konsoliduan si një nga aktoret më të paguara në botë. Në vitin 2013 u shpall aktorja më e paguar mbi 40 vjeç, ndërsa filma si “Pushimet” (2006), “Çfarë ndodh në Las Vegas” prodhim i vitit 2008, “Mësuesja e keqe” (2011) dhe “Gruaja tjetër” (2014) e mbajtën vazhdimisht në majë.

Në kulmin e famës, bëri zgjedhjen më të guximshme: u tërhoq.

Pas tre filmave në vitin 2014, ajo njoftoi se do t’i përkushtohej jetës private. Gjatë kësaj pauze u rishpik sërish, kësaj here si autore. Dy librat e saj, “Libri i trupit” botim i vitit 2013 dhe “Libri i jetëgjatësisë” botim i vitit 2016, u bënë bestsellerë të Nju-Jork Tajmsit dhe u shndërruan në manuale për një mënyrë jetese të shëndetshme.

Jeta private ka qenë po aq solide sa karriera. Që nga viti 2015 është e martuar me kitaristin e grupit Gud Sharlot, Benxhi Maden. Çifti, i njohur për diskrecionin, u bë prind për herë të parë në dhjetor 2019 me vajzën Radiks, dhe më pas e zgjeroi familjen përmes një nëne surrogate, duke qëndruar larg vëmendjes mediatike që e ndoqi për dekada.

Pas një dekade larg ekranit, rikthimi i saj ishte i bujshëm: në janar 2025 u rikthye në ekran me komedinë aksion “Përsëri në aksion”, në platformën Netfliks, përkrah Xhemi Foksit, duke dëshmuar se karizma e saj nuk kishte ndryshuar.

Kameron Diaz mbetet një nga shembujt më të mirë se si mund të jesh simbol seksi pa u bërë viktimë e këtij imazhi. E përulur, tokësore dhe gjithmonë me një humor vetëironizues, ajo frymëzoi një brez të tërë vajzash të besonin se bukuria mund të ecte krah për krah me biznesin, inteligjencën dhe kontrollin mbi fatin e vet.

Nga Leonard Veizi

Ingrid Bergman kishte një veçanti që kamera e donte menjëherë: nuk kishte nevojë të bërtiste për të qenë e pranishme. Bukuria, natyrshmëria dhe një lloj ftohtësie nordike, pas së cilës fshihej një botë e tërë emocionesh, e shndërruan nga aktore suedeze në një prej yjeve më të mëdha të kinemasë botërore.

Ingrid Bergman lindi më 29 gusht 1915, në Stokholm të Suedisë, dhe vdiq po më 29 gusht, në vitin 1982, në ditën e 67-vjetorit të lindjes. Gjatë një karriere që përfshiu kinemanë suedeze, amerikane dhe evropiane, ajo u bë një prej figurave më të rëndësishme të historisë së filmit.

Për publikun amerikan, Bergman u shfaq fillimisht në versionin anglisht të filmit Intermezzo, provuar në vitin 1939. Ishte një hyrje e butë, por efektive. Ajo solli në Hollivud një pamje të ndryshme nga standardi i zakonshëm i yjeve të kohës: bukuri pa tepricë, elegancë pa artific dhe një freski nordike që e bënte të dukej njëkohësisht e largët dhe jashtëzakonisht njerëzore.

Producenti i madh Dejvid O. Selznik e kuptoi menjëherë potencialin e saj. Në vend të një kontrate tipike shtatëvjeçare, Bergman këmbënguli për një marrëveshje më të kufizuar. Fillimisht punoi vetëm për një film, ndërsa më pas nënshkroi kontratë për katër filma. Ishte një shenjë e hershme e karakterit të saj: Bergman nuk donte thjesht të bëhej një yll i sistemit të Hollivudit; donte të ruante kontrollin mbi karrierën e vet.

Pastaj erdhi një peronazh si Ilsa Lund.

Në vitin 1942, Bergman luajti përkrah Hamfri Bogartit në “Kasablanka”. Historia e dashurisë së Rikut dhe Ilsës, mes kujtimeve, luftës dhe një ndarjeje të pashmangshme, e shndërroi filmin në një klasik të përjetshëm. Dhe Bergman mbeti përgjithmonë fytyra e asaj gruaje që duhet të zgjedhë mes dashurisë dhe detyrës.

Por Kasablanka ishte vetëm një pjesë e historisë. Ajo luajti në Për kë bie këmpana, prodhuar në vitin 1943, “Dritëgazi”, provuar në vitin 1944, dhe “Këmbanat e Shën Marisë”, prodhuar në vitin 1945, ndërsa me Alfred Hiçkokun ndërtoi një prej bashkëpunimeve më të rëndësishme të karrierës së saj. Në “Të magjepsur”, prodhuar në vitin 1945, dhe sidomos në “Të dyshimtë”, prodhuar në vitin 1946, përkrah Keri Grantit, Bergman tregoi se mund të ishte njëkohësisht aktore romantike, protagoniste dramatike dhe figurë e një thrilleri psikologjik.

Hiçkoku do ta drejtonte sërish në “Nën Kaprikorn”, provuar në vitin 1949.

Por pikërisht kur dukej se Bergman ishte vendosur përfundimisht në panteonin e Hollivudit, ajo bëri zgjedhjen që do t’i ndryshonte jetën.

Në vitin 1950 luajti në Stromboli, të regjisorit italian Roberto Roselini. Gjatë kësaj periudhe, marrëdhënia e saj me Roselinin u kthye në një skandal të madh publik, pasi të dy ishin të martuar kur nisën lidhjen. Bergman mbeti shtatzënë dhe më pas u martua me regjisorin italian.

Në Amerikën konservatore të viteve ’50, reagimi i ashpër. Aktorja që ishte kthyer në simbol të gruas ideale të ekranit u shndërrua papritur në objekt të një gjyqi moral publik. Për disa vite, ajo punoi kryesisht në Evropë dhe qëndroi larg Hollivudit.

Por Bergman nuk u rrëzua.

Në vitin 1956, ajo u rikthye në Hollivud me Anastasia. Roli i solli Oskarin e dytë të karrierës dhe dëshmoi se publiku amerikan nuk e kishte harruar. Përkundrazi, rikthimi i saj ishte një nga ato momente kur një aktore nuk kthehet thjesht në ekran, por kthehet me një histori personale që tashmë është bërë pjesë e legjendës së saj.

Bergman fitoi gjithsej tre çmime Oskar, si dhe çmime Emi, Golden Globe dhe Toni. Në klasifikimin e Institutit Amerikan të Filmit ajo renditet ndër yjet më të mëdha femra të kinemasë amerikane.

Megjithatë, ndoshta çmimet nuk janë ajo që e ka mbajtur emrin e saj gjallë.

Është fytyra. Është zëri. Është mënyra si shikonte.

Dhe është sidomos ajo skenë e Kasablankës ku Ilsa dhe Riku e kuptojnë se dashuria e tyre nuk do të ketë një fund si në përralla.

Ingrid Bergman lindi dhe vdiq në të njëjtën datë, 29 gusht. Një rastësi që duket sikur i vendosi një kornizë të përsosur jetës së saj: nga Stokholmi në Hollivud, nga Intermezzo te Kasablanka, nga Hiçkoku te Roselini, nga skandali te rikthimi.

Ajo nuk ishte thjesht një yll suedez në Hollivud. Ishte një nga ato fytyra që kinemaja nuk i harron.

Nga Leonard Veizi

Në horizontin e poezisë shqipe, Ali Podrimja qëndron si një figurë e veçantë: poet i dhimbjes së përmbajtur, i simbolit të ngjeshur dhe i një gjuhe që shpesh flet më shumë në heshtje sesa në deklarim. Jeta e tij përfundoi në mënyrë të pazakontë dhe ende të mbështjellë me mister, duke i shtuar figurës së tij një dimension legjendar që shkon përtej letërsisë…

…I lindur më 28 gusht 1942 në Gjakovë, në një kohë lufte dhe pasigurie të thellë historike, Podrimja u rrit në një realitet të shënuar nga tronditje shoqërore dhe politike. Kjo përvojë e hershme do të bëhej bazë e ndjeshmërisë së tij poetike, ku dhimbja nuk shfaqet si retorikë, por si strukturë e brendshme e vargut.

Që në rininë e hershme, ai u formua në Prishtinë, ku studioi gjuhë dhe letërsi shqipe. Në vitin 1957 botoi poezinë e parë në revistën “Jeta e Re”, duke hyrë në një rreth letrar që do ta shënjonte thellësisht zhvillimin e tij artistik.

Poezia e tij e hershme u shfaq në një kohë tensioni të madh historik në Kosovë, ku përplasjet politike dhe dhuna institucionale krijonin një klimë të rëndë ekzistence. Në këtë kontekst, vargu i tij i parë ishte një akt i përmbajtur rezistence, ku fjala nuk bëhej thirrje e drejtpërdrejtë, por simbol i koduar i qëndresës:

Qaj rrafshi im i dashur, qaj!

Diellin tënd verbuar e kanë tytat.

E vatrat shkimbur deri më një…

Që nga përmbledhja e parë Thirrje, e deri te veprat e mëvonshme si Lum Lumi, Podrimja ndërtoi një univers poetik të përqendruar në simbol, metaforë dhe tension të brendshëm. Në këtë univers, fjala nuk është përshkrim, por shenjë; nuk është rrëfim, por kod.

Veprat e tij si Shamitë e përshëndetjeve, Sampo, Torzo, Zari dhe Buzëqeshje në kafaz e konsolidojnë atë si një nga zërat më modernë të poezisë shqiptare, ku vargu i lirë dhe gjuha e fragmentuar shërbejnë për të shprehur botën e ndërlikuar të njeriut bashkëkohor.

Kthesa e madhe në krijimtarinë e tij lidhet me përvojën personale të humbjes së djalit, Lumit, një tragjedi që u sublimua në një nga librat më të fuqishëm të poezisë shqipe, Lum Lumi. Në këtë vepër, dhimbja nuk është vetëm personale, por shndërrohet në metaforë universale të mungesës.

Podrimja është konsideruar poet modern në kuptimin e plotë të fjalës: ai çliroi poezinë shqipe nga struktura të ngurta metrike dhe nga retorika ideologjike, duke e zhvendosur drejt vargut të lirë, ironisë dhe shumëkuptimësisë. Tek ai, fjala nuk është më dekor, por mekanizëm i mendimit dhe i fshehjes njëkohësisht.

Poezia e tij, e përkthyer në shumë gjuhë, e ka bërë atë një zë të rëndësishëm edhe në letërsinë ndërkombëtare, duke e vendosur në dialog me traditën moderne evropiane të poezisë hermetike dhe ekzistenciale.

Jeta e tij përfundoi në mënyrë të papritur dhe ende të paqartë në 21 korrik 2012, pas një aktiviteti letrar në Francë. Trupi i tij u gjet disa ditë pas zhdukjes, duke lënë pas një pyetje të hapur që i shtohet mitit të tij poetik.

Në fund, Ali Podrimja mbetet jo vetëm një autor i rëndësishëm i poezisë shqipe, por një arkitekt i një gjuhe të brendshme, ku dhimbja, historia dhe heshtja bashkëjetojnë në një formë të vetme estetike. Vepra e tij nuk lexon kohën; ajo e përthith dhe e shndërron në kujtesë poetike.

Nga Leonard Veizi

Maksimilian Lamberc ishte një studiues austriak që në fillim të shekullit XX u magjeps prej gjuhës shqipe. Ai do ta kthente magjepsjeen e tij në një jetë të tërë kërkimi dhe do të bëhej një nga emrat më të rëndësishëm të albanologjisë…

…Maksimilian Lamberc lindi më 27 korrik 1882 në Vjenë. Studioi gjuhësinë krahasuese dhe filologjinë klasike në Universitetin e Vjenës, ndërsa më pas u doktorua me një studim mbi emrat grekë të skllevërve. Një bursë shtetërore i dha mundësinë të udhëtonte në Itali dhe Greqi. Ishte pikërisht në Greqi, në Atikë, ku dëgjoi për herë të parë shqipen. Bisedat e peshkatarëve dhe barinjve shqiptarë të atjeshëm zgjuan kureshtjen e një filologu të ri dhe i hapën një drejtim të ri jetës së tij shkencore.

Shqipja nuk do të mbetej më një gjuhë e huaj që ai e kishte dëgjuar rastësisht. Lamberci nisi ta studiojë në mënyrë sistematike. Në vitin 1913, së bashku me Gjergj Pekmezin, botoi në Vjenë “Lehr- und Lesebuch des Albanischen”, një libër për gjuhën shqipe. Më pas puna e tij u shtri në dialektologji, folklor, letërsi dhe kulturën popullore shqiptare.

Në vitet e Luftës së Parë Botërore, Lamberci erdhi edhe në Shqipëri. Në vitin 1916 ndërmori një udhëtim studimor, veçanërisht në veri të vendit dhe në Mirditë. Nuk udhëtonte vetëm për të parë Shqipërinë; ai mblidhte fjalë, këngë, tregime, të dhëna dialektore, zakone dhe dëshmi mbi jetën e popullit. Gjatë këtij udhëtimi realizoi edhe fotografi të shumta, shumë prej të cilave janë ndër dëshmitë interesante vizuale të Shqipërisë së asaj kohe.

Lamberci pati edhe një rol në Komisinë Letrare Shqipe, ku u përfshi në diskutimet për çështjet e gjuhës dhe të drejtshkrimit. Për të, shqipja nuk ishte thjesht objekt i një studimi akademik. Ajo ishte një gjuhë që po kërkonte të ndërtonte standardin e vet letrar në një shtet të ri dhe, bashkë me të, të konsolidonte edhe një kulturë të shkruar.

Por ndoshta kontributi i tij më i çmuar lidhet me folklorin dhe epikën shqiptare. Lamberci e kuptoi se një pjesë e rëndësishme e historisë shpirtërore të shqiptarëve nuk gjendej në arkiva, por në gojën e njerëzve: në këngët e kreshnikëve, në përralla, në legjenda dhe në rrëfimet që ishin përcjellë brez pas brezi.

Në vitin 1917 botoi “Die Volkspoesie der Albaner”, një studim mbi poezinë popullore shqiptare. Më 1922 pasoi me “Albanische Märchen und andere Texte zur albanischen Volkskunde”, ndërsa më 1958 botoi një nga veprat e tij më të njohura, “Die Volksepik der Albaner”, kushtuar epikës popullore shqiptare dhe ciklit të kreshnikëve.

Ai u mor gjithashtu me dialektet arbëreshe në Itali, me ndarjen dialektore të shqipes, me gjuhësinë historike dhe me aspekte të kulturës tradicionale shqiptare. Në këtë kuptim, Lamberci nuk ishte vetëm albanolog i gjuhës. Ai kërkonte shqiptarin përmes gjuhës, por edhe gjuhën përmes mënyrës se si jetonte shqiptari.

Në historinë e albanologjisë, emri i tij qëndron pranë atyre studiuesve të huaj që e kthyen Shqipërinë nga një hapësirë pak e njohur në një objekt serioz të kërkimit shkencor evropian. Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë e përfshin Lambercin ndër figurat e rëndësishme të plejadës së studiuesve që ndihmuan në themelimin dhe zhvillimin e albanologjisë.

Maksimilian Lamberci vdiq më 26 gusht 1963, në Markkleeberg pranë Lajpcigut. Ishte 81 vjeç. Kishte lindur në Vjenë, kishte jetuar mes librave dhe universiteteve gjermane, por një pjesë të rëndësishme të jetës së tij shkencore ia kishte kushtuar një gjuhe të vogël të Ballkanit.

Shqipja i kishte hyrë në vesh rastësisht, në brigjet e Greqisë. Më pas ajo i hyri në libra, në arkiva, në terren, në këngë dhe në kujtesën e një populli.

Dhe ndoshta ky është paradoksi më i bukur i jetës së Lambercit: një austriak që nuk ishte shqiptar, por që kaloi një pjesë të jetës duke ruajtur për shqiptarët zërin e një Shqipërie që po zhdukej.

Ajo ishte bionde, e gjatë, e bukur dhe elegante – një kombinim që në vitet ’90 dukej sikur ishte krijuar posaçërisht për pasarelat. Ndaj nuk u bë thjesht një modele e famshme; por u shndërrua në një nga fytyrat që mishëruan epokën e supermodeleve…

…Më 25 gusht 1970 – Në Rajnbërk të Gjermanisë Perëndimore lind Klaudia Shifer, modelja gjermane që gjatë viteve ’90 do të shndërrohej në një nga fytyrat më të njohura të modës në botë.

Në adoleshencë, Shifer nuk e kishte menduar se do të bëhej modele. Ajo u zbulua në moshën 17-vjeçare në një klub nate në Dyseldorf, nga një agjent i një agjencie modelingu. Fytyra e saj bionde, tiparet e theksuara dhe ngjashmëria me ikonat e kinemasë së viteve të mëparshme e bënë shpejt të dallueshme.

Karriera ndërkombëtare nisi në fund të viteve ’80, kur Shifer u shfaq në fushata dhe kopertina të revistave prestigjioze të modës. Por kthesa e madhe erdhi kur ajo u bë një nga modelet kryesore të Shanelit, nën drejtimin artistik të Karl Lagerfeldit. Bashkëpunimi me stilistin gjerman do të ishte vendimtar për krijimin e imazhit të saj si një prej supermodeleve të epokës.

Në fillim të karrierës, shtypi e krahasoi shpesh me Brixhit Bardo, për shkak të flokëve biondë, pamjes sensuale dhe një kombinimi të veçantë mes elegancës dhe sensualitetit. Por Shifer shumë shpejt e krijoi identitetin e saj.

Vitet ’90 ishin dekada e supermodeleve. Emri i Klaudia Shifer u vendos në të njëjtën ligë me Naomi Kembëll, Sindi Krouford, Linda Evangelista dhe Kristi Tërlington. Ato nuk ishin më thjesht modele që shfaqeshin në pasarelat e modës. U bënë personazhe globale, me kontrata milionëshe, kopertina revistash dhe një ndikim që kapërcente kufijtë e industrisë së modës.

Shifer u shfaq në qindra kopertina revistash dhe punoi me disa prej fotografëve dhe shtëpive më të rëndësishme të modës. Fytyra e saj u bë pjesë e reklamave ndërkombëtare, ndërsa emri filloi të përdorej si sinonim i epokës së artë të supermodeleve.

Në vitet e mëvonshme ajo u shfaq edhe në filma dhe programe televizive, duke provuar të zgjerojë karrierën përtej modës. Ndërkohë, u angazhua edhe në projekte të lidhura me dizajnin dhe stilin.

Ajo që e dalloi Shiferin ishte aftësia për të mbetur një figurë publike edhe pasi epoka e supermodeleve filloi të ndryshonte. Nga pasarelat e Parisit, Milanos dhe Nju-Jorkut, ajo kaloi në një fazë tjetër të karrierës, duke e kthyer famën e modeles në një markë personale.

Klaudia Shifer mbetet një nga fytyrat që përcaktuan modën e viteve ’90. Në një kohë kur revistat e modës mund të krijonin yje botërorë brenda një nate, ajo ishte ndër ato gra që e shndërruan modelingun nga një profesion në një fenomen të kulturës pop.

Biondja nga Rajnbërku nuk ishte vetëm një modele e suksesshme. Ajo ishte një nga simbolet e epokës së supermodeleve.

Në Shqipërinë e fillimit të viteve 2000, kur libraritë po mbusheshin për herë të parë me letërsi që nuk ishte e ndaluar apo e detyruar, kishte një libër të vogël, me kopertinë të verdhë, që kalonte dorë më dorë. “Alkimisti”. Shumëkush e lexoi në autobus, në një sallë biblioteke nga ato të lagjeve, apo dhe në kafene, dhe e mbajti mend si librin e parë që i foli jo për sistemin, por për veten. Atje nisi edhe marrëdhënia e veçantë e lexuesit shqiptar me Paulo Koelhon. Jo si me një klasik të vështirë, por si me një bashkëbisedues…

…Më 24 gusht 1947, në Rio de Zhaneiro, lindi shkrimtari brazilian që do ta kthente pikërisht këtë bisedë – mes njeriut dhe ëndrrës së tij – në fenomen botëror.

Rruga e tij nuk ishte akademike. Para famës, Koelho provoi gazetarinë, teatrin, muzikën rock – ishte tekstshkrues i Raul Seixas – u përplas ashpër me familjen që donte një karrierë “serioze” për të, u internua për pak kohë në një spital psikiatrik nga prindërit, udhëtoi, kërkoi në lëvizje spiritiste dhe kundërkulturore të viteve ’70. Ishte një biografi e çrregullt, e një njeriu që po kërkonte gjuhën e vet.

E gjeti te thjeshtësia.

Fama botërore erdhi në 1988 me “Alkimisti”. Historia e bariut Santiago që lë kopenë për të kërkuar një thesar pranë piramidave është, në sipërfaqe, një përrallë. Në thelb është një traktat modern mbi Legjendën Personale – idenë se secili ka një thirrje që bota konspiron ta ndihmojë ta realizojë, nëse ka guximin ta ndjekë.

Libri u refuzua fillimisht nga shtëpia e parë botuese. Pastaj u përkthye në mbi 80 gjuhë, me mbi 150 milionë kopje të shitura, duke u bërë një nga librat më të lexuar në histori.

Për lexuesin shqiptar, suksesi i tij nuk ishte rastësi. Pas një gjysmë shekulli ku ëndrra personale ishte e ndaluar dhe kolektivja ishte e detyrueshme, Koelho erdhi me një mesazh thuajse subversiv: ke të drejtë të kesh një ëndërr tënden. Dhe ke detyrimin ta ndjekësh.

Pas “Alkimisti”-t erdhën “Veronika vendos të vdesë”, “Njëmbëdhjetë minuta”, “Zahiri”, “Fitimtari është i vetëm”, “Brida”, “Buzë lumit Piedra u ula dhe qava”. Të gjithë rrotullohen rreth të njëjtave shtylla: dashuria si provë, fati si zgjedhje, kërkimi shpirtëror jo në manastir, por në mes të jetës.

Stili i tij është arsyeja pse adhurohet dhe kritikohet njëkohësisht. Fjali të shkurtra. Simbole të qarta. Asnjë ndërlikim gjuhësor. Kritikët letrarë e akuzojnë për thjeshtësi didaktike. Lexuesit e duan pikërisht për këtë. Koelho nuk shkruan për të impresionuar profesorët. Shkruan për njeriun që ka një dilemë në orën 2 të natës.

Në 2014, ai e bëri një gjest të rrallë: hapi online Fondacionin Paulo Koelho, duke vendosur falas mbi 80 mijë dokumente, dorëshkrime, foto dhe agjenda personale. Një arkiv i jetës së tij i aksesueshëm për këdo.

Nga një i ri i quajtur “i çmendur” nga familja e tij, te shkrimtari që hyri në Akademinë Braziliane të Letrave dhe u lexua nga presidentë dhe nga shitës ambulantë, Koelho mbetet prova se letërsia nuk ka nevojë të jetë e ndërlikuar për të qenë e nevojshme.

Pyetja që e bëri të pavdekshëm është e njëjta pyetje që i bëri mijëra shqiptarë të nënvizonin rreshta të Alkimistit 20 vjet më parë:

Çfarë ndodh kur vendos, më në fund, të mos e tradhtosh ëndrrën tënde?