Nga Leonard Veizi

A keni ndjerë ndonjëherë jehonën e një ëndrre të hershme që nuk u realizua plotësisht, por la pas një shkëlqim të pashlyeshëm? Kjo është ndjenja që të lë pas emri i Feliks Mendelson – një fenomen i lindur në Romantizmin Gjerman, jeta e të cilit ishte një melodi e shkurtër, por e mahnitshme, e ndërprerë si një notë e fundit e ëmbël.

Drita e yllit të hershëm

Mendelson nuk ishte thjesht një kompozitor; ai ishte mishërimi i një talenti të bekuar, një shpirt i ndjeshëm që e përktheu emocionin njerëzor në harmoni perfekte. Muzika e tij flet për pranverën e përjetshme, për dashurinë e pastër dhe për peizazhet e ëndrrave, duke na kujtuar se disa jetë janë si yjet që ndizen shpejt – edhe pse shuhen herët, drita e tyre udhëton nëpër kohë.

Vizioni dhe talenti i përsosur

Lindur në Hamburg, në zemër të një familjeje jashtëzakonisht të kulturuar hebraike-protestante, talenti i Mendelssohn shpërtheu që në fëmijëri si një rreze dielli e papritur. Ai nuk ishte thjesht i talentuar; ishte një mrekulli muzikore (Wunderkind) që zotëronte pianon, kompozimin dhe teorinë muzikore me një lehtësi që sfidonte moshën e tij.

Në thelbin e qenies së tij, ai mbante një balancë të rrallë: pasionin e ndezur, shpesh të trazuar, të epokës Romantike, të shoqëruar me disiplinën dhe qartësinë racionale të formës Klasike. Kjo përzierje e bëri stilin e tij menjëherë të dallueshëm – lirik, i qartë dhe thellësisht emocional.

Ura Midis Kohërave, rikthimi i Bah

Kontributi më i thellë dhe më domethënës i Mendelson shtrihet përtej kompozimeve të tij. Ai veproi si një ura midis gjeneratave dhe stileve, duke rikthyer nga harresa figurën gjigante të Johann Sebastian Bah.

Në vitin 1829, 80 vjet pas vdekjes së Bah, Mendelson dirigjoi interpretimin e “St. Matthew Passion”. Ky nuk ishte thjesht një shfaqje, por një akt dashurie, studimi dhe respekti që rivendosi Bah në qendër të repertorit muzikor evropian. Pa këtë përpjekje pasionante të Mendelson-it, trashëgimia e Bah-ut mund të kishte mbetur e errësuar.

Veprat ikonike

Ndërkohë, peneli i kompozitorit la pas një katalog të pasur që vijon të luhet në skenat më prestigjioze të botës:

“Ode to Spring”: Një himn për rigjallërimin, gëzimin e jetës dhe optimizmin, që shpesh shfaqet në “Songs Without Words”.

“Violin Concerto in E minor”: Një kryevepër lirike dhe teknike që shquhet për melodinë e saj të hapur menjëherë në hyrje, duke mbetur standard i artë i repertorit të violinës.

“Songs Without Words” apo përndryshe “Këngë pa Fjalë”: Këto miniatura për piano janë rrëfime të ndjenjave të pastra, ku vetë muzika bëhet gjuhë, duke shprehur thelbin e Romantizmit në miniaturë.

Muzika për dramën “A Midsummer Night’s Dream të Shakespeare”: Kjo përfshin Overturën, – kompozuar që në moshën 17-vjeçare -dhe Marshin e Dasmës ikonik. Ajo kap thelbin e magjisë, dëfrimit dhe delikatesës së botës së zanave.

Ndërtuesi i skenës

Mendelson nuk ishte vetëm krijues; ai ishte edhe organizator dhe reformator. Si dirigjent, ai ishte themelues i “Gewandhaus Orchestra” në Leipzig dhe drejtoi një sërë festivalesh të rëndësishme. Ai kontribuoi në ngritjen e standardeve të larta të orkestrave, shfaqjeve muzikore dhe kulturës orkestrale në të gjithë Evropën. Nën shkopin e tij, muzika merrte frymë me një saktësi, shkëlqim dhe respekt ndaj partiturës që ishte revolucionar për kohën.

Një gjurmë e përhershme

Feliks Mendelson vdiq në vitin 1847, në moshën tragjikisht të re 38-vjeçare, pas një serie lodhjesh dhe goditjesh emocionale. Kjo vdekje e parakohshme ishte një humbje e madhe për botën e artit, duke lënë një ndjenjë të asaj që mund të kishte qenë. Megjithatë, trashëgimia që ai la pas është e pamatshme.

Ai mbetet një nga figurat më të ndritshme të shekullit XIX – një kompozitor që e pasuroi muzikën romantike gjermane dhe botërore me një dritë dhe një ëmbëlsi të veçantë. Ai nuk vdiq; ai thjesht u shndërrua në muzikën e tij, duke na lënë një kujtesë se bukuria, talenti dhe pasioni mund të kondensohen në një jetë të shkurtër, duke e bërë atë të përjetshme.

Ai e ka filluar misionin e tij ndryshe, me një video nga qendra e Tiranës.

Pastaj shkon te Pazari i Ri për të blerë ullinj, te kompania Adrion në qendër të Tiranës për të parë librat dhe guidat shqip, dhe në palestër, ku ngre pesha të rënda.

Por mbi të gjitha, ambassador izraelit në Tiranë flet gjuhën shqipe.

Emërimi i tij në Tiranë vjen në një moment delikat, ku në protestat që kanë nisur prej muajsh, ka pasur elementë të theksuar antisemitë dhe një fushatë anti-Izrael./ad

Nga Leonard Veizi

Tellall Trifoni bërtiste sa mundej nëpër kasabanë e Lushnjes, që askush të mos mbetej pa shkuar te rrepet e Çarshisë, ku dy hanemet e ardhura nga Tirana,-  njëra që do të këndonte e tjetra që do të lozte me hope aman-aman në një saze sa një hambar, – do të kënaqin miletin me këngët e tyre. “Veç atë këngën “Zare trëndafile ç’ma bëre me hile”, a më qafsh po nuk e kënduat”, ishte kërkesa e vetme e tellall Trifonit, drejtuar këngëtares me diplomë nga Franca dhe pianistes që kishte studjuar në Austri, të cilat kishin lënë rrugët e asfaltuara të Evropës për t’u zhytur në baltrat e kënetës ku mushkonjat anafele dhe ato të llojit koleks bënin kërdinë…

…Ajo që e ka gdhendur portretin e saj në mendjen e çdo shqiptari, duke i bashkangjitur dhe interpretimin e mahnitshëm të këngës qytetare, i atribuohet filmit “Koncert në Vitin 1936, të regjisorit Saimir Kumbaro e me skenar të Kiço Blushit, subjekti i marrë nga tregimi “Baltrave te Myzeqese” shkruar nga Dhimiter Shuteriqi. Në rolin e Donika Prokopit, që supozohet të jetë këngëtarja e famshme lirike Tefta Tashko, luan Manushaqe Qinami, ndërsa shoqëruesja e saj në piano Eleni Jankollari e luajtur nga Margarita Xhepa supozohet të jetë pianistja Lola Aleksi, që në atë kohë jepte mësim në Institutin “Nënë Mbretëreshë”. E ndërkohë ky ishte veç një film artistik me episode nga jeta e këngëtares së shquar lirike, ndërkohë që shtypi i viteve ’30 të shekullit të kaluar, kishte shkriuar se Tefta Tashko ishte talent i lindur, apo, kishte lindur me “zërin e saj ëngjëllor”.

Cilësitë

Tanimë ajo është kthyer në një legjendë. Cilësitë vokale të saj ishin të jashtëzakonshme. Zëri i saj ishte spektakolar e me një ngjyrë të çuditshme, nga specialistët është cilësuar herë “i çiltër dhe e ëmbël” dhe herë “timbrim i kulluar si uji që zbret nga mali”. Gjithçka përpunohej mes kordave të saj merrte një shtrirje diapazonale prej dy oktavash e gjysmë. Ndërsa ngjyresa dhe vibrimet, së bashku me nivelin profesional, i krijonin mundësi sopranos shqiptare të interpretonte pa vështirësi çdo lloj pjese, nga ato popullore të përpunuara e deri tek ariet më të vështira nga opera klasike.

Jetëshkrimi

Në jetëshkrimin e saj zyrtar thuhet se Tefta Tashko Koço u lind në Egjipt më 2 nëntor 1910. Ajo ishte dhe mbetet një këngëtare e shquar lirike në interpretimin e këngës popullore qytetare mbarëshqiptare dhe Artiste e Popullit e Shqipërisë.

Tefta Tashko ishte vajza e patriotit të shquar shqiptar nga Frashëri i Përmetit, Thanas Tashkos i cili prej vitit 1910 qe vendosur familjarisht në Egjipt. Me vdekjen e babait më 1915, familja kthehet në Korçë në vitin 1921. Këtu janë aktivizimet e para të Teftës si këngëtare. Data 26 qershor 1926 njihet si dajla e saj e parë në publik me një koncert.

Në shtator të vitit 1927, Tefta Tashko me gjithë familjen vendosen në Monpelie, Francë, ku ajo filloi edhe studimet muzikore, për t’i vazhduar ato me sukses në Konservatorin Superior të Parisit.

Në vitin 1930, bën inçizimet e para muzikore pranë shoqërisë diskografike “Pathe”-Paris, si pjesëmarrëse në grupin e këngëtarit të shquar të polifonisë himariote Neço Mukon.

Me përfundimin e studimeve, Tefta kthehet në atdhe ku më 26 nëntor 1935 shënohet edhe koncerti i saj i parë si këngëtare profesioniste në Shqipëri, koncerte të cilat ajo i dha në shumicën e qyteteve shqiptare. Pikërisht në këto vite, Tefta futi në programet e saj krahas arieve lirike të autorëve të shquar botërorë si Moxart, Guno, Shubert, Verdi, Donixeti, Pergolezi, Belini, Puçini, Rosini, etj, dhe këngët popullore shqiptare, si pjesë integrale e kulturës muzikore popullore shqiptare.

Janë 89 këngë popullore të të gjithë qyteteve të Shqipërisë që Tefta i kishte në repertor dhe 36 prej tyre ajo i regjistroi në pllaka gramafoni në vitet 1930, 1937 dhe 1942 në Paris, Francë dhe Milano, Itali. Ndër to po përmend: “Zare trëndafile”, “Të dua, moj goc’ e vogël”, “Bilbil çapkëni”, “Qante lulja lulen”, “Kenke nur i bukurisë”, “As aman, moj lule” etj.

Njihet tanimë faktet se Tefta Tashko i ka mbledhur një shumicë këngësh drejtpërdrejt nga goja e muzikantëvë popullore të vendit tonë. Një gjë të tillë e provon edhe pjesmarrja e saj, së bashku me këngëtaren tjetër të shquar Marie Kraja në festivalin e folklorit të mbajtur në Firence, Itali më 30 Maj 1939 krahas këngëtarëve dhe muziktarëve të njohur popullorë të atyre viteve.

Në listën e gjatë të këngëve të kënduara nga Tefta do të bashkangjisnim edhe këngët popullore të përpunura nga kompozitori Kristo Kono me poezi të Lasgush Poradecit si p.sh “Kroi i fshatit tonë”, apo “Kur më vjen burri nga stani”.

Në vitin 1945, Tefta këndon në operën e Beogradit me shumë sukses rolin e Mimisë nga opera “Bohemë” e Puçinit dhe atë të Rozinës nga opera “Berberi i Seviljes” e Rosinit. Shtyp vendas e cilësoi si një këngëtare e rangut të lartë.

Në fund

Tefta Tashko u martua me Kristaq Koçon. Çifti pati një djalë; Eno Koçon, një dirigjenit i suksesshëm më pas. Me hapjen e shkollës së parë muzikore në Shqipëri në vitin 1946 Tefta Tashko nisi të japë nësime në degën e kantos. Por një sëmundje e rëndë i ndërpreu aktivitetin. Vitin e fundit të jetës ka qënë vazhdimisht nën ndikimin e kësaj sëmundje.

U nda nga jeta në Tiranë më 30 dhjetor 1947, në moshën 37-vjeçare.

Pianoja personale e Tefta Tashko tashmë është pjesë e Muzeut Historik Kombëtar, pasi ka qëndruar dhe është përdorur nga breza mësuesish dhe nxënësish të Liceut Artistik “Jordan Misja” në Tiranë. Sot ajo mban titullin e lartë: “Nderi i Kombit”.

Nga Leonard Veizi

Më 1 nëntor 1972, në Venecia, mbylli sytë një nga poetët që ndryshuan drejtimin e letërsisë moderne. Ezra Paund kishte lindur në Shtetet e Bashkuara, por jetën e tij krijuese e lidhi ngushtë me Evropën, me gjuhët e saj, me traditat e lashta dhe me trazirat politike të shekullit XX. Ai ishte një poet që kërkoi ta çlironte vargun nga format e vjetra, një redaktor që ndihmoi të tjerët të gjenin zërin e tyre, por edhe një intelektual që e njollosi trashëgiminë e vet me mbështetjen për fashizmin dhe me deklaratat antisemitike. Vdiq në moshën 87-vjeçare, duke lënë pas një vepër që nuk mund të shpërfillet dhe një biografi që nuk mund të ndahet nga përgjegjësia e saj morale.

Arkitekti i modernizmit

Nuk mund të flitet për poezinë e shekullit XX pa përmendur Ezra Paundin si një nga nxitësit kryesorë të revolucionit modernist. Ai nuk ishte thjesht poet, por edhe kritik, përkthyes, redaktor dhe zbulues talentesh. Parulla e tij e njohur, “Make It New!” — “Bëjeni të Re!” — shprehte bindjen se letërsia duhej të shkëputej nga zakonet e konsumuara dhe të gjente forma të reja shprehjeje.

Paund ishte ndër figurat kryesore të imagjizmit, një lëvizje që kërkonte imazhe të sakta, gjuhë të përqendruar dhe vargje pa zbukurime të tepërta. Në vend të retorikës së stërholluar, ai kërkonte fjalën e duhur; në vend të ritmit të imponuar, një muzikë që buronte nga vetë gjuha.

Rëndësia e tij nuk qëndron vetëm te poezia që shkroi. Si redaktor dhe këshilltar letrar, ai ndihmoi në formimin e disa prej autorëve më të rëndësishëm të kohës. Ndërhyrja e tij në dorëshkrimin e The Waste Land (Toka e shkretë) të Tomas Stërns Eliotit ishte vendimtare për formën përfundimtare të kësaj vepre. Ai mbështeti gjithashtu shkrimtarë si Xhejms Xhojsi dhe Ernest Hemingueji, duke u bërë një nga ndërmjetësit më me ndikim të modernizmit letrar.

Një vepër që kërkoi të përfshinte botën

I lindur më 30 tetor 1885, në Hejli të Ajdahos, Shtetet e Bashkuara, Paund u formua në një mjedis kulturor ku përplasja mes traditës dhe risisë po ndryshonte mënyrën e të shkruarit. Ai u vendos në Evropë në fillim të shekullit XX dhe u bë pjesë e gjallë e jetës letrare të Londrës, Parisit dhe më vonë Italisë.

Në poezinë e tij ndërthuren antikiteti greko-romak, letërsia kineze, historia evropiane, ekonomia dhe filozofia. Ai kërkonte që poezia të mos mbetej vetëm një shprehje e ndjenjave personale, por të bëhej një mënyrë për të kuptuar qytetërimet dhe mekanizmat e historisë.

Për këtë arsye, vepra e tij kryesore, The Cantos (Kantot), u shndërrua në një projekt poetik të jashtëzakonshëm për nga shtrirja dhe ambicia. E nisur në vitet e para të shekullit XX dhe e zhvilluar gjatë dekadave, kjo epope fragmentare ndërthur dokumente historike, kujtime, citime, mendime ekonomike dhe imazhe poetike. Ajo është një përpjekje për të krijuar një hartë të madhe të përvojës njerëzore, por edhe një vepër e vështirë, e pabarabartë dhe e mbushur me kundërthënie.

Paundi nuk kërkoi t’ia lehtësonte punën lexuesit. Përkundrazi, shpesh e vendosi atë përballë një rrjeti aluzionesh dhe referencash që kërkojnë njohuri të gjera. Por pikërisht ky eksperimentim e bëri një nga figurat përcaktuese të poezisë moderne.

Gjeniu letrar dhe errësira politike

Historia e Paundit nuk mund të rrëfehet vetëm përmes arritjeve letrare. Gjatë viteve të Luftës së Dytë Botërore, ai mbështeti regjimin fashist të Benito Musolinit në Itali dhe mbajti transmetime radiofonike propagandistike kundër Shteteve të Bashkuara dhe aleatëve të tyre. Në këto dalje shprehu edhe ide antisemitike, të cilat nuk mund të justifikohen me eksperimentet e tij artistike apo me kundërshtimin që kishte ndaj sistemit financiar.

Pas përfundimit të luftës, trupat amerikane e arrestuan në Itali. Ai u mbajt në një kamp ushtarak pranë Pizës, në kushte të rënda izolimi. Pikërisht gjatë kësaj periudhe shkroi pjesë të The Pisan Cantos (Kantot e Pizës), të cilat do të bëheshin ndër më të njohurat e veprës së tij të vonë.

I kthyer në Shtetet e Bashkuara, Paundi u shpall i papërshtatshëm për t’u gjykuar dhe u shtrua në spitalin psikiatrik Shën Elizabeta, në Uashington. Atje qëndroi nga viti 1946 deri më 1958, kur u lirua dhe u kthye në Itali.

Ky kapitull i jetës së tij mbetet një nga më të vështirët për t’u gjykuar. Nga njëra anë qëndron kontributi i tij në letërsinë moderne; nga ana tjetër, mbështetja e vetëdijshme për një regjim totalitar dhe përhapja e propagandës antisemitike. As e para nuk e fshin të dytën, as e dyta nuk e bën të panevojshëm studimin e veprës së tij.

Fundi në Venecia

Pas lirimit, Paundi u vendos sërish në Itali. Vitet e fundit i kaloi kryesisht në Venecia, larg rolit publik që kishte pasur dikur në jetën letrare. Në qytetin e kanaleve, ku e kaluara dhe e tashmja duket sikur bashkëjetojnë në të njëjtën dritë të zbehtë, poeti jetoi deri në ditët e fundit të jetës.

Më 1 nëntor 1972, dy ditë pas ditëlindjes së tij të 87-të, Ezra Paund vdiq në Venecia. U varros në ishullin San Mikele, në varrezën historike të qytetit, ku prehen edhe emra të tjerë të artit dhe kulturës.

Vdekja e tij nuk ishte thjesht fundi i një jete të gjatë. Ishte mbyllja e një biografie ku krijimtaria dhe gabimi politik kishin zënë vend pranë njëri-tjetrit, pa arritur kurrë të pajtoheshin plotësisht.

Trashëgimia e një figure të dyzuar

Sot, Ezra Paund mbetet një nga emrat më me ndikim dhe më të diskutueshëm të letërsisë së shekullit XX. Ai ndihmoi në ndryshimin e gjuhës poetike, ndikoi te shkrimtarë të mëdhenj dhe e shtyu modernizmin drejt formave të reja. Por biografia e tij kërkon edhe një lexim kritik të bindjeve që mbrojti dhe të dëmit që shkaktoi përmes propagandës politike.

Në Venecia, qytetin ku përfundoi jeta e tij, historia e Paundit merr një kuptim të veçantë. Ujërat vazhdojnë të përshkojnë kanalet, ndërsa emri i poetit mbetet pjesë e një debati që nuk është mbyllur.

Ai besoi se fjalët mund të ndryshonin botën. Në letërsi, ia doli të ndryshonte mënyrën se si shkruhej poezia. Në politikë, përdori fjalën për të mbështetur ide që historia i ka dënuar me të drejtë. Mes këtyre dy të vërtetave qëndron Ezra Paund: një poet që nuk mund të hiqet nga historia e modernizmit dhe një njeri, veprimet e të cilit nuk mund të fshihen pas madhështisë së vargjeve të tij.

Nga Leonard Veizi

Në rrugicat e ngushta dhe të gjalla të Napolit të vitit 1929 lindi Karlo Pedersoli, djaloshi që më vonë do të shndërrohej në një nga figurat më të dashura të kinemasë ndërkombëtare, i njohur me emrin artistik Bad Spenser. Napoli i asaj kohe ishte një qytet i zjarrtë, plot ngjyra, aroma gatimesh tradicionale dhe zhurmën e pandërprerë të jetës së përditshme. Aty, midis detit të kaltër dhe rrugicave të mbushura me njerëz, nisi rruga e një njeriu që do të bashkonte forcën fizike, humorin dhe një karakter të paharrueshëm.

Pedersoli nuk ishte vetëm aktor; ai ishte një njeri me shumë dhunti. Para se të hynte në botën e filmit, ai arriti sukses të madh në sport. Ishte një notues i jashtëzakonshëm, i pari italian që theu barrierën e një minute në stilin e lirë 100 metra (në vitin 1950). Ai përfaqësoi Italinë në dy Lojëra Olimpike – Helsinki 1952 dhe Melburn 1956 – duke fituar edhe shumë medalje kombëtare. Disiplina dhe forca fizike që fitoi në sport do t’i shërbenin më vonë në rolet e tij filmike. Pas sportit, provoi veten si pilot, biznesmen dhe shkrimtar me pasion.

Por gjithçka mori formë të përhershme kur, bashkë me partnerin e tij kinematografik Mario Xhiroti, që u bë i njohur me emrin e skenës Terens Hill, u kthye në yll të zhanrit “Spageti Uestern” komik dhe të filmave aksion-komedi. Emri artistik Bad Spenser lindi nga një përzierje e rastësishme: “Bud”, nga birra amerikane Budweiser që i pëlqente shumë, dhe “Spenser”, si homazh ndaj aktorit të madh Spenser Trejsi.

Filmi që vulosi partneritetin e tyre legjendar ishte “Zoti fal… unë jo!” (1967). Por fama botërore shpërtheu me filmat e serisë Trinità, si “Më quajnë Trinità” (1970). Në rreth 18 filma së bashku, çifti Bud & Terens krijoi një formulë unike: shpulla të forta, humor të pastër dhe një ndjenjë të thellë drejtësie, ku forca përdorej për të mbrojtur të dobëtit.

Në ekran, Bad Spenser ishte më shumë se një aktor – ai ishte simboli i drejtësisë së thjeshtë, i humorit që ndriçonte dramën dhe i mirësisë njerëzore të shfaqur përmes forcës së butë. Trashëgimia e tij kulturore i reziston kohës, e dashur për breza të ndryshëm në mbarë botën.

Lindja e Karlo Pedersolit në Napoli ishte fillimi i një udhëtimi të jashtëzakonshëm që kaloi kufijtë e Italisë dhe hyri në kujtesën e publikut botëror, duke lënë pas një trashëgimi të paharrueshme të forcës, humorit dhe shpirtit njerëzor.

Bad Spenser ndërroi jetë në vitin 2016, në moshën 86-vjeçare, duke lënë pas një boshllëk të madh, por edhe një arkiv të pasur filmik që vazhdon të jetë burim gëzimi dhe nostalgjie.

Jo çdo lindje ndodh në heshtje. Disa vijnë si një dritë që çan errësirën dhe e detyron botën të shohë ndryshe. E tillë ishte lindja e Pablo Ruiz Pikasos, më 25 tetor 1881, në qytetin andaluzian të Malagës. Që nga ai çast, arti nuk do të ishte më i njëjti. Ai nuk do të kufizohej në formë e ngjyrë; do të shpikte një mënyrë të re për të parë botën.

Që fëmijë, Pikaso nuk i ndahej lapsit e furçës. Thuhet se nisi të vizatonte përpara se të fliste. I ati, piktor dhe mësues arti, e kuptoi shpejt se kishte përpara një talent të rrallë. Në adoleshencë, Pikasos i mjaftonte një penel për të shprehur më shumë se ç’mund të thoshin të tjerët me fjalë. I ati, me një ndjenjë përulësie, ia dorëzoi penelat, duke pranuar se arti kishte gjetur trashëgimtarin e tij të vërtetë.

Në fillim, bota e tij u ngjyros me blu – periudha e trishtimit, e vetmisë dhe e ndjeshmërisë së thellë. Pikturat e asaj kohe duken si psherëtima të shpirtit. Më vonë, ngjyrat u ngrohën, u bënë rozë e të gjalla, frymëzuar nga jeta e cirkut dhe njerëzit e thjeshtë. Ishte periudha ku ai nisi të pajtohej me botën, por jo për shumë gjatë.

Sepse Pikaso nuk lind për t’u pajtuar, por për të thyer. Ai e pa realitetin si një enigmë që duhej copëtuar e rindërtuar. Me Zhorizh Brakun, ai shpiku kubizmin, një stil që ndryshoi përgjithmonë mënyrën se si shihej arti. Tani, objektet nuk ishin më vetëm ajo që dukeshin, por një përplasje këndvështrimesh, një shumësi realitetesh.

Pikaso nuk njihte kufij. Ai pikturoi, skulpturoi, krijoi qeramika, kolazhe e poezi. Ishte i pangopur, gjithmonë në kërkim të një forme të re për të shprehur veten. “Unë nuk kërkoj, unë gjej”, thoshte ai, duke përmbledhur ndoshta më mirë se kushdo filozofinë e tij të jetës dhe artit.

Kur lufta përfshiu botën dhe qyteti Guernika u shkatërrua nga bombat, Pikaso reagoi jo me fjalë, por me pikturë. Krijoi “Guernicën”, një nga veprat më të fuqishme të shekullit XX. Në atë telajo gjigante, dhimbja njerëzore, frika dhe tmerri i luftës marrin formë e bërtasin pa zë. Ishte një protestë me ngjyra, një britmë që s’kishte nevojë për përkthim.

Një kapitull i veçantë në historinë e portreteve të Pikasos lidhet me Gjon Milin, fotografin me origjinë shqiptare nga Shkodra. Mili e dokumentoi artistin ndërsa punonte, duke kapur procesin krijues në momentin e tij më të gjallë. Fotot e tij nuk janë thjesht imazhe, por dëshmi të një energjie që rrjedh në çdo lëvizje të penelit dhe çdo gjest krijues. Bashkëpunimi i tyre shfaq Pikasos jo vetëm si një figurë ikonike, por si një shpirt në veprim, dhe falë Milit, ne mund ta shohim këtë proces të gjallë, nga afër dhe me intensitet.

Në jetën e tij të gjatë, të mbushur me pasione, dashuri dhe shpikje pa fund, Pikaso nuk pushoi kurrë së krijuari. Kur u nda nga jeta në vitin 1973, la pas më shumë se 50 mijë vepra – një univers i tërë që dëshmon se arti nuk ka kufij, as moshë, as fund.

Sot, emri i Pablo Pikasos tingëllon si sinonim i gjenialitetit dhe lirisë. Ai guxoi të rrëzonte çdo rregull, çdo formë të njohur, për ta rindërtuar bukurinë sipas syve të tij. Ishte një rebel me penel, një njeri që nuk pranoi të kopjonte botën – sepse, për të, arti nuk ishte pasqyrë e jetës, por vetë jeta, e rilindur në çdo ngjyrë.

Nga Leonard Veizi

Në Shqipëri, prej kohësh, qarkullon si shprehje e gjallë, si shprehje teatrale a batutë filmi, një togfjalësh që përmendet sa herë një fëmijë prek telat e violinës me talent të rrallë: “Paganini shqiptar”. Ky pagëzim del vetvetiu nga goja e njerëzve, si një përulje e thellë ndaj emrit që ka mbetur simbol i gjenialitetit muzikor. Sepse kur themi Paganini, mendojmë për atë që e bëri violinën të marrë frymë, të digjej, të ulërinte dhe të fliste si njeri.

Lindja e mitit: 27 Tetor 1782

Më 27 tetor 1782, në Gjenovën e Italisë, lindi Nikola Paganini, një djalosh që do të ndryshonte përgjithmonë mënyrën se si dëgjohej dhe kuptohej muzika. Ai nuk ishte thjesht një virtuoz, por një magjistar që nxori nga katër tela gjithë thelbin e emocioneve njerëzore: dashurinë, dhimbjen, delirimin dhe, më në fund, heshtjen paqësore. Paganini u bë vetë miti i violinës, shembulli i një talenti të pakapshëm. Ky magnetizëm është aq i fortë, sa edhe sot, në çdo qoshe të botës, një djalosh apo vajzë që i jep shpirt harkut të parë, dëgjon pranë vetes një përshpëritje krenare: “Ky është Paganini ynë.”

Fuqia e përbindshme e harkut

Paganini është një emër që ende sot tingëllon si vetëtimë në historinë e muzikës. Që në fëmijëri, duart e tij flisnin një gjuhë tjetër: atë të harkut dhe telave. Ai nuk luante thjesht në violinë – ai e pushtonte. E bënte të qante me pasion, të qeshte me shkëlqim dhe të fluturonte me një frymë të mbinatyrshme.

Ai ishte virtuozi i pakrahasueshëm, njeriu që shndërroi instrumentin në trupin e shpirtit të vet. Shpesh e quanin “il mostro del violino” apo siç vjen në shqip “i përbindshmi i violinës”, sepse teknika e tij ishte përtej asaj që njerëzit e kohës mund ta konceptonin. Shkathtësia marramendëse e gishtave, shpejtësia rrufe e ekzekutimit, harmonitë e pazakonta dhe pasioni i flakët krijuan rreth tij një aureolë misterioze. Disa madje besonin se kishte shitur shpirtin te djalli për të fituar atë fuqi hyjnore mbi tingullin.

Revolucionari i artit muzikor

Por përtej legjendës dhe miteve që e rrethonin, Paganini në thelb ishte një revolucionar i artit muzikor. Ai ndryshoi rrënjësisht mënyrën se si kompozohej për violinë dhe interpretohej me të, duke hapur një epokë të re virtuoziteti që do të frymëzonte gjithë brezat e ardhshëm.

Veprat e tij ikonike “24 Kapriçot”, mbeten edhe sot prova supreme për çdo violinist që kërkon të matet me kufijtë e artit, teknikës dhe durimit njerëzor. Ato nuk janë thjesht muzikë; ato janë një manifest i asaj çka mund të arrijë shpirti kur i nënshtrohet një vizioni gjenial.

Suksesi dhe dështimi në jetë

Në 1828 Paganini përjetoi sukses të madh në Vjenë, dhe paraqitjet e tij në Paris dhe Londër në 1831 ishin po aq sensacionale. Turneu i tij në Angli dhe Skoci në vitin 1832 e bëri atë një njeri të pasur.

Paganini e përfundoi karrierën e tij koncertale në vitin 1834 për shkak të shëndetit në përkeqësim, dhe falimentimi i kazinosë së tij në Paris e la në rrënim financiar. Ai u tërhoq në Francën jugore dhe vdiq në Nisë në vitin 1840 në moshën 57 vjeç.

Në fund

Nikola Paganini nuk ishte thjesht një njeri i epokës së tij. Ai ishte uragani i frymëzimit, një shpirt që digjej në flakën e artit, duke na kujtuar se gjenialiteti shpesh lind aty ku takohen dhimbja dhe pasioni i pafund. Ai vdiq, por i la violinës jo vetëm tinguj, por vetë shpirtin e tij.

I ftuar në studion e emisionit “Takohemi n’Vizion” nën moderimin e Fjodora Fjorës, Korreshi tregoi se familja e tij përballej me kushte të vështira ekonomike dhe se pushimet me prindërit ishin një luks që nuk mund t’ia lejonin vetes.

“Ka qenë një fëmijëri që sot, kur e kujtoj, është shumë e dhimbshme. E vrullshme ka qenë realisht fëmijëria, sepse luanim, kemi qenë gjithë kohës përjashta. Sot nuk është ajo mundësi. Po unë jam munduar që fëmijërinë time t’ia bëj fëmijëve të mirë. Fëmijët e mi dalin çdo darkë me kushërinjtë e tyre, pra nuk rrinë të mbyllur në shtëpi. E kemi praktikë që të vegjël. Realisht fëmijëria ime ka qenë e dhimbshme, e dhimbshme se nuk shkonim njëherë në plazh. Domethënë, në gjithë jetën time me prindërit e mi, ne nuk bëmë njëherë pushime. Maksimumi ishte që do niseshe me atë autobusin e orës tetë dhe do ktheheshe në orën dy nga Divjaka ndonjë ditë të diel, kur kishe fat, dhe do merrje bukën me vete, do shtroheshe atje para se të nisej autobusi, të haje drekën e të niseshe me ato autobusët fizarmonikë”, u shpreh Saimir Korreshi.

Deputeti u ndal edhe te momenti kur u largua nga shtëpia për të studiuar në Itali, duke treguar se babai i tij sapo kishte kaluar një infarkt dhe se të ardhurat e familjes siguroheshin vetëm nga KEMP-i i të atit dhe pensioni i gjyshes.“Ika me dy mendje. S’ika i qetë, e para se babai im ishte në shtëpi atë kohë, sapo kishte kaluar një infarkt, domethënë nuk punonte. Nëna ime po ashtu s’punonte. Edhe në shtëpi ishte motra dhe gjyshja. Kishim vetëm KEMP-in e babait dhe pensionin e gjyshes. Isha unë që punoja si kamarier në Lushnjë. Nuk ika i qetë, se do ulej pjesa ekonomike. Qëllimi i vetëm ishte që njëri nga fëmijët të studionte, se motra ishte më e vogël, kishte kohë. Ika me idenë: o të studioja, o do të punoja. Nëse s’do të më ecte viti i parë, do të nisja punë. Kam ikur me 50 mijë lireta nga shtëpia. Si baba m’u gjend burri i hallës. Ishin më mirë ekonomikisht se ne. Më ndihmuan me disa lekë”, tha Korreshi./ad

Në një rrëfim për agjencinë ndërkombëtare të lajmeve AFP, Marra tregon se, pavarësisht moshës së saj, vazhdon ta shijojë jetën, të kujdeset për lulet dhe kafshët dhe të shëtisë në kopshtin e saj.

“Jeta është e bukur, si mali i Tomorrit në lulëzim”, shprehet ajo me buzëqeshje, ndërsa qëndron ulur jashtë shtëpisë së saj.

Nëse mosha e saj konfirmohet nga institucionet përkatëse, Qamile Marra do të ishte dy ditë më e madhe se britanikja Ethel Caterham, e njohur nga Guinness World Records si gruaja më e moshuar në botë.

Sipas AFP-së, familjarët e Qamiles disponojnë disa dokumente që tregojnë të njëjtën datëlindje, përfshirë një certifikatë lindjeje të lëshuar në vitin 1945, një pasaportë të vitit 1978 dhe një kartë identiteti të kohëve të fundit.

Megjithatë, verifikimi i moshave kaq të mëdha mund të jetë i vështirë, ndaj pretendimi për rekordin botëror kërkon konfirmim zyrtar.

Madje, kur ajo mbushi 100 vjeçe, autoritetet lokale ndërprenë pensionin e saj, pasi nuk besonin se ajo ishte ende gjallë.

“Ata nuk besonin se nëna ime ishte ende gjallë”, tregon djali i saj 80-vjeçar, Hysen Marra, i cili kujton se iu desh të paraqiste dëshmi dhe deklarata dëshmitarësh për të rifilluar pagesat.

Në fillim të këtij muaji, qeveria shqiptare i akordoi asaj një pension të posaçëm shtetëror në shenjë vlerësimi për moshën e saj.

Cili është sekreti i jetëgjatësisë?

Qamile Marra zgjohet herët çdo mëngjes, pastron oborrin, ujit lulet dhe ushqen pulat. Më pas, shijon kafenë dhe shëtit në pemishten që ka mirëmbajtur gjatë gjithë jetës.

Gjatë shëtitjeve, ajo ndalet për të mbledhur shegë të pjekura, ndërsa mban gjethe borziloku në xhepa për të shijuar aromën e tyre.

Sipas djalit të saj, ajo gëzon shëndet të mirë dhe nuk ka marrë kurrë ilaçe, ndërsa thuhet se nuk ka vizituar asnjëherë mjekun.

Ka parë pesë breza të familjes

Qamile Marra ka sjellë në jetë shtatë fëmijë dhe ka jetuar për dekada me bashkëshortin e saj, i cili ndërroi jetë 36 vite më parë.

Edhe pse martesa e tyre ishte e organizuar nga familjet, ajo e kujton me dashuri jetën e përbashkët.

“Përndryshe, si mund të kisha pasur shtatë fëmijë me të?”, shprehet ajo me humor.

Sot, ajo ka parë pesë breza të familjes së saj të rriten. Kujtimet për njerëzit e afërt që ka humbur e emocionojnë, por vizitat e familjarëve dhe miqve i sjellin ende gëzim.

“Kam parë se si janë fejuar, martuar dhe kanë ndërtuar shtëpitë dhe jetët e tyre”, tregon ajo.

“Kur shoh njerëz që vijnë e ikin nga shtëpia, jam shumë e lumtur.”

Nga rinia, Qamile Marra ruan vetëm një fotografi, të realizuar pothuajse një shekull më parë, ku shfaqet e re, me një shami të bardhë të ngjashme me atë që mban edhe sot.

“Isha 18 vjeçe!”, thotë ajo.

Për Qamile Marrën, jetëgjatësia nuk duket të jetë një garë për të thyer rekorde, por një mundësi për të vazhduar të shijojë gjërat e vogla, familjen, natyrën dhe jetën në fshatin ku ka kaluar pothuajse gjithë jetën e saj./ad

Rrëmbimi në Bejrut që zbuloi fytyrën më të errët të një konflikti të ndërlikuar në Lindjen e Mesme

Përgatiti: Leonard Veizi

Pati një kohë kur emri i Eduard Trejsi kumbonte si një kushtrim nëpër korridoret e errëta të diplomacisë dhe gazetaresë ndërkombëtare. Një gazetar amerikan, i cili nuk kërkonte tjetër veç të Vërtetës, u zhyt papritur dhe dhunshëm në humnerën e një lufte që nuk ishte e tija. Ishte viti 1986. Bejruti, një qytet dikur i shndritshëm, tani ishte mbytur në hije, dhe copëtuar nga dhuna civile. Në atë tokë të tronditur, ku vdekja dhe frika ishin mysafire të përhershme, ndodhi ajo që do të bëhej simbol i dhimbshëm i rrezikut të tmerrshëm që i kanosej çdo zëri të lirë. Eduard Trejsi u gëlltit nga errësira, u rrëmbye nga grupi ekstremist pro-iranian Hezbollah, dhe papritur bota e tij u tkurr në muret e ftohta të robërisë…

…Pesë vjet… pesë vjet zhdukje, pesë vjet ankth që gërryente shpirtin e një njeriu dhe zemrën e një kombi. Rrëmbimi i tij nuk ishte thjesht një akt; ishte një ulërim mizor i shpërthyer nga thellësitë e një konflikti të ndërlikuar në Lindjen e Mesme – një konflikt që kishte filluar të tregojë fytyrën e tij më të zymtë, duke përdorur njerëz si pengje në një lojë të përgjakshme pushteti dhe propagande. Libani ishte kthyer në një fushëbetejë ku palët ndërluftuese synonin jo vetëm territorin, por edhe ndikimin ndërkombëtar, dhe Eduard Trejsi ishte bërë, pa dëshirën e tij, një pion në këtë shah të tmerrshëm gjeopolitik. Një dëshmi e gjallë e çmimit të rëndë të thënies së të vërtetës në një botë të rrënuar.

Pengu politik në një betejë ideologjike

Eduard Trejsi ndodhej në Liban për të raportuar mbi zhvillimet e përgjakshme të luftës civile, që prej vitesh kishte shkatërruar vendin. Por për grupin militant Hezbollah, që mbështetej fuqishëm nga Republika Islamike e Iranit, ai ishte më shumë sesa një vëzhgues – ai ishte një mjet presioni ndaj politikave të Shteteve të Bashkuara, të cilat shiheshin si armike të “rezistencës islamike” në rajon. Rrëmbimi i tij u krye si një akt simbolik, për të dërguar një mesazh të qartë ndaj Shtëpisë së Bardhë: qëndrimi amerikan në Lindjen e Mesme, sidomos mbështetja për Izraelin dhe kundërshtimi ndaj regjimeve islamiste, nuk do të kalonte pa kosto.

Trejsi do të mbahej peng në kushte të vështira, i izoluar nga bota, pa të drejtë komunikimi me familjen apo autoritetet ndërkombëtare. Ai u bë një figurë e heshtur e një lufte që nuk ishte e tij, por që e gëlltiti jetën e tij për një periudhë të gjatë.

Lufta që rrënoi një vend edhe të vërtetën

Lufta civile në Liban (1975–1990) ishte një nga konfliktet më të komplikuara të shekullit XX, ku u përfshinë dhjetëra fraksione politike, ushtarake dhe fetare, si dhe fuqi rajonale e ndërkombëtare si Siria, Izraeli, Irani dhe SHBA. Në këtë kaos, gazetarët u kthyen në objektiva të drejtpërdrejtë, sepse informacioni u bë armë.

Trejsi nuk ishte i vetmi që u rrëmbye. Dhjetëra gazetarë dhe korrespondentë ndërkombëtarë u rrëmbyen, u zhdukën apo u vranë gjatë kësaj periudhe. Media ndërkombëtare shpeshherë u detyrua të largohej nga vendi ose të vetëcensurohej, duke i lënë qytetarët e Libanit pa zë dhe botën pa dritare të vërtetë mbi realitetin.

Liria pas pesë vitesh errësirë

Pas pesë vitesh pengmarrje, Eduard Trejsi u lirua në vitin 1991, kur luftimet në Liban praktikisht kishin pushuar dhe vendi po hynte në një periudhë tranzicioni të brishtë drejt paqes. Lirimi i tij u përshëndet si një akt humanitar, por për shumëkënd, ai mbeti një kujtesë e gjallë e rrezikut me të cilin përballen ata që guxojnë të raportojnë nga vijat e zjarrit.

Një histori që ngre pyetje edhe sot

Rrëmbimi i Eduard Trejsi-t mbetet një ngjarje tronditëse dhe domethënëse, që ngre pyetje për roli e gazetarit në kohë lufte, përgjegjësinë e shteteve për të mbrojtur qytetarët e tyre, dhe mbi të gjitha për çmimin e së vërtetës në një botë të ndarë nga propaganda dhe interesat gjeopolitike.

Në një kohë kur gazetarët edhe sot sulmohen, burgosen apo vriten në zonat e konfliktit, historia e Trejsi-t nuk është vetëm një kronikë e së kaluarës – por një paralajmërim për të tashmen dhe të ardhmen e profesionit më të rrezikshëm për të thënë të vërtetën.