Péter Magyar, i lindur në vitin 1981, ishte pjesë e aparatit të pushtetit të Viktor Orbán deri dy vjet më parë. Madje ishte i martuar me ministren e drejtësisë së Orbánit. Më pas u shkëput nga sundimtari afatgjatë dhe nisi një fushatë në të gjithë vendin.

Në zgjedhjet e 12 prillit, ai dhe partia e tij, Tisza, fituan bindshëm. Hungarezët e shpërblyen qëndrimin e tij kundër korrupsionit dhe sundimit arbitrar me një shumicë parlamentare prej më shumë se dy të tretash. Në këtë intervistë kryeministri hungarez Péter Magyar thotë se që votuesit të të besojnë, duhet të shkosh te ta, t’i shikosh në sy dhe t’i dëgjosh.

-Ju e nisët rrugëtimin dy vjet më parë si një figurë e panjohur politike dhe tani keni arritur të mposhtni Viktor Orbán, kreun më jetëgjatë në BE, një lider që e rrënoi demokracinë në vendin e tij. A pati një moment të vetëm kur menduat: Kjo mund të funksionojë?

Në fakt, unë s’kisha ndërmend të hyja në politikë. Dikur isha anëtar i partisë së Orbánit Fidesz, por më pas u shkëputa nga sistemi. Në shkurt 2024 dhashë një intervistë për median online Partizán.

Ajo u pa nga gati 3 milionë njerëz, gjë që më befasoi vërtet. Një muaj më vonë organizova një protestë kundër korrupsionit dhe klientelizmit. Erdhën 50 mijë vetë. Tre javë më pas ishin 200 mijë. Ndoshta ai ishte momenti.

-Megjithatë njerëzit e Orbán kontrollonin pjesën më të madhe të mediave dhe aparatin shtetëror…

Unë kam qenë gjithmonë shumë mosbesues nëse mund të fitohej përballë një regjimi të tillë, aq më tepër me një shumicë si ajo që arritëm. Por u bëra vërtet optimist vetëm në gjysmën e dytë të vitit 2025.

-Si e shpjegoni që pas 16 vitesh klima ndryshoi papritur kundër sistemit?

Arsyet janë të shumta. Hungarezët janë shumë të durueshëm, por e duan lirinë. Kishte shumë gënjeshtra, shumë korrupsion, shumë propagandë. Dhe pas kaq vitesh, dolëm ne, një forcë jashtë sistemit, që donte sinqerisht të fitonte dhe që tha: Do të punojmë me ndershmëri dhe transparencë, do të mbrojmë qytetarët tanë.

-Orbán i fitoi zgjedhjet e mëparshme me slogane shumë polarizuese kundër Brukselit apo emigrantëve. Së fundmi, ai përmendi edhe një kërcënim të pretenduar nga Ukraina. Pse votuesit nuk i besuan më këto narrativa?

Njerëzit mësohen me propagandën e vazhdueshme dhe në fund e kuptojnë. Propaganda funksionon vetëm kur përmban një grimcë të së vërtetës. Ne arritëm të tregojmë se pretendimet e Orbán nuk kishin bazë reale.

Fundi i një regjimi vjen kur njerëzit nuk kanë më frikë prej tij, madje kur fillojnë të qeshin me të. Pikërisht kjo ndodhi edhe në Hungari. Motoja ime që në fillim ishte: “Mos kini frikë!”. Edhe dy vjet më parë thosha se pushteti i Orbánit dukej shumë më i fortë sesa ishte në të vërtetë.

-Çfarë mësimesh mund të nxjerrin demokratët në vende të tjera nga suksesi juaj në përballjen me autokratët?

Nuk besoj se ekziston një recetë universale. Ne thjesht punuam me ndershmëri dhe shumë përkushtim. Politika ka të bëjë me njerëzit. Që votuesit të të besojnë, duhet të shkosh tek ata, t’i shikosh në sy dhe t’i dëgjosh.

Gjatë fushatës vizitova mbi 700 qytete e fshatra. Në disa vende shkova 5 ose 6 herë. Isha më shumë në rrugë sesa në shtëpi. Të tjerët menduan se mjaftonin rrjetet sociale dhe televizioni. Por kjo nuk është e mjaftueshme.

-Si po reagon tani aparati i pushtetit i poshtëruar? Orbán në thelb e kishte kapur shtetin; besnikët e tij ndodhen në çdo hallkë të pushtetit…

Vendi ynë ishte një shtet i marrë peng. Ka ende shumë besnikë të tij në sistem. Për shembull në Këshillin e Mediave. Por edhe presidenti i Gjykatës së Lartë dhe prokurori i përgjithshëm janë njerëz të Orbánit. Pra sigurisht që kemi hasur rezistencë.

Por këtë e prisnim. Këta njerëz duhet të largohen. Ata e tradhtuan shtetin e së drejtës, demokracinë dhe popullin hungarez. Askush prej tyre nuk reagoi kur gjyqtarë, gazetarë, artistë apo qytetarë të thjeshtë u fyen dhe ndaj tyre u shpif.

As kur Orbáni i quajti kritikët e sistemit “parazitë” që duhej të shtypeshin. Njerëzit nuk votuan për një ndryshim të thjeshtë qeverie, por për një ndryshim sistemi.

-Ju keni kërkuar që një sërë figurash të fuqishme besnike të Orbánit të japin dorëheqjen vullnetarisht, madje edhe presidenti Tamás Sulyok…

U përpoqëm të ishim shumë korrektë. Ai mund të largohej me dinjitet. Nuk e bëri këtë, me gjasë nën presionin e Orbánit. Ata po përpiqen të pengojnë ndryshimin e sistemit, ndoshta për të mos lejuar zbardhjen e krimeve: mashtrime dhe përvetësime me vlerë miliardash. Është ironike të shohësh ata që për 16 vjet dobësuan shtetin e së drejtës, tani të pretendojnë se po e mbrojnë atë. Ne kemi një shumicë të paprecedentë, mbi dy të tretat, dhe mund të ndryshojmë kushtetutën. Populli na votoi për të bërë një shkëputje të plotë nga e kaluara. Na duhen njerëz dhe rregulla të reja, si dhe rikthimi i balancave dhe kontrollit institucional.

-A ekziston rreziku që, me një shumicë kaq të madhe, të bini në tundimin e qeverisjes autoritare?

Unë kam propozuar kufizimin e mandatit të kryeministrit në tetë vjet dhe kjo vlen edhe për mua. Do të ndërmarrim hapa të tjerë për të parandaluar abuzimet me pushtetin si ato të 16 viteve të fundit.

-A keni frikë se do të vazhdojë polarizimi i shoqërisë?

Ne duam të ribashkojmë kombin. Nuk ishte një betejë “hungarez kundër hungarezit”, por sistemi i Orbánit kundër popullit. Duhet të përballemi me të kaluarën, por ata që janë përgjegjës duhet së pari të kërkojnë falje dhe të mbajnë përgjegjësi. As Orbáni nuk e ka bërë këtë.

Ai nuk po merr pjesë në parlament. Nuk dëshiron përballje me popullin. Kur të përfundojë fushata publike e urrejtjes dhe propagandës, do të jetë më e lehtë të bashkohemi. Shpresoj që në tetor të festojmë 70-vjetorin e Revolucionit të vitit 1956 në një vend më të bashkuar.

-Orbán është kritikuar për politikat e tij pro-ruse. A do të mbështesë Hungaria dërgimin e ndihmave për Kievin?

Ne duam marrëdhënie të mira me të gjitha vendet fqinje. Në çdo vend fqinj ka pakica hungareze. Mbi 100 mijë hungarezë jetojnë vetëm në Ukrainë. Për shembull, ata nuk lejohen të përdorin gjuhën e tyre në administratë apo kopshte.

Jemi në negociata për këtë çështje. Nëse garantohet mbrojtja e pakicave, dhe unë jam optimist, do të takohem me presidentin Volodymyr Zelensky dhe do të hapim një kapitull të ri me Ukrainën. Por nuk do të dërgojmë armë apo trupa.

-A do të mbështesni paketat e sanksioneve të BE-së kundër Rusisë?

Nëse ka konsensus në Bashkimin Evropian, sigurisht që do t’i mbështesim sanksionet. Ashtu siç bëri edhe Orbán në fund të fundit, pavarësisht retorikës së tij të brendshme./ “Der Spiegel”/a.d

Më 9 qershor 1870, bota e letërsisë humbi një nga gjenitë e saj më të mëdhenj. Në moshën 58-vjeçare u nda nga jeta Çarls Dikens, shkrimtari që jo vetëm portretizoi epokën viktoriane, por gdhendi në letërsi vetë dramën, vuajtjen dhe shpresën njerëzore.

Në kujtesën shqiptare

Për breza të tërë lexuesish shqiptarë, emri i Dikensit lidhet me kujtime të hershme leximi dhe me personazhe që nuk harrohen lehtë. “Oliver Tuist” dhe “David Koperfild”, të botuara në shqip dhe të njohura edhe përmes ekranizimeve televizive, kanë qenë ndër veprat që formësuan ndjeshmërinë letrare të shumë shqiptarëve.

Historia e jetimit Oliver që guxon të kërkojë një jetë më të mirë dhe rrugëtimi i vështirë i Davidit drejt pjekurisë kanë prekur lexuesit sepse flasin për tema universale: varfërinë, dinjitetin, padrejtësinë dhe shpresën. Në këtë kuptim, Dikensi u bë pjesë e kulturës sonë lexuese po aq sa e traditës angleze.

Nga errësira e fëmijërisë te dritat e famës

Jeta që Dikensi përshkroi me aq realizëm ishte, në një masë të madhe, jeta e tij. I lindur më 7 shkurt 1812 në Portsmouth, ai njohu herët vështirësitë. Kur ishte vetëm 12 vjeç, babai i tij u burgos për borxhe dhe ai u detyrua të punonte në një fabrikë.

Kjo përvojë e dhimbshme u bë burimi më i fuqishëm i krijimtarisë së tij. Ai u kthye në zërin e të pambrojturve, të fëmijëve të braktisur dhe të shtresave që mbeteshin në hijen e prosperitetit të Anglisë industriale.

Përmes veprave si “Nikolla Nikëllbi”, “Dombi dhe Biri”, “Vogëlushja Dorrit”, “Oliver Tuist” dhe “David Koperfild”, ai krijoi një galeri personazhesh që vazhdojnë të jetojnë në imagjinatën e lexuesve. Vetë Dikensi e konsideronte “David Koperfild”-in veprën e tij më të dashur, sepse aty pasqyrohej më qartë historia e jetës së tij.

Fryma e fundit

Vitet e fundit të jetës së tij u shoqëruan me probleme të rënda shëndetësore. Megjithatë, Dikensi vazhdoi të shkruante dhe të mbante lexime publike, duke ruajtur lidhjen e jashtëzakonshme me publikun që e adhuronte.

Më 8 qershor 1870, ndërsa punonte për romanin e papërfunduar “Misteri i Edwin Drudit”, ai pësoi një goditje cerebrale. Nuk e rifitoi më vetëdijen dhe u nda nga jeta një ditë më vonë në shtëpinë e tij në Kent.

Më shumë se një shekull e gjysmë pas vdekjes, Çarls Dikens mbetet një nga autorët më të lexuar në botë. Sa herë që hapet një faqe e librave të tij, sa herë që një personazh i tij ringjallet në ekran, apo sa herë që denoncohet një padrejtësi shoqërore, zëri i tij vazhdon të dëgjohet. Ai mbetet një nga arkitektët e mëdhenj të romanit social dhe një nga humanistët më të fuqishëm që ka njohur letërsia botërore.

Nga Leonard Veizi

Në peizazhin letrar shqiptar, emri i Orhan Pamukut la gjurmën e parë të pashlyeshme përmes polifonisë ngjethëse të romanit “Unë jam e Kuqja”, një botim i shtëpisë botuese “Skanderbeg Books”. Ky stacion i parë hapi portat për të tjerë udhëtime shpirtërore në shqip: kalimin përmes ngricës ekzistenciale te “Bora”, dritëhijeve të identitetit te “Kështjella e bardhë”, heshtjes mbytëse te “Shtëpia e heshtjes” dhe dritareve intime të kujtesës te eseja “Baulja e babait”…

…Orhan Pamuk nuk rreshton thjesht ngjarje në letër; ai thur labirinte të mbyllura ku humbasin e ritakohen kujtesa, identiteti dhe vetmia njerëzore. I lindur më 1952 nën qiellin e Stambollit, në prehrin e një familjeje të kamur borgjeze, ai u rrit midis dëshmitarëve të gurtë të një epoke që po perëndonte: ndërtesave të vjetra perandorake, rrugëve të lagura nga shiu dhe një qyteti që lëngonte e jetonte njëkohësisht në udhëkryqin e amshuar mes Lindjes dhe Perëndimit. Ky konflikt i ngulitur në mure dhe në shpirtra do të shndërrohej në palcën e krijimtarisë së tij.

Në agun e rinisë, ai ëndërroi t’i jepte jetë botës përmes penelit dhe studioi arkitekturë, por shumë shpejt hoqi dorë nga gjeometria e hapësirave për t’iu dorëzuar krejtësisht arkitekturës së fjalës. Për vite me radhë, Pamuku zgjodhi një vetëizolim pothuajse mistik, duke shkruar me disiplinën e paepur dhe heshtjen e një murgu oriental. Nga kjo vetmi e dritares së tij mbi Bosfor lindën kryeveprat që do të magjepsnin botën.

Pamuku nuk është një kronikan i thjeshtë i ditarëve historikë. Ai është anatomist i shpirtit njerëzor. Personazhet e tij bredhin në kërkim të vetvetes, të përhumbur pas pasqyrave të thyera, kujtimeve të zbehta, librave të pluhurosur, dashurive të pamundura dhe rrugicave të dëshpëruara të Stambollit.

Në pëlhurën e romaneve të tij, qyteti nuk shërben kurrë si një sfond i thjeshtë apo dekor pasiv; ai është personazhi kryesor, protagonist i gjallë. Stambolli i Pamukut merr frymë me vështirësi, vuan nën peshën e së shkuarës, ëndërron modernitetin dhe plaket hap pas hapi me njerëzit që e popullojnë.

Në veprat e tij madhore si “Unë jam e Kuqja”, “Bora”, “Muzeu i Pafajësisë” apo “Stambolli: Kujtime dhe qyteti”, ai hulumton me kirurgji letrare tensionin e pashmangshëm mes traditës mistike dhe modernitetit perëndimor, mes besimit të patundur dhe laicitetit, mes ëndrrës fluturake dhe realitetit të ashpër. Teksti i tij rrjedh me durimin e pafundëm të kaligrafëve orientalë, por mbështetet mbi strukturën dhe teknikën e rafinuar narrative të mjeshtërve të mëdhenj perëndimorë, duke krijuar një zë unik, plotësisht të tijin.

Në vitin 2006, Akademia Suedeze e kurorëzoi me Çmimin Nobel në Letërsi, duke dëshmuar se ai kishte zbuluar “simbole të reja për përplasjen dhe ndërthurjen e kulturave”, duke u gdhendur kështu si i pari shkrimtar turk që prekte këtë majë.

Megjithatë, ky rrugëtim nuk doli i zhveshur nga stuhitë. Fama e Pamukut u shoqërua shpesh me re të dendura polemikash. Duke folur hapur dhe pa doreza për plagët dhe të vërtetat e dhimbshme të historisë turke, ai u gjend jo rrallë në ciklonin e debateve të egra politike. Por, përtej zhurmës së kohës, ai mbeti sovran në territorin e tij: një shkrimtar që beson palëkundur se letërsia është urëza e vetme e mbetur për të kuptuar dhe përqafuar tjetrin.

Nëse do të na duhej ta përmblidhnim me një metaforë të vetme, Orhan Pamuk është alkimisti që e shndërroi hüzün-in — melankolinë kolektive të Stambollit — në letërsi universale. Ai vizatoi me bojë vese e mjegulle konturet e një qyteti, por, në fakt, shkroi himnin e vetmisë, të kujtesës dhe të kërkimit të përjetshëm të identitetit që i përket çdo shpirti njerëzor në këtë botë.

Nga Leonard Veizi

Kryengritës dhe brigadistët e ardhur për ndihmë nga e gjithë Evropa shkëmbenin zjarr të vazhdueshëm me trupat e ushtrisë mbretërore që udhëhiqeshin nga gjenerali Franko. Mes krerëve të së majtës qëndronte Dolores Ibaruri, një grua e fortë që më së shumti njihej si “La Pasionaria”. Spanja qe mbërthyer nga ethet e luftës cilvile. Ishte koha kur shprehja “kolona e pestë” thënë nga gjenerali monarkist mori jehonë. Sepse Franko u bëri thirrje mbrojtësve të republikës: “Në Madrid do të hyj me katër kolona. E pesta më pret aty”. Dhe me “kolonën e pestë” ai cilësonte tradhëtarët e republikës. Për djall në ditët e një lufte të nxehtë pakush mendon me mendje të ftohtë. E nëse je kontigjent tek kundërshtarët, ushtar i thjeshtë këmbësorie apo një gjeni gjithfarë në qofsh, mbetesh në shënjestrën e armës dhe plumbit. Spanja e vitit 1936 po përjetonte ditë të tilla. Në Granada, këtë qytet simbol, kapet prej ushtarëve të gjeneralit Franko, një prej poetëve më të mëdhenj që ka njohur bota moderne. Ishte në krahun e revolucionarëve, por të qenit i pashëmbullt në atë çfarë kishte prodhur si intelektual nuk ia kurseu dot jetën. Federiko Garsia Lorka u ekzekutua në mënyrë mizore dhe pakush dinte qartësisht rrethanat e vrasjes së tij. Sepse pas kësaj e gjithë ngjarja e mbulua me një vello misteri…

…“Vajza e vogël e Bernarda Albës, vdiq e ndershme…. E ndershme…” Këto fjalë drithëruese do të mbyllnin aktin e fundit të dramës. Dhe pas kësaj, mes të qarave mbytëse të katër vajzave të mbetura, duke dhënë urdhër për qetësi, Berndara Alba, kjo grua e sertë e pa kompromis do të lëshonte vellon e zezë mbi fytyrë.

Kjo ishte zgjidhja në epilogun e dramës që Federiko Garcia shkroi në të gjallë të tij. Dikush e kishte cilësuar si “Lorka i përbotshëm”. Dhe nuk kishte gabuar aspak në këtë cilësim. Ishte poet, dramaturg, aktor, recitues, piktor, muzikant… madje dhe drejtor teatri, atje në gadishullin Iberik.

Por Lorka kishte pushtuar dhe skenën shqiptare.

Në vitin 1985, studentët e kursit IV të dramës në Institutin e Lartë të Arteve në Tiranë, nën regjinë e të mirënjohurit Gëzim Kame, ngjitën në skenë për punë diplome, një nga kryeveprat e Lorkës “Shtëpa e Bernarda Albës”. Drama, u regjistrua nga Televizioni Shqiptar ku në pultin e regjisë do të ishte një tjetër regjisor po aq i mirënjohur, Mevlan Shanaj. Ndërsa në skenë, nën një interpretim të papërsëritshëm Justina Aliaj në rolin e Bernardës do të rivinte pas një mungese të gjatë por të justifikueshme, gjithësesi. Rreth saj pesë protagoniste të së njëjtës dramë lëviznin në misanskenë dhe ishin: Gjenovefa Rredhi, Flutura Godo, Rajmonda Bulku, Zamira Kita dhe më e “vogla prej tyre” Elvira Diamanti në rolin e Adelës. Ishte një dramë pa asnjë rol mashkullor. Sepse do të interpretonin gjithashtu dhe Rita Gjeka, Suela Konjari e me një rol episodik edhe Luljeta Hoxha.

Por Lorka njihej dhe më parë se kaq në skenën e teatrit dhe publikun shqiptar. Në vitin 1963 regjisorja ukrainase Zinaida Andrejenko e martuar në Shqipëri me regjisorin Andon Pano ia pat besuar personazhin e Bernardës, të mëdhes Marie Logoreci. Dhe gjithashtu do të interpretonin përkrah saj të tjera yje të skenës: Violeta Manushi, Behije Çela, Marika Kallamata e Liza Vorfi.

Duke ardhur edhe në skenën teatrore të Shqipërisë së vogël, padyshim Federiko Garcia do të përmbushte sentencën profetike “Lorka i përbotshëm”

Poet e dramaturg

U lind më 5 qershor 1898 në Fuente Vaqueros një fshat në Granada të Spanjës. Ndoqi studimet në Universitetin “Sacred Heart”. Studioi artin dhe letërsinë ku dhe botoi veprat e para poetike. Në Madridin e fillim viteve ‘20 ai është i afërt me artistë të famshëm si Bunuel e Jimenez por dhe piktorin Salvador Dali i cili ishte një nga surrealistët më të njohur të shekullit XX. Pas diplomimit jeta e tij vazhdoi plot krijimtari dhe aktivitete por dhe lidhje në miqësi të reja të cilat shkonin nga Pablo Neruda tek Ignacio Sançez Mejias. Në axhendën e tij ishin dhe udhëtimet e shumta, sidomos në Shtetet e Bashkuara e Amerikën Latine, ku u përball me kontrastet të shoqërive në zhvillim gjë që u bënë dhe subjekte të poezive të tij. Krijoi grupe teatrale të pavarura dhe iu kushtua jetës kulturore spanjolle duke shkruar një seri dramash.

Një nga dramat shumë të njohura të Lorkës është “Mariana Pineda”. Ajo bazohet në jetën e Mariana de Pineda Munoz, kundërshtimi i së cilës ndaj Ferdinand VII dhe ekzekutimi i mëpasshëm publik në 1831 për tradhti, ishte bërë pjesë e folklorit të Granadës. Shfaqja u shkrua midis 1923 dhe 1925 dhe u interpretua për herë të parë në qershor 1927 në Teatrin “Goya” në Barcelonë. Prodhimi u drejtua nga García Lorka, me dizajn skenik e kostume nga Salvador Dalí.

Kritika e kohës thotë se si poet, Lorka do ta pasuronte poezinë me përvoja moderne, e sidomos me ndjeshmërinë e hollë për ritmin dhe ngjyrat. Ishte promovues i avangardës evropiane midis dy luftërave botërore por edhe poet i lidhur ngushtë me traditën e poezisë kombëtare. Veprat e tij poetike kryesore janë: “Këngë”, “Romanca cigane”, “Poeme e kanto kondos”, “Vajtim për Injacio Sances Mehijas” e “Poeti në Nju – Jork”.

Lufta Civile

Pas krizës së madhe ekonomike, në prill të vitit 1931, forcat majtiste në Spanjë fituan zgjedhjet. Pas kësaj, Spanja u shpall Republikë. Mbreti Alfons XIII u largua. Në vitin 1936, koalicioni “Fronti Popullor” i përbërë prej socialistëve, komunistëve dhe republikanëve përsëri fitoi zgjedhjet. Një grup djathtistësh i quajtur “Falanga Spanjolle”, me në krye gjeneralin Franko u nis nga Afrika veriore me shumë ushtarë, për të përmbysur qeverinë majtiste në Spanjë.

Më 1936, pak para shpërthimit të luftës civile, Garcia Lorca përpiloi dhe firmosi, bashkë me Rafael Albertin, – një tjetër poet i shquar – edhe 300 intektualë të tjerë spanjollë një manifest në mbështetje të “Frontit Popullor”, i cili botohet në gazetën komuniste “Mundo Obrero” më 15 shkurt, një ditë para zgjedhjeve. Më 17 korrik 1936 shpërthen kryengritja e armatosur kundër Republikës. Nis kështu lufta civile spanjolle. Konflikti i përgjakshëm zgjati deri në vitin 1939.

“Para agimit në 17 gusht 1936, një burrë i veshur me pizhama të bardha dhe xhaketë doli nga një veturë në rrugën që lidh qytetet Víznar dhe Alfacar në fushat e Granadës, Spanjë. Ai, bashkë me tre të burgosur të tjerë, shoqërohej nga pesë ushtarë që mbanin pistoleta gjysmëautomatike “Astra 900” dhe pushkë gjermane “Mauser”. Burri në pizhame ishte poeti 38 vjeçar Federico García Lorca”, përshkruan Aron Shulman në librin e tij “Epoka e mormarrveshjeve”.

Lorka ndodhej i fshehur në shtëpinë e Luis Rosales, një poet 26-vjeçar, i cili pretendohet se e dorzoi mikun e tij të vjetër, edhe pse ai vetë i ishte bashkuar kryengritjes. Të paktën 100 ushtarë morën pjesë në arrestimin e tij, duke supozuar se poeti në fjalë ishte një “bandit legjendar”.

Më 19 gusht 1936 Federico García Lorka, pak hapa larg një burimi të njohur si “Burimi i Lotëve” në Viznar, ekzekutohet brutalisht pa asnjë proces nga një skuadër prej pesë vetash, kreu i së cilës gjatë arrestimit ishte shprehur: “Ai ka bërë më shumë dëme me një stilolaps sesa të tjerët kanë një pistoletë”.

Dhe kështu do të mbyllej kapitiulli i tij jetësor, për t’u hapur një tjetër kapitull, ai i përjetësisë së paraprirë nga sentenca aq magjike “Lorka i përbotshëm”.

Nga Leonard Veizi

Në hapësirën shqiptare, Pasternaku u bë gjerësisht i njohur kryesisht përmes adaptimit kinematografik të “Doktor Zhivagos”, filmit të famshëm të David Lean, i cili e përçoi veprën në një audiencë shumë më të gjerë sesa lexuesit e romanit. Ndërkohë, romani i tij u përkthye dhe u qarkullua në gjuhën shqipe vetëm në vitin 1994…

…Boris Leonidoviç Pasternak, është një nga emrat më të mëdhenj të letërsisë ruse të shekullit XX, i cili u përjashtua, u denigrua dhe u izolua nga shteti i tij, për t’u rehabilituar vetëm pasi kishte kaluar më shumë se një çerek shekulli nga vdekja e tij. Në vitin 1987, gjatë reformave të Perestrojkës dhe Glasnostit, Lidhja e Shkrimtarëve të Bashkimit Sovjetik e pranoi sërish në radhët e saj, duke njohur zyrtarisht vlerën e një autori që letërsia botërore e kishte pranuar prej kohësh si një klasik.

U lind më 10 shkurt 1890 në Moskë, në një familje ku arti ishte pjesë e frymëmarrjes së përditshme. Babai i tij, Leonid Pasternak, ishte një piktor i njohur dhe profesor në Shkollën e Pikturës, Skulpturës dhe Arkitekturës së Moskës, ndërsa nëna, Rosa Kaufman, ishte pianiste koncertesh me reputacion ndërkombëtar. Shtëpia e tyre frekuentohej nga figura të mëdha të kulturës ruse dhe evropiane. Midis miqve të familjes gjendeshin emra si Tolstoi, Rahmaninovi, Skriabini dhe personalitete të tjera që po formësonin identitetin kulturor të Rusisë së fund shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX.

Në rininë e hershme, Pasternaku mendoi seriozisht t’i kushtohej muzikës. Ai studioi kompozicion dhe u ndikua fuqishëm nga kompozitori Aleksandër Skriabin. Megjithatë, pas disa vitesh, ai e kuptoi se talenti i tij i vërtetë nuk qëndronte tek notat muzikore, por tek fjala. Ky ndryshim drejtimi do ta çonte në studimet filozofike në Universitetin e Moskës dhe më pas në Universitetin e Marburgut në Gjermani, një nga qendrat më të rëndësishme të filozofisë neokantiane.

Filozofia i dha Pasternakut një mënyrë të veçantë të të menduarit, por jo një profesion. Ai u kthye në Rusi me bindjen se letërsia ishte rruga e tij. Në fillimet e krijimtarisë u afrua me rrymat avangardiste dhe futuriste, të cilat po revolucionarizonin artin rus. Megjithatë, ndryshe nga shumë bashkëkohës të tij, ai nuk u bë kurrë një militant i estetikës revolucionare. Shpejt u shkëput nga eksperimentet ekstreme formale për të ndërtuar një gjuhë poetike më personale, më meditative dhe më afër përvojës njerëzore.

Përmbledhja poetike “Motra ime – Jeta”, botuar në vitin 1922, konsiderohet gjerësisht si një nga kryeveprat e poezisë ruse moderne. Në të, natyra, dashuria, kujtesa dhe rrjedha e kohës shfaqen si forca të pandashme nga vetë ekzistenca njerëzore. Poezia e Pasternakut nuk synonte të mobilizonte masat apo të shpallte parulla politike. Ajo kërkonte të zbulonte të vërtetat e brendshme të njeriut, duke i dhënë rëndësi emocioneve, ndjesive dhe misterit të jetës së përditshme.

Pas Revolucionit Rus të vitit 1917 dhe krijimit të Bashkimit Sovjetik, shumë shkrimtarë u vunë në shërbim të ideologjisë së re. Pasternaku ndoqi një rrugë tjetër. Ai nuk u bë kundërshtar aktiv i regjimit, por refuzoi t’i nënshtrohej plotësisht realizmit socialist dhe kërkesës që arti të shërbente si instrument propagande. Në veprat e tij, historia nuk paraqitet si triumf i ideve politike, por si dramë njerëzore, ku individi përpiqet të ruajë dinjitetin përballë forcave të mëdha të kohës.

Përveç poezisë, Pasternaku u bë një nga përkthyesit më të rëndësishëm të gjuhës ruse. Përkthimet e tij të Shakspirit, Gëtes, Shilerit dhe autorëve të tjerë evropianë konsiderohen ende sot modele të mjeshtërisë letrare. Në një periudhë kur krijimtaria origjinale e tij shpesh shihej me dyshim nga autoritetet, puna si përkthyes i mundësoi të mbijetonte ekonomikisht dhe njëkohësisht të vazhdonte ndikimin e tij në kulturën ruse.

Kulmi i krijimtarisë së tij erdhi me romanin “Doktor Zhivago”. Pasternaku punoi për vite të tëra mbi këtë vepër, duke ndërtuar një panoramë të gjerë të Rusisë nga vitet para revolucionit deri në periudhën pas Luftës Civile. Në qendër të romanit ndodhet Jurij Zhivago, mjek dhe poet, i cili përpiqet të mbetet njeri në një epokë ku ideologjitë kërkojnë të dominojnë çdo aspekt të jetës.

Pikërisht ky këndvështrim humanist e bëri romanin të papranueshëm për censurën sovjetike. Autoritetet refuzuan botimin e tij, duke e konsideruar veprën ideologjikisht të rrezikshme. Dorëshkrimi arriti fshehurazi në Perëndim dhe u botua për herë të parë në Itali në vitin 1957. Brenda pak muajsh, “Doktor Zhivago” u kthye në një fenomen ndërkombëtar dhe në një nga librat më të diskutuar të epokës së Luftës së Ftohtë.

Një vit më vonë, në 1958, Akademia Suedeze i akordoi Pasternakut Çmimin Nobel për Letërsi. Fillimisht ai e pranoi me mirënjohje, por reagimi i autoriteteve sovjetike ishte i ashpër. Gazetat shtetërore nisën një fushatë sulmesh publike kundër tij. U quajt tradhtar, u kërcënua me dëbim nga vendi dhe u vu nën presion të jashtëzakonshëm psikologjik. Përballë kësaj situate, Pasternaku u detyrua të refuzonte çmimin.

Ky episod e shndërroi atë në simbol ndërkombëtar të konfliktit midis lirisë krijuese dhe pushtetit politik. Në Perëndim ai shihej si martir i artit, ndërsa në Bashkimin Sovjetik emri i tij u bë pothuajse i padëshiruar.

Vitet e fundit të jetës i kaloi në Peredelkino, një koloni shkrimtarësh pranë Moskës. I izoluar, i mbikëqyrur dhe i lodhur nga sulmet politike, ai vazhdoi të shkruante në heshtje. Vdiq më 30 maj 1960, pa e parë kurrë rehabilitimin e emrit të tij. Megjithatë, në funeralin e tij morën pjesë qindra admirues që recituan vargjet e tij, duke sfiduar në mënyrë simbolike heshtjen që regjimi kishte kërkuar t’i impononte.

Vetëm në vitet e fundit të Bashkimit Sovjetik filloi rivlerësimi i figurës së tij. Politika e hapjes e nisur nga Mihail Gorbaçovi lejoi rishikimin e shumë padrejtësive historike. Në vitin 1987, Lidhja e Shkrimtarëve të Bashkimit Sovjetik e rehabilitoi dhe e pranoi zyrtarisht si anëtar, 27 vjet pas vdekjes së tij. Ishte një akt simbolik, por domethënës: sistemi që e kishte përjashtuar u detyrua më në fund të pranonte gabimin e vet.

Sot, Boris Pasternak mbetet një figurë unike në historinë e letërsisë. Ai ishte një poet që kërkoi të ruante lirinë e shpirtit në një epokë uniformiteti ideologjik, një romancier që vendosi njeriun përballë historisë dhe jo historinë mbi njeriun, dhe një intelektual që pagoi çmimin e pavarësisë së tij artistike. Fati i tij dëshmon se pushteti mund të ndalojë përkohësisht një libër, mund të heshtë një autor, por nuk mund të përcaktojë përfundimisht vendin që ai do të zërë në kujtesën e njerëzimit.

Mëngjesin e 28 majit 2014, Amerika humbi një nga zërat e saj më të thellë dhe më njerëzorë. Maja Anxhelu u nda nga jeta në moshën 86-vjeçare, duke lënë pas jo vetëm libra dhe poezi, por një univers të tërë kujtese, dhimbjeje, dinjiteti dhe force morale.

Mund të gëzohesh se po më braktis,
Se nga dhimbja e gjitha po mpihem
Ti mendon se po më shkel me këmbë,
Por si pluhur, unë përsëri do ngrihem.

Ajo nuk ishte vetëm një shkrimtare. Ishte një ndërgjegje. Zëri i saj kishte diçka të rrallë: tingëllonte njëkohësisht si këngë dhe si dëshmi. Kur fliste, dukej sikur historia amerikane rrëfente plagët e veta. Kur shkruante, fjalët nuk i përdorte për zbukurim, por për të mbijetuar. Jeta e saj kishte kaluar përmes racizmit, varfërisë, traumës dhe heshtjes, por ajo arriti ta shndërronte dhimbjen në art dhe artin në një formë rezistence.

Te shqetëson kryelartësia ime?
Ç’gjë të shkaktoi, papritur mërzinë?
Se unë rri sikur kam puse me nafte,
Që burojnë aty poshtë në kuzhinë?

Libri i saj autobiografik, “I Know Why the Caged Bird Sings”, mbetet një nga veprat më të fuqishme të letërsisë amerikane moderne. Në atë rrëfim, Maja Anxhelu nuk kërkonte mëshirë; ajo kërkonte të vërtetën. Dhe e vërteta e saj kishte forcën e një klithme që vinte nga shekuj përjashtimi dhe poshtërimi racial.

Njësoj si dielli, njësoj si hëna
Në baticat në harmoni
Njësoj si shpresa që çohet lart,
Unë do ngrihem përsëri.

Por portreti i saj nuk mbyllet vetëm te vuajtja. Përkundrazi. Në fytyrën e saj kishte një qetësi aristokratike, një mençuri të ngadaltë dhe një elegancë që nuk vinte nga privilegji, por nga beteja e gjatë me jetën. Ajo ecte dhe fliste si dikush që e kishte parë errësirën nga afër, por kishte vendosur të mos bëhej pjesë e saj.

Dëshiroje të më shihje të thyer,
Me kokë të ulur e sy me lot,
Me supe varur si lule thare,
Grua e mjerë që një fjalë se thotë?

Maja Anxhelu ishte gjithashtu aktore, aktiviste dhe pjesë e lëvizjes për të drejtat civile në Amerikë. Ajo bashkëpunoi me Martin Luthër King Xhunior dhe Malkolm Eks, duke mbetur gjithmonë në anën e atyre që luftonin për dinjitet njerëzor. Por ndryshe nga shumë aktivistë të zemërimit, ajo besonte edhe te shërimi. Poezia e saj nuk të shtynte vetëm të revoltoheshe; të mësonte edhe të ngriheshe.

Mos të lëndon krenaria ime,
Mos ndoshta kujton se po lajthis,
Se qesh sikur kam miniera ari,
Atje prapa, në oborrin e shtëpisë?

Ndoshta për këtë arsye vargjet e saj jetojnë ende sot. Sepse ato nuk i përkasin vetëm Amerikës së zezë, grave apo një epoke të caktuar. Ato i përkasin kujtdo që është ndjerë i shtypur, i përjashtuar apo i detyruar të heshtë.

Mund të më qëllosh me fjalët e tua,
Mund t’i plagosësh sytë e mi,
Mund të më vrasësh me urrejtjen tënde,
Por njësoj si era do ngrihem përsëri.

Në fund, Maja Anxhelu mbeti ajo që kishte qenë gjithmonë: një zog që këndoi edhe brenda kafazit. Dhe ndoshta madhështia e saj qëndron pikërisht këtu — jo se nuk e njohu dhimbjen, por se nuk lejoi kurrë që dhimbja t’i merrte zërin.

Brengosesh se jam e bukur, seksi,
Pse të kapi papritur habia?
Se unë eci sikur kam diamante
Aty ku takohen kofshët e mia?

Nga kasollet e turpit të historisë
Unë ngrihem;
Nga e kaluara e hidhur, mes bukurisë
Unë ngrihem;
Jam ujëvarë e lartë, e zezë, freskuese,
Po fryhem e derdhem po aq tmerruese.

Duke lënë pas frikën e natës se gjatë
Unë ngrihem.
Në një agim mrekullisht të qartë
Unë ngrihem.
Duke bartur dhuntitë e të parëve të mi,
Jam ëndrra dhe shpresa e skllaves për liri
Unë ngrihem përsëri,
përsëri ngrihem.
Ngrihem përsëri!

Nga Leonard Veizi

Në peizazhin e thyer të Ppyllit të zi gjerman, aty ku shtigjet humbasin mes pishave të larta dhe mjegulla fshin kufijtë e botës, lindi një mendim që do të trondiste themelet e vetëdijes europiane. Martin Heidegger nuk hyri në filozofi si një arkitekt sistemesh të ftohta abstrakte; ai erdhi si një gërmues i palodhur i asaj që ne e quajmë thjesht “të jesh”.

Për Hajdegerin, njeriu nuk është një spektator i jashtëm që vështron botën nga dritarja e arsyes. Ai është Dasein – “Qenia-atje” – një krijesë e hedhur dhunshëm në ekzistencë, pa e kërkuar atë, e dënuar të ecë në një terren ku kuptimi nuk jepet i gatshëm, por duhet gdhendur çast pas çasti. Ne jemi të plazmuar nga koha; nuk jemi thjesht udhëtarë kronologjikë, por vetë koha që rrjedh drejt një fundi të pashmangshëm.

Në këtë udhëtim, filozofi zbulon se shoqëruesi ynë më besnik dhe më i frikshëm është ankthi. Por, në optikën e tij pothuajse poetike, ankthi zhvishet nga petku i sëmundjes klinike. Ai shndërrohet në një dritë të egër zgjimi. Kur bota e përditshme, me zhurmën e saj banale dhe siguritë e rreme, shembet përpara nesh, ankthi na lë lakuriq përballë zbrazëtisë. Pikërisht ky çast – ky ballafaqim me asgjënë – e detyron njeriun të zgjohet nga gjumi i plogësht i turmës dhe të jetojë në mënyrë autentike. Të kuptosh se ekzistenca nuk ka garanci, sipas Hajdegerit, është fillimi i lirisë së vërtetë.

“Vdekja nuk është fundi që na pret në skajin e rrugës; ajo është prania e vazhdueshme që i jep peshë dhe urgjencë çdo hapi që hedhim sot.”

Kjo është dhe një nga sentencat e tij, fort të njohura.

E megjithatë, ky mendimtar që preku majat e metafizikës dhe kërkoi të kuptonte fatin e njeriut modern, nuk arriti t’i shpëtonte kurthit të historisë së vet. Hija e errët e viteve ’30 dhe afrimi i tij, qoftë edhe i përkohshëm, me makinerinë naziste, mbetet një paradoks i dhimbshëm. Si mundet që një mendje që rroku pafundësinë e “Qenies” të bënte kompromis me brutalitetin e së “tashmes”? Kjo plagë morale e ndan figurën e tij më dysh: një gjeni të mendimit dhe një njeri të thyer nga rrethanat e epokës.

Por, pavarësisht kësaj hijeje, trashëgimia e tij mbetet një lumë i rrëmbyeshëm që ushqen ende sot filozofinë bashkëkohore. Pa Zhan-Pol Sartrin, ekzistencializmi modern do të kishte marrë një tjetër trajtë, ndërsa mendimi i Zhak Derridasë do ta kishte të vështirë të ndërtonte shumë nga mekanizmat e dekonstruksionit pa gjurmët filozofike të Hajdegerit.

Hajdegeri mbetet rojtari i pyjeve tona të brendshme, filozofi që na kujton se, përpara se të pyesim çfarë janë gjërat që na rrethojnë, duhet të guxojmë të pyesim çfarë do të thotë, në të vërtetë, të marrësh frymë dhe të jesh gjallë.

Nga Leonard Veizi

Virxhinia Volf ishte një nga figurat qendrore të modernizmit letrar të shekullit XX, e cila e transformoi romanin duke e zhvendosur nga rrëfimi linear te rrjedha e vetëdijes, një teknikë që e bëri mendimin njerëzor vetë subjekt të letërsisë.

…E lindur në Londër në një familje intelektuale, ajo u rrit nën hijen e një edukimi të pabarabartë gjinor dhe përjetoi herët trauma që do ta shoqëronin gjithë jetën, duke e shtyrë drejt një ndjeshmërie ekstreme ndaj psikikës dhe realitetit.

Në fillim të shekullit XX u bë pjesë e rrethit “Bloomsbury”, ku arti, filozofia dhe politika diskutoheshin si një formë rezistence kulturore ndaj konvencioneve të epokës viktoriane.

Romanet e saj kryesore, si “Mrs Dalloway”, “To the Lighthouse dhe Orlando”, nuk janë vetëm histori, por struktura mendimi ku koha, kujtesa dhe identiteti shpërbëhen dhe rindërtohen vazhdimisht.

Në esenë e saj “Një dhomë më vete”, Volf formuloi një nga tezat themelore të feminizmit modern: se pavarësia ekonomike dhe hapësira personale janë kushte të domosdoshme për krijimtarinë e gruas. Në këtë kuptim, ajo nuk ishte vetëm shkrimtare, por edhe një ndërgjegje kritike e shoqërisë, që ekspozoi heshtjen historike të grave në letërsi dhe kulturë.

Vepra e saj është lexuar dhe studiuar gjerësisht në botë, ndërsa në Shqipëri romanet dhe esetë e saj janë përfshirë në programe akademike dhe janë vënë në skenë në forma teatrale të frymëzuara nga modernizmi psikologjik i saj, duke e bërë të pranishme edhe në një hapësirë kulturore që u hap më vonë ndaj këtyre rrymave.

Jeta e saj personale u shoqërua nga episode të rënda depresive, të cilat sot interpretohen si çrregullim bipolar, një gjendje që ndikoi drejtpërdrejt në intensitetin dhe errësirën e botës së saj letrare.

Në vitin 1941, e lodhur nga sëmundja dhe frika e rikthimit të krizave psikike në kohën e Luftës së Dytë Botërore, ajo i dha fund jetës duke u mbytur në lumin Ouse, dhe duke lënë pas një nga trashëgimitë më të rëndësishme të letërsisë moderne.

Në pranverën e vitit 1906, në një Europë që po hynte me ankth në shekullin e trazimeve moderne, pushoi së rrahuri zemra e Henrik Ibsen. Ishe 23 maj, ai ishte 78 vjeç dhe prej kohësh ishte kthyer në një monument të gjallë të kulturës europiane…

…Në rrugët e Oslos njerëzit e shikonin me një respekt pothuaj ceremonial: një burrë i heshtur, me cilindër të zi, mjekër të bardhë të prerë me kujdes dhe sy të ftohtë që dukeshin sikur depërtonin përtej fytyrës së bashkëbiseduesit. Dukej si një patriark i dramës moderne, por pas asaj pamjeje të ngrirë fshihej një shpërthyes i madh idesh që kishte tronditur themelet morale të shoqërisë borgjeze europiane.

Për Ibsenin, skena nuk ishte vend zbavitje, por një sallë gjyqi, laborator psikologjik dhe pasqyrë sociale njëkohësisht. Ai i zhveshi personazhet nga heroizmi romantik dhe i futi në konfliktin brutal të jetës reale: martesat e kalbura nga gënjeshtra, pushteti shtypës i moralit publik, egoizmi i fshehur pas respektabilitetit dhe ankthi i individit që kërkon lirinë. Në një epokë kur publiku ishte mësuar me melodrama dhe idealizime sentimentale, Ibseni solli heshtjet e rënda të familjes, krizën e ndërgjegjes dhe hipokrizinë e qytetërimit modern.

Ai u bë kështu “anatomisti” i shpirtit njerëzor. Nuk e interesonte vetëm ajo që personazhi thoshte, por ajo që fshihte. Drama e tij lëvizte nën sipërfaqe, në tensionin e heshtur mes dëshirës dhe detyrimit, mes së vërtetës dhe maskës sociale. Në veprat e Ibsenit, shtëpia borgjeze — simbol i rendit dhe moralit — shfaqet shpesh si një burg elegant ku individi humbet identitetin.

Kjo filozofi dramatike shpërtheu fuqishëm në “Shtëpia e kukullës”, vepra që shkaktoi skandal në gjithë Europën. Kur Nora Helmer mbyll derën pas vetes dhe braktis burrin e fëmijët për të kërkuar identitetin e saj si njeri, publiku i kohës e përjetoi si një akt tronditës rebelimi moral. Ajo derë që përplaset në fund të dramës u bë një nga tingujt më të famshëm në historinë e teatrit modern — tingulli i gruas që refuzon të jetojë si “kukull” brenda një bote patriarkale.

Ndërsa në “Heda Gabler”, ai krijoi një nga figurat më komplekse femërore të dramaturgjisë botërore: një grua inteligjente, krenare, e burgosur nga monotonia dhe normat sociale, e cila shkatërron veten sepse nuk arrin të gjejë kuptim apo liri. Heda nuk është viktimë klasike; ajo është një shpirt i copëtuar nga konflikti mes dëshirës për kontroll dhe boshllëkut ekzistencial.

Në “Armiku i popullit”, Ibseni sulmoi drejtpërdrejt turmën, korrupsionin dhe manipulimin politik. Doktor Stokmnn, që zbulon ndotjen e ujërave të qytetit dhe përfundon i izoluar nga opinioni publik, mbetet një nga figurat më aktuale të njeriut që ndëshkohet sepse thotë të vërtetën. Drama tingëllon ende moderne në një botë ku propaganda dhe interesi ekonomik shpesh mposhtin faktin.

Ndërsa “Perandori dhe galileasi” dëshmon ambicien e tij filozofike dhe historike: një reflektim monumental mbi pushtetin, besimin dhe përplasjen mes paganizmit e krishterimit në Perandorinë Romake. Ishte një vepër që vetë Ibseni e konsideronte ndër më të rëndësishmet e krijimtarisë së tij.

Por madhështia e Ibsenit nuk qëndron vetëm te temat. Ajo që e bëri revolucionar ishte mënyra si ai e transformoi vetë strukturën e teatrit. Dialogët e tij nuk janë deklarata heroike; janë përplasje psikologjike. Konflikti nuk shpërthen vetëm në skenë — ai gërryen nga brenda. Personazhet e Ibsenit jetojnë me sekrete, me turp, me kujtime që rikthehen si fantazma morale. Ai e ktheu dramën në analizë të ndërgjegjes njerëzore.

Pikërisht për këtë, ndikimi i tij u bë i jashtëzakonshëm. Nga Anton Cehov te Xhorxh Bernard Shou, nga August Strindberg te Artur Miler, breza të tërë dramaturgësh ndërtuan teatrin modern mbi themelet që hodhi Ibseni. Ai i dha skenës europiane një funksion të ri: jo vetëm të tregojë histori, por të sfidojë shoqërinë.

Pas Uilliam Shakspir, ai mbetet dramaturgu më i interpretuar në teatrot e botës. Dhe kjo ndodh sepse dramat e tij nuk i përkasin vetëm shekullit XIX. Ato flasin ende për njeriun bashkëkohor: për vetminë, kompromisin moral, shtypjen sociale, nevojën për liri dhe frikën nga e vërteta. Në thelb, Ibseni nuk shkroi vetëm drama; ai hapi plagët e qytetërimit modern dhe i la ato të ekspozuara nën dritën e skenës.