Last Updated on 03/08/2025 by adminfjala
Titanë si Musk do të donin të na bindnin se inovacioni do të thotë zgjidhje që vijnë nga lart-poshtë dhe që pasurojnë vetëm të pasurit. Por në të vërtetë, fuqia është në duart tona.
Eleanor Drage
Ka një keqkuptim të zakonshëm se teknologjia më moderne duhet të jetë e shtrenjtë, që harxhon shumë energji dhe është e ndërlikuar për t’u ndërtuar. Kjo ndodh sepse jemi mësuar të besojmë se inovacioni është gjithçka që miliarderët bombastikë e quajnë të tillë – qoftë një raketë komerciale në hapësirë apo versioni i radhës i ndonjë mjeti të inteligjencës artificiale gjenerative.
Siç e shprehu dikur teknologia dhe inxhinierja kanadeze Ursula Franklin, fantazitë për teknologjinë na e paraqesin inovacionin si diçka gjithmonë “të ndikuar nga investimet, të shndritshme, të lindura në laborator, eksperimentale, emocionuese”. Por në botën reale, ajo është shpesh “e nxitur nga nevoja, e improvizuar, në vend, përsëritëse, praktike, e zakonshme”. Teknologjitë vërtet novatore sot janë sisteme vërtet të dobishme që unë i quaj “teknologji të kursyera”, dhe ato nuk realizohen nga miliarderë ekscentrikë, por nga njerëz që dinë të bëjnë më shumë me më pak. Ato nuk imponojnë “zgjidhje” nga lart që komplikojnë jetët tona ndërsa pasurojnë një grusht njerëzish. Në fakt, teknologjia vërtet novatore mund të çlirojë.
Muajin e kaluar, në konferencën Re:publica në Berlin – dikur me frymë hipi, sot gjithnjë e më shumë e korporatizuar – takova studiues nga Shoqata për Komunikime Progresive (APC), të cilët po përdorin teknologji si radio me softuer të përcaktuar dhe ndjeshmëri spektri për t’i ndihmuar njerëzit në mjedise me pak burime të qëndrojnë të lidhur, edhe kur kanë pak internet, energji apo pajisje. Këto janë bazat e rrjeteve komunitare që sigurojnë mbulim për rreth 2.5 miliardë njerëz në botë që ende nuk kanë qasje në internet. Në Delta e Nigerit, ku ndotja nga industria e naftës është toksike, APC po instalon lidhje dhe sensorë me kosto të ulët që matin cilësinë e ajrit. Këto luajnë një rol jetik për komunitetin lokal – për shembull, për të udhëzuar fëmijët kur të mos dalin jashtë ose cilat zona të shmangin për lojë. Infrastruktura menaxhohet nga vetë bashkitë dhe ndërtohet nga vetë njerëzit. Jo si ChatGPT ose raketat e Blue Origin.
E vërteta është se, edhe pse inteligjenca artificiale gjenerative lavdërohet si teknologjia më e madhe e momentit, variante si DALL·E 3, Google Gemini dhe GPT janë të parëndësishme për ata që nuk kanë qasje të mjaftueshme në internet për t’i përdorur. Ndërsa një pjesë e vogël e popullsisë globale përfiton nga këto teknologji që konsumojnë shumë energji, një pjesë e madhe ndodhet në anën tjetër të një ndarje gjithnjë më të thellë digjitale. Për këtë arsye, disa nga mendjet më të ndritura të kohës sonë po punojnë për të zgjidhur sfida si përhapja e sinjalit, gjerësia e brezit të internetit, dhe pengesat natyrore si malet apo pyjet.
Në konferencën Re:publica, në zonën e “maker space”, provova sensorë të thjeshtë, të ndërtuar me energji diellore, që funksiononin përmes një Raspberry Pi dhe komponentësh të zakonshëm si sensorë lagështie. Partneri im, inxhinier, nuk u nda më nga një mikroskop i ndërtuar nga projekti OpenFlexure – i bërë nga pjesë të printuara me 3D. Mikroskopët janë jetikë për diagnostikimin e infeksioneve, por zakonisht kushtojnë miliona paund – të paarritshëm për shumicën në botë. Ky, ndërkohë, është i lehtë, gati falas dhe me kod të hapur: kushdo mund ta riprodhojë me pjesë të lira dhe pak njohuri teknike. Si një gardërobë e lirë nga IKEA – por me pjesë që i gjen në çdo dyqan elektronikësh. Prodhues nga Gana, Uellsi, Kili e Australia po e përdorin këtë dizajn për t’i sjellë mikroskopët e lirë te njerëzit kudo.
Mund të mendojmë se AI gjeneruese ka pushtuar çdo cep të jetës sonë, por kjo është larg së vërtetës. Çfarë është vërtet e pranishme dhe me ndikim janë teknologjitë e lira që zgjidhin problemet e përditshme – si ato të shëndetit, mjedisit dhe lidhjes.
Ndërsa shumica e teknologjive “high-tech” mbahen të fshehta pas algoritmeve të pronësuara, teknologjitë me burim të hapur kërkojnë angazhim komunitar. Kjo është fuqizuese dhe rrit besimin e publikut: është e vështirë (dhe e rrezikshme) të dorëzohesh përpara një teknologjie që nuk të tregon si funksionon – veçanërisht kur ajo ofron mbrojtje minimale për privatësinë. Siç u them studentëve të mi: nëse do të mund të zhvilloje një AI në shtëpinë tënde, dhe ta programoje sipas vlerave të tua, duke e vendosur sigurinë tënde në qendër, a nuk do të kishe më shumë besim tek ajo? Kjo ide nuk është aq e çuditshme – thjesht na duket e tillë sepse kompanitë e mëdha të teknologjisë duan të na bëjnë të mendojmë se është e pamundur.
Ajo që e bën të jashtëzakonshme inovacionin e kursyer nuk është vetëm teknologjia në vetvete, por mundësia për ndryshim sistemik që ajo sjell. Ajo tregon se teknologjia mund të zhvillohet lokalisht, dhe jo vetëm të importohet nga Silicon Valley. Kur fermerja Chris Conder vendosi vetë fibrat optike në pronën e saj në Lancashire, ajo thjesht donte “të provonte se njerëzit e zakonshëm mund ta bënin vetë… nuk ishte ndonjë shkencë raketash”. Duke e bërë këtë, ajo krijoi B4RN, një organizatë që nxit ndërtimin e rrjeteve të internetit me fibra optike nga komuniteti për komunitetin.
Ata që duan ta mbajnë teknologjinë për vete do të donin të na bindnin se s’ka kuptim të krijosh diçka të re nëse ajo nuk është e ndërlikuar, e mbyllur dhe përjashtuese. Por inovacioni i vërtetë teknologjik ka po aq lidhje me bashkëpunimin sa me konkurrencën. Për shumë njerëz në botë, vlera e një produkti nuk është te çmimi i lartë apo te fakti që është i pamundur për t’u çmontuar (si iPhonët e mbyllur). Shpesh, teknologjitë më inteligjente janë ato që zgjidhin probleme bazë me mjete të thjeshta, dhe i shpërndajnë ato zgjidhje gjerësisht.
Ndërsa individë dhe komunitete përreth botës punojnë në heshtje për të përmirësuar jetët e tyre dhe të të tjerëve, ndoshta ka ardhur koha që pjesa tjetër e njerëzimit të ndalojë së qeni konsumator pasiv i teknologjisë, dhe të pyesë: çfarë bote duam të ndërtojmë, dhe si mund ta krijojmë vetë?
A duhet që inovacioni të ndodhë vetëm në godina që kushtojnë më shumë se një miliard paund, si zyrat e reja të Google në Londër? Apo mund ta drejtojmë inovacionin që nga lagjet tona – apo edhe nga kuzhina e shtëpisë sonë?
Eleanor Drage është studiuese e lartë në Qendrën Leverhulme për të Ardhmen e Inteligjencës në Universitetin e Kembrixhit dhe bashkautore e librit The Good Robot: Why Technology Needs Feminism.
Burimi: theguardian.com/ Përgatiti për botim: L.Veizi