Është rrëqethëse të shohësh se si Trump dhe Netanyahu po përvetësojnë metodat e regjimeve që vendet e tyre dikur i dënonin.
Janine di Giovanni*
Në Siri, ku kam punuar gjatë viteve të terrorit të Bashar al-Assadit, njerëzit shpesh merreshin nga burra të maskuar para agimit dhe dërgoheshin në qelitë e torturës. Koha zgjidhej me qëllim: i çorientonte në çastin e tyre më të pambrojtur, duke siguruar që tortura që do të pasonte të ishte edhe më e dhimbshme. Dëshmitë që kam regjistruar nga të mbijetuarit pothuajse gjithmonë përmbanin të njëjtën frazë: “Mëngjesi kur erdhën për mua.” Një grua e re, e shkatërruar nga përdhunimi dhe dhuna, më tha më vonë se jeta e saj ishte ndarë në dysh – para dhe pas ardhjes së burrave të maskuar për të.
Në Irak, ata që flisnin kundër Sadam Huseinit – edhe jashtë vendit, edhe rastësisht – ndëshkoheshin në mënyra mizore nga një udhëheqës hakmarrës, i vendosur të shtypte çdo shenjë mospajtimi.
Në Egjipt, në vitin 2016, Giulio Regeni, një akademik italian 28-vjeçar që studionte sindikatat e punës, u rrëmbye, u rrah dhe u torturua për vdekje – besohet nga shërbimet e sigurisë së presidentit Abdel Fatah al-Sisit. Nëna e tij pati vështirësi ta njihte trupin e gjymtuar.
Gjatë luftës së dytë çeçene, takova gazetaren Anna Politkovskaya në Çeçeni. Ajo sulmonte vazhdimisht politikat e Vladimir Putinit, duke dokumentuar shkeljet e të drejtave të njeriut gjatë fushatave ushtarake ruse. Për ta ndëshkuar, një plumb iu vendos në tru në ditëlindjen e Putinit – një paralajmërim për kërkuesit e tjerë të së vërtetës: heshtni ose vdisni.
Në Bregun Perëndimor dhe në Gaza, ushtarë izraelitë, të maskuar dhe të pamaskuar, vrasin, torturojnë dhe burgosin mjekë, gazetarë, mësues, aktivistë dhe studiues palestinezë jo për atë që kanë bërë – por për atë që janë.
Pas dekadash dokumentimi të terrorit shtetëror, e di si fillon. Qeveritë nisin të përdorin fjalë si siguri, rend, parandalim. Çdo justifikim për sjelljen e Benjamin Netanyahut në Gaza paraqitet si “siguri”. Agjentët e ICE trajnohen në një gjuhë rendi ku dhuna bëhet procedurë.
Çfarë ndodh kur shtetet demokratike përvetësojnë metodat e regjimeve që dikur i dënonin? Terrori nuk është vetëm burra të maskuar dhe ndalim arbitrar. Ai vepron edhe përmes frikës. Politikat projektohen për t’i bërë njerëzit më të bindur, më të nënshtruar. Siç paralajmëroi historiani Timothy Snyder në librin e tij të vitit 2017, On Tyranny, kështu shoqëritë rrëshqasin drejt rrezikut: njerëzit binden paraprakisht.
Në SHBA-në e Donald Trumpit, kam parë drejtues kompanish, akademikë, gazetarë dhe zyrtarë qeveritarë të lejojnë që frika të mbizotërojë mbi dinjitetin dhe autoritetin moral. E kam parë këtë model më parë. Fillon me pretendime se disa njerëz janë të rrezikshëm. Se mbrojtjet ligjore të zakonshme nuk duhet të vlejnë për ta. Përfundon me një shoqëri të tkurrur – më të bindur, më cinike, më brutale. Terrori shtetëror rrallë shpallet. Në përvojën time, ai normalizohet. Depërton në heshtje në mekanizmin e qeverisjes.
Regjimet autoritare nuk pretendojnë seriozisht legjitimitet moral. Dhuna e tyre është e hapur. Sadami nuk kërkoi falje kur vrau 182 mijë kurdë gjatë fushatës Anfal. Sisi nuk kërkoi falje kur rreth 1 000 mbështetës të Vëllazërisë Myslimane u masakruan në sheshet Rabaa dhe al-Nahda në Kajron qendrore. Hafez al-Assadi nuk e pranoi kurrë vrasjen e dhjetëra mijëra njerëzve në Hama më 1982. (Edhe sot, numrat e saktë mbeten të panjohur dhe të zhdukurit pa llogari; regjimi ndërtoi në mënyrë cinike hotele mbi varre masive.)
Demokracitë veprojnë ndryshe. Veprimet e tyre shpesh janë teknikisht mbi ligjin. Thirren kushtetutat dhe ringjallen ligje të errëta për të mbrojtur politika agresive. Qeveritë flasin për “veprim të domosdoshëm”. Tregojnë gjykata që ende funksionojnë, një shtyp disi të lirë, zgjedhje që ende zhvillohen – edhe kur të gjitha këto institucione shpërbëhen. Kështu demokracitë nisin të ngjajnë me regjimet që dikur i dënonin. Është një zhvendosje e hollë, por shkatërruese.
Mjetet janë të njohura. Një gazetar, raportimi i të cilit përputhet ngushtë me interesat politike të presidentit amerikan dhe kryeministrit izraelit, vendoset në krye të CBS-it, dikur një nga rrjetet më të respektuara në SHBA. Në kampuset universitare, mbikëqyrja tani përfshin fotografimin e studentëve që marrin pjesë ose udhëheqin demonstrata pro-palestineze dhe konsiderohen problematikë. Një student në një universitet të Ivy League-ut më tha se disa paralajmërohen në heshtje se nuk do të gjejnë kurrë punë në Wall Street, në firmat më të mira ligjore apo në zyrat qeveritare nëse vazhdojnë. Aktivistë të tjerë studentorë nxirren nga shtëpitë, ndalohen në mënyrë të paligjshme dhe kërcënohen me dëbim.
Dekanët akademikë përballen me kërcënime për shkurtime ndëshkuese fondesh nëse vendosin kërkesa që kufizojnë lirinë akademike. Në Universitetin Northwestern në Çikago, studentët u detyruan të kryenin trajnime për antisemitizmin që, sipas tyre, ishin të pasakta dhe të njëanshme në favor të Izraelit para se të regjistroheshin në mësime.
Pedagogëve u thuhet në heshtje të ndjekin vijën. Gazetarët disiplinoren përmes një gjuhe të përpunuar si politikë editoriale – dhe disa prej tyre arrestohen. Ata që rezistojnë etiketohen gjithnjë e më shumë si armiq të shtetit.
Taktikat e ICE nuk janë të reja. Ato janë përdorur prej kohësh në mënyrë disproporcionale kundër radikalëve politikë, myslimanëve, afro-amerikanëve dhe migrantëve. Ajo që ka ndryshuar është dukshmëria – dhe gjithnjë e më shumë, pranimi i tyre. Sot, ICE pasqyron të njëjtat modele terrori shtetëror që kam dokumentuar për dekada: ndalim arbitrar, prova sekrete, polici e militarizuar. Kriminalizimi i mospajtimit. E gjithë kjo justifikohet nga rojtarët e ligjshmërisë: Shtëpia e Bardhë, Knesseti, zyra e kryeministrit.
Ngadalë-ngadalë hartohen lista. Testet e besnikërisë që kujtojnë “frikën e kuqe” janë rikthyer. Shtetasit me dy shtetësi përballen me presion për të zgjedhur një vend “besnikërie”. Zbatimi i ligjeve të emigracionit ripërkufizohet si gjueti për “kriminelë” dhe jo si proces ligjor. Aktivistët, OJQ-të dhe humanitarët ndëshkohen. Në Gaza, organizatave si Mjekët pa Kufij u thuhet se, nëse nuk dorëzojnë lista të punonjësve shëndetësorë – duke i vënë ata në rrezik të madh – nuk do të lejohen të veprojnë.
Kombet e Bashkuara, të krijuara për të parandaluar murtajën e luftës, bëhen të pafuqishme. Pastaj anashkalohen dhe përçmohen.
Është e vërtetë: SHBA-ja dhe Izraeli nuk janë Rusia apo Koreja e Veriut. Por demokracitë gërryhen. Fazat e hershme nuk janë vetëm Garda Kombëtare në rrugë, por edhe debate ligjore mbi përkufizime. Gjyqtarë që i nënshtrohen pushtetit. Kongres që merr para nga grupe të fuqishme lobimi dhe më pas përdor rrjetet sociale për të përhapur propagandë. Dezinformimi vepron si armë e së vërtetës. Burra dhe gra të mirë shmangin vështrimin, nga frika se do të humbin punën, vizat, kontratat e botimit, statusin shoqëror.
Gjëja më rrëqethëse është ajo që i ndodh jo vetëm shoqërisë, por edhe individëve. Frika brendësohet dhe ne fillojmë të censurojmë vetë mendimet tona. Pyesim veten nëse ligji do të na mbrojë vërtet nëse një ditë vijnë për ne.
Ironia e vërtetë është se terrori shtetëror nuk e bën një shtet më të sigurt. Kur shtetet demokratike përvetësojnë metodat e tiranive, ato bëhen më të dobëta. Besueshmëria e tyre globale shpërbëhet. Sakrifikojnë legjitimitetin që dikur i dallonte nga regjimet që pretendojnë se i kundërshtojnë.
E njoh terrorin shtetëror kur e shoh. Nuk janë vetëm Garda Revolucionare e Iranit, FSB-ja e Rusisë apo Agjencia e Sigurisë Kombëtare e Egjiptit. Janë edhe avokatë me kostume, burokratë në zyra dhe gazetarë që ndërtojnë narrativa që shtrembërojnë të vërtetën. Janë agjentë të ICE që thyejnë xhamat e makinave dhe qëllojnë qytetarë të paarmatosur. Janë kufij të militarizuar; ndarje familjesh dhe dëbime pa proces të rregullt ligjor. Është shndërrimi i frikës në politikë, në qëllim.
Duhet t’i dëgjojmë urgjentisht të gjithë ata që e kanë përjetuar këtë. Qindra dëshmitë që kam mbledhur ndër vite nga ato zëra të përndjekur janë një sinjal i hershëm paralajmërues që nuk mund ta injorojmë.
*Janine di Giovanni është korrespondente lufte dhe drejtoreshë ekzekutive e The Reckoning Project, një njësi për krimet e luftës në Ukrainë, Sudan dhe Gaza.
Përgatiti për botim: L.Veizi