Në letër, Kushtetuta amerikane është një vepër e jashtëzakonshme. Por njeriu që synon të sillet si perandor në Uashington ka zbuluar dobësinë e saj më të madhe.
Jonathan Freedland
Ditëlindja e madhe e Amerikës vjen në një moment të pafavorshëm. Të shtunën, vendi do të festojë 250-vjetorin e ditës kur 13 kolonitë e Amerikës së Veriut shpallën pavarësinë nga Britania e Madhe e mbretit George III. Por ky përvjetor e gjen kombin të përçarë. Shumë amerikanë kanë frikë se republika e krijuar atë ditë është bërë e brishtë – jo pak për shkak të njeriut që aspiron të sillet si perandor në Shtëpinë e Bardhë.
Disa ngushëllohen me mendimin se shpresa dhe ankthi kanë ecur gjithmonë krah për krah në historinë amerikane. Që në fillesat e saj, besimi te një e ardhme e ndritur dhe e jashtëzakonshme e Shteteve të Bashkuara u shoqërua me dyshime dhe parandjenja të zymta. Në fund të Konventës Kushtetuese të vitit 1787, një grua iu afrua njërit prej etërve themelues, Benjamin Franklin, dhe e pyeti nëse delegatët kishin krijuar një monarki apo një republikë. Franklin u përgjigj: “Një republikë, nëse arrini ta mbani.”
Një pjesë e këtij shqetësimi buronte nga vetëdija se kombi i ri kishte lindur me një kontradiktë të thellë. Deklarata e Pavarësisë shpallte se “të gjithë njerëzit janë krijuar të barabartë”, por kjo nuk përfshinte gratë dhe ishte në kundërshtim të plotë me faktin se shteti i ri ishte ndërtuar mbi skllavërinë. Autori kryesor i deklaratës, Thomas Jefferson, ishte vetë pronar skllevërish dhe hipokrizia e tij e përndiqte vazhdimisht. “Dridhem për vendin tim kur mendoj se Zoti është i drejtë dhe se drejtësia e Tij nuk mund të flejë përgjithmonë”, shkruante ai.
Por frika për të ardhmen vinte edhe nga madhështia e vetë projektit amerikan. Historiani Tom Holland argumenton se SHBA u themelua si një pasqyrim i Republikës së hershme Romake. Dhe historia e Romës jep një mësim të qartë: herët a vonë, një republikë mund të shndërrohet në autokraci. Sipas Hollandit, ende pa u tharë boja e Deklaratës së 4 Korrikut, amerikanët nisën të druheshin nga shfaqja e “një Cezari”.
Kjo mund t’i bëjë amerikanët e sotëm të ndihen disi më të qetë, duke menduar se edhe paraardhësit e tyre kishin frikëra të ngjashme që në fund rezultuan të pabaza. Merrni, për shembull, përpjekjen e Donald Trump për të grumbulluar gjithnjë e më shumë pushtet në duart e veta. Në një këndvështrim, kjo nuk është krejt pa precedent. Franklin Roosevelt u kritikua ashpër se po ndërtonte një “presidencë perandorake”, ndërsa edhe Abraham Lincoln – figura pothuajse e shenjtë e historisë amerikane – vendosi ligjin ushtarak në disa zona dhe pezulloi të drejtën e habeas corpus, edhe pse në rrethana të jashtëzakonshme të Luftës Civile. Në etjen për pushtet, Trump mund të pretendojë se ka shoqëri të rëndësishme.
Dhe kështu, amerikani optimist mund të shijojë festimet e 4 Korrikut, fishekzjarrët dhe barbekytë, duke këmbëngulur se edhe kjo periudhë do të kalojë. Se po, në Zyrën Ovale ndodhet një politikan vulgar, i korruptuar dhe vetëlavdërues; po, sipas raportimeve të kësaj jave ai ka përfituar personalisht miliarda dollarë gjatë vitit të parë të mandatit të tij të dytë; po, nisi një luftë katastrofike që e bëri Iranin më të fortë dhe Amerikën më të dobët; po, po shkatërron rendin ndërkombëtar të ndërtuar pas vitit 1945, nga i cili SHBA kishte përfituar jashtëzakonisht; po, ai dhe zëvendëspresidenti i tij duket se duan të zëvendësojnë konceptin qytetar të identitetit amerikan me një përkufizim etnik të bazuar te gjaku dhe prejardhja – por, sipas këtij këndvështrimi, edhe kjo do të kalojë. Një Amerikë që i mbijetoi Luftës Civile, segregacionit racor dhe gjuetisë së shtrigave të epokës McCarthy mund t’i mbijetojë edhe Trumpit.
Në këtë optimizëm shtohet edhe fuqia e jashtëzakonshme ushtarake dhe ekonomike e SHBA-së, si edhe epërsia që vendi pritet të ketë në fushën e inteligjencës artificiale.
Megjithatë, unë nuk jam më i bindur.
Për vite me radhë kam mbrojtur pikërisht këtë pikëpamje: se Amerika kishte probleme serioze, por sistemi i saj politik ishte gjithmonë në gjendje t’i korrigjonte ato. Libri im i parë, botuar në fund të viteve 1990, ishte një lloj deklarate dashurie për idealin amerikan. Ai argumentonte se ky ideal kishte lindur nga rebelimi kundër një sistemi të vjetruar britanik. Titulli ishte Bring Home the Revolution, ndërsa nëntitulli fillestar ishte: “Si mund ta jetojë Britania ëndrrën amerikane.”
Edhe kur nisi procedura e shkarkimit ndaj Bill Clintonit, unë këmbëngulja se, pavarësisht mangësive të zbatimit, ideali amerikan mbetej fisnik. Çfarëdo problemi të kishte Amerika, zgjidhja gjendej te dokumenti i saj themeltar: Kushtetuta.
Por dekada e fundit ma ka ndryshuar këtë bindje.
Me Trumpin, Kushtetuta amerikane është përballur pikërisht me atë figurë që etërit themelues kishin frikë: një president që përpiqet të sundojë si monark, duke pasuruar veten dhe familjen e tij. Ata kishin ngritur barriera të shumta kundër një njeriu të tillë – nga klauzolat që ndalonin përfitimet personale e deri te sistemi kompleks i kontrollit dhe balancave mes institucioneve. Ishte një mekanizëm i ndërlikuar, ku çdo pushtet balanconte një pushtet tjetër.
Në letër, Kushtetuta amerikane është një kryevepër.
Por Trump ka zbuluar dobësinë e saj më të madhe: ajo nuk mund ta zbatojë vetveten.
Për gjithë statusin pothuajse të shenjtë që gëzon në Amerikë, Kushtetuta varet nga njerëzit për t’u mbrojtur. Dhe ajo që kemi mësuar gjatë dekadës së fundit është se njerëzit që kanë detyrën ta mbrojnë, ndonjëherë zgjedhin të mos e bëjnë.
Prova më e qartë erdhi pas sulmit ndaj Kapitolit më 6 janar 2021. Trump u vu nën procedurën e shkarkimit, siç kërkonte Kushtetuta, por senatorët republikanë refuzuan ta dënonin dhe ta largonin nga detyra. Në mandatin e tij të dytë, Kongresi ka parë presidentin të grumbullojë gjithnjë e më shumë pushtet në kurriz të tij, pa reaguar.
Edhe Gjykata Supreme, të cilën etërit themelues e mendonin si mbrojtësen e Kushtetutës, ka kontribuar në këtë proces. Ndonëse herë pas here i ka vënë kufij Trumpit, në përgjithësi i ka dhënë atij shumë më tepër pushtet sesa i ka mohuar. Përveç imunitetit të gjerë presidencial, këtë javë gjykata i dha edhe të drejtën të shkarkojë drejtuesit e agjencive federale që teorikisht janë të pavarura, duke hequr një tjetër pengesë ndaj pushtetit presidencial.
Kjo është, pra, dobësia fatale e Kushtetutës amerikane dhe, rrjedhimisht, e vetë republikës. Siç e kishte kuptuar Benjamin Franklin, republika nuk mund të mbijetojë vetvetiu. Ajo mbijeton vetëm nëse njerëzit që e drejtojnë mbeten besnikë ndaj parimeve të demokracisë liberale.
Në epokën e Trumpit, shumë prej atyre që kishin detyrën ta mbronin, nuk e kryen këtë detyrë.
Pak vetë do të vinin bast kundër aftësisë së Amerikës për t’u ringritur pasi Trump të largohet. Ajo është rimëkëmbur edhe më parë. Por njeriu që mbushi 80 vjeç muajin e kaluar ka zbuluar një dobësi të vendit që feston 250-vjetorin e tij këtë fundjavë.
Dhe tani që e kemi parë këtë dobësi, nuk mund të bëjmë më sikur nuk ekziston.