Historia në një foto
Nga Leonard Veizi
Ndodh që një fotografi të mos ketë nevojë për një datë të vulosur në arkiv për të mbetur dëshmi e fuqishme e historisë. Një prej tyre është fotografia e Josif Stalinit në Kremlin, ku udhëheqësi sovjetik shfaqet i ulur, me fytyrë të rënduar dhe me një shprehje të pazakontë shqetësimi. Për dekada me radhë, kjo pamje është shoqëruar me një pyetje: çfarë lajmi kishte marrë Stalini në atë çast?
Një nga versionet më të përhapura thotë se fotografia është shkrepur në orët e para të 22 qershorit 1941, pikërisht kur Stalini u njoftua se Gjermania naziste kishte nisur Operacionin «Barbarossa», pushtimin më të madh ushtarak në historinë e njerëzimit. Sipas këtij interpretimi, në orët e para të mëngjesit, në Kremlin mbërriti lajmi se trupat gjermane kishin kaluar kufirin sovjetik, duke shkelur Paktin e Mossulmimit të vitit 1939.
Në atë mëngjes, rreth tre milionë ushtarë gjermanë, të mbështetur nga mijëra tanke dhe avionë, nisën një ofensivë përgjatë një fronti prej afro 1 800 miljesh. Për Stalinin ishte çasti kur u shemb një bindje që ai e kishte mbajtur deri në atë kohë: se Adolf Hitleri nuk do të guxonte të hapte një luftë në dy fronte.
Pavarësisht paralajmërimeve nga inteligjenca britanike dhe amerikane, nga burimet sovjetike të zbulimit dhe nga disa prej gjeneralëve të tij, Stalini kishte refuzuar të besonte se sulmi ishte i afërt. Ai e shihte luftën me Gjermaninë si një përballje të pashmangshme, por jo si një veprim të menjëhershëm të Hitlerit. Ky hezitim i dha Wehrmacht-it avantazhin e ditëve të para, duke e lejuar të përparonte me shpejtësi në thellësi të territorit sovjetik.
Por ekziston edhe një interpretim tjetër për të njëjtën fotografi. Disa e lidhin atë jo me agimin e 22 qershorit, por me javët dramatike të gushtit dhe shtatorit 1941, kur ushtria gjermane po i afrohej rrethimit të Kievit. Në këtë version, fotografia kap Stalinin në momentin kur ai merrte raportet për një nga katastrofat më të mëdha ushtarake të Bashkimit Sovjetik.
Në fund të verës së vitit 1941, forcat gjermane të Grupit të Ushtrive «Jug», të ndihmuara nga njësitë e blinduara që po lëviznin nga veriu, po mbyllnin një darë të madhe rreth Frontit Jugperëndimor Sovjetik. Kievi, një nga qytetet më të rëndësishme të Ukrainës, ishte në prag të humbjes, bashkë me qindra mijëra ushtarë sovjetikë.
Komandantë si Georgi Zhukov kishin paralajmëruar se duhej urdhëruar tërheqja për të shmangur një shkatërrim masiv. Por Stalini refuzoi. Për të, dorëzimi i Kievit nuk ishte vetëm një humbje ushtarake; ishte një goditje politike dhe simbolike që ai nuk donte ta pranonte. Urdhri ishte që qyteti të mbrohej «me çdo kusht».
Rezultati ishte një nga disfatat më të rënda të Ushtrisë së Kuqe. Në shtator 1941, Wehrmacht-i përfundoi rrethimin e Kievit. Mbi 600 mijë ushtarë sovjetikë u vranë, u plagosën ose ranë robër. Ishte një goditje që tregoi përmasat e katastrofës me të cilën përballej Bashkimi Sovjetik në muajt e parë të luftës.
Megjithatë, fotografia mbetet një enigmë historike. Nuk ka një dokument arkivor të pakundërshtueshëm që të përcaktojë me siguri se kur është shkrepur, kush e ka bërë dhe nëse lidhet me njërin prej këtyre momenteve. Edhe rrëfimi se një fotograf i Komsomolskaya Pravda e bëri atë pa leje dhe më pas e ruajti, pavarësisht urdhrave për ta shkatërruar, është një histori e përhapur, por jo e konfirmuar plotësisht.
Por ndoshta forca e kësaj fotografie nuk qëndron te ora, data apo lajmi i saktë që Stalini mori në atë çast. Vlera e saj historike është pikërisht te ajo që përcjell: një udhëheqës i zakonshëm përballë një momenti të jashtëzakonshëm, një njeri që për pak çaste del nga imazhi zyrtar i «udhëheqësit të pathyeshëm» dhe shfaqet si dikush që përballet me peshën e një katastrofe kombëtare.
Qoftë në mëngjesin e pushtimit gjerman, qoftë në ditët e errëta të rrethimit të Kievit, ajo fytyrë mbetet simbol i një vere të vitit 1941, kur Bashkimi Sovjetik u gjend në buzë të humnerës. Një fotografi pa një datë të sigurt, por me një kuptim të qartë: përballë historisë, edhe pushteti më i madh mund të gjendet përballë frikës, pasigurisë dhe ankthit.