Nga Jason Burke
Një moment kritik po afrohet për Iranin, dhe rrjedhimisht edhe për Lindjen e Mesme. Pasojat globale të çdo trazire në Teheran janë bërë të qarta që nga revolucioni i vitit 1979, i cili solli në pushtet klerin radikal islamik. Në Oman, ministri i Jashtëm iranian Abbas Araghchi dhe ekipi i tij kanë nisur bisedime të tërthorta me një delegacion të fuqishëm amerikan. Shumë analistë besojnë se hendeku mes palëve është tepër i madh për t’u kapërcyer dhe se një konflikt është i pashmangshëm. Vetëm këtë fundjavë, pasi kishte kërcënuar më herët me veprim ushtarak, Donald Trump deklaroi se ndryshimi i regjimit është “gjëja më e mirë që mund t’i ndodhë” Iranit. Tensioni dhe rreziqet po rriten.
Kontrolli mbi Iranin i atyre që erdhën në pushtet pas revolucionit të vitit 1979 është tani në pikëpyetje. Objektivi përfundimtar i Shteteve të Bashkuara duket të jetë ndryshimi i regjimit. Në fakt, ky proces mund të ketë nisur tashmë. Në dhjetor 2025 dhe janar 2026, vala më e gjerë e protestave që nga fillimi i viteve ’80 përfshiu Iranin, me qindra mijëra njerëz që dolën në rrugë nga Mashhadi deri në Abadan.
Pamje të tilla i shtynë shumëkënd të kujtojë ditët e fundit të shahut të Iranit, kur miliona njerëz mbushën rrugët. Dhe ndërsa jetojmë ngjarjet bashkëkohore, shfaqen ngjashmëri të forta mes asaj kohe dhe së tashmes, që duhet të udhëheqin debatin për atë që mund të ndodhë, për shpresat dhe frikërat tona. Një paralelizëm i dukshëm është roli qendror i ekonomisë. Inflacioni në rritje ishte një nga shkaktarët kryesorë të trazirave të fundit. Po kështu ndodhi edhe gati 50 vjet më parë. Në vitin 1977, çmimet e mallrave bazë u rritën deri në 27%. Edhe atëherë, aktorët kyç ishin tregtarët dhe biznesmenët e pazarit të Teheranit, jetesa e të cilëve ishte e kërcënuar.
Një paralelizëm i dytë po shfaqet: një cikël represioni, zie dhe proteste i ngjashëm me atë që rrëzoi shahut. Në vitin 1978, kjo nisi kur një gazetë konservatore iraniane botoi një artikull shpifës për Ajatollah Ruhollah Khomeinin, duke nxitur protesta masive mes admiruesve të tij. Në qytetin e shenjtë të Qomit, qindra studentë fetarë dolën në rrugë duke sulmuar simbolet e sundimit të shahut dhe modernizimit që ai kërkonte të impononte. Forcat e sigurisë përdorën municion të vërtetë për të rivendosur rendin dhe gjashtë studentë u vranë. Në Teheran pasuan trazira të tjera.
Protestat mund të ishin shuar, po të mos ishte tradita e myslimanëve shiitë – që ende përbëjnë shumicën dërrmuese të popullsisë iraniane – për të mbajtur një periudhë zie 40-ditore para përkujtimit përfundimtar kolektiv.
Reporteri i njohur polak Ryszard Kapuściński përshkroi se si familjarë, miq, fqinjë dhe të njohur – “e gjithë rruga, i gjithë fshati, një turmë njerëzish” – mblidheshin në shtëpinë e të ndjerit. “Nëse vdekja ishte natyrore… kjo mbledhje përbëhet nga disa orë shkarkimi emocional, të ndjekura nga një gjendje dorëzimi të zbutur e të përulur,” shkruante ai. Por “nëse vdekja ishte e dhunshme, e shkaktuar nga dikush”, atëherë “etja për hakmarrje pushton njerëzit… ata shqiptojnë emrin e vrasësit, autorit të dhimbjes së tyre, dhe besohet se, edhe nëse ai është larg, do të dridhet në atë çast, sepse ditët e tij janë të numëruara”.
Saktësisht 40 ditë pas protestave në Qom, në janar 1978, demonstrata të reja sollën vrasje të reja, së bashku me zi dhe procesione përkujtimore që shndërroheshin në protesta masive. Këto, natyrisht, nxisnin represion të mëtejshëm vdekjeprurës. Cikli u përshkallëzua derisa, në janar 1979, shahu – “autori i dhimbjes së tyre” – u largua nga Irani, gjoja për pushime, për të mos u kthyer më.
Ky cikël mund të përsëritet. Të enjten e kaluar, Wall Street Journal raportoi se tregtarët e pazarit të madh të Teheranit u kishin bërë thirrje homologëve në mbarë Iranin të riktheheshin në rrugë në fund të periudhës tradicionale 40-ditore të zisë për vrasjet e javës së parë të janarit. Qëllimi i protestës do të jetë “të mbajë gjallë kujtimin e të vdekurve dhe të vazhdojë kryengritjen kombëtare”, sipas një shoqate tregtare të punëtorëve të pazarit. Synimi është “të merret hak për masakrën më të madhe rrugore në historinë bashkëkohore”.
Kjo mund të përbëjë një sfidë shumë më të madhe për regjimin sesa edhe kërcënimi i goditjeve amerikane, nëse – siç pritet – bisedimet dështojnë. Historiani Ali Ansari ka vlerësuar se numri i përgjithshëm i të vrarëve në kundërshtim me shahun në vitin 1978 ishte rreth 2,800. Disa besojnë se deri në 30,000 mund të kenë vdekur në janar. Kjo do të thotë shumë njerëz në zi dhe shumë përkujtimore 40-ditore në javët në vijim.
Kapuściński, së bashku me qindra gazetarë dhe fotografë ndërkombëtarë, ndodhej në terren në Iran në vitin 1978, por sot nuk ka ekuivalentë të tillë, dhe regjimi vazhdon të kufizojë internetin. Kjo e bën të vështirë të kuptohet saktësisht kush ishte në rrugët e Iranit dhjetorin e kaluar dhe në janar. Që trazirat ishin të përhapura dhe një shprehje autentike e zemërimit dhe tjetërsimit të thellë duket e qartë. Por biografitë tragjike të viktimave ofrojnë vetëm një pamje të pjesshme të identitetit të atyre që rrezikojnë vdekjen dhe plagosjen në emër të lirisë.
Ne e dimë se lëvizja revolucionare e vitit 1978 ishte një koalicion i gjerë. Ajo përfshinte klerin radikal që ndiqte Khomeinin dhe miliona iranianë shpesh të varfër e më pak të arsimuar që e shihnin ajatollahun në mërgim si përgjigjen e lutjeve të tyre. Por kishte edhe të tjerë, shumë prej të cilëve kishin punuar po aq fort dhe kishin bërë po aq sakrifica për të rrëzuar shahun.
Në rrugët e viteve 1978-1979 kishte liberalë dhe nacionalistë të çdo ngjyre ideologjike, socialistë dhe feministe, klerikë të moderuar dhe studentët e tyre, madje edhe disa komunistë të vjetër. Kishte gjithashtu përfaqësues të pakicave etnike, gjuhësore dhe fetare të Iranit. Kjo larmi kishte përparësi dhe dobësi. Siç shkroi Kapuściński: “Të gjithë ishin kundër Shahut dhe donin ta largonin. Por secili e imagjinonte të ardhmen ndryshe.”
Edhe nëse regjimi aktual rrëzohet, drejtimi i ri mund të mos jetë menjëherë i qartë. Vlen të kujtohet se Khomeini nuk e mori pushtetin menjëherë pas kthimit. U deshën disa vite që sundimi i tij të konsolidohej plotësisht, i ndërtuar mbi luftën me Irakun, institucione të reja, një kushtetutë të re dhe forca të reja sigurie si Garda Revolucionare Islamike dhe Basij. Këto u përdorën për të shkatërruar në mënyrë sistematike çdo kundërshtar të mundshëm në Iran midis viteve 1979 dhe 1988, dhe ishin gjithashtu maja e përgjakshme e reagimit të regjimit ndaj trazirave të fundit.
Ka një mësim këtu për burrat dhe gratë guximtare në Iran që sot kërkojnë përmbysjen e sunduesve të tyre. Tani, ashtu si atëherë, fitorja e tyre mund të vijë vetëm përmes mobilizimit masiv të miliona njerëzve dhe ndërtimit të një koalicioni të gjerë. Por, ndonëse do të ndajnë shumë synime të përbashkëta, do të ketë po aq vizione të ndryshme për të ardhmen e Iranit sa kishte edhe mes atyre që rrëzuan shahun në vitin 1979. Atëherë, kjo shumëllojshmëri u kthye në dobësi, duke i lejuar një fraksioni të imponojë sundim autoritar dhe një vizion të ashpër në kurriz të të tjerëve.
Pra, regjimi mund të bjerë, por nëse ndodh, e ardhmja mbetet po aq e vështirë për t’u parashikuar sa ishte mes trazirave të 47 viteve më parë. Populli mund të triumfojë dhe të zbulojë se beteja e vërtetë për liri, mirëqenie dhe siguri sapo ka filluar.
Burimi: theguardian.com/ Përgatiti për botim: L.Veizi