Nga Leonard Veizi
Në Los Anxhelosin e viteve ’30, nën diellin e bardhë të Kalifornisë, fshihen rrjete korrupsioni, sekrete familjare dhe krime që nuk mund të pastrohen as nga uji që furnizon qytetin. “Lagjja Kineze” apo “Chinatown” e Roman Polanskit nuk është thjesht një thriller noir; është një udhëtim në labirintin moral të një bote ku drejtësia nuk ekziston, dhe çdo e vërtetë e zbuluar të çon drejt një tjetër errësire edhe më të thellë.
Historia dhe personazhet
Filmi “Lagjja Kineze”, prodhim i vitit 1974, me skenar të Robert Taunit, ndjek detektivin privat Xhejk Gitis (i interpretuar nga Xhek Nikolson), që punon në Los Anxhelos gjatë viteve të Depresionit të Madh. Një çështje që duket e zakonshme — një grua që dyshon për tradhtinë e bashkëshortit — e zhyt Gitisin në një spirale intrigash ku përzihen pasuritë e paluajtshme, manipulimi i burimeve ujore dhe sekretet e errëta të një familjeje të pasur.
Në qendër të historisë është Evelin Mulrej (luajtur nga Fej Danuej), një grua enigmatike e martuar me Holis Mulrej, inxhinierin e ujësjellësit të qytetit, dhe bijë e Noa Krosit (interpretuar nga Xhon Hjuston), një figurë e pushtetshme e pas prapaskenave politike dhe financiare.
Sa më thellë futet Xhejk në këtë çështje, aq më qartë kupton se në këtë qytet gjithçka lidhet me gjithçka tjetër — dhe askush nuk është i pafajshëm.
Atmosfera dhe mesazhi
Polanski krijon një atmosferë të dendur dhe klaustrofobike, duke respektuar kodet e film-noir-it klasik: korrupsion politik, fatalizëm ekzistencial, dyshime morale dhe personazhe të ndarë mes dritës e hijes.
Por “Lagjja Kineze” shkon përtej zhanrit. Ajo shndërrohet në një alegori për mënyrën se si pushteti deformon njeriun dhe qytetin. Në këtë Los Anxhelos të artë, pas çdo fasade luksoze fshihet një interes i ndyrë, pas çdo buzëqeshjeje — një tradhti.
Fundi i filmit, një nga më tronditësit në historinë e kinemasë, sfidon çdo pritshmëri të drejtësisë në Hollivud. Frazën e fundit, “Harroje, Xhejk, është Lagjja Kineze”, Polanski e kthen në epitafin e cinizmit modern — një metaforë për situatat e pashpresa ku morali, ligji dhe njerëzia dorëzohen para makinerisë së pushtetit.
Inspirimi historik
Edhe pse historia është e trilluar, ajo mbështetet në ngjarje reale: të ashtuquajturat “Luftërat e Ujit të Kalifornisë”, që në fillim të shekullit XX ndanë interesat mes pronarëve, politikanëve dhe korporatave për kontrollin e burimeve ujore që transformuan Los Anxhelosin nga një qytet periferik në një metropol të etur për zgjerim.
Robert Tauni ndërthur këtë sfond historik me një metaforë më të thellë: Lagjja Kineze si simbol i hapësirave ku e drejta humbet në kaosin e korrupsionit, ku askush nuk di më se çfarë është e vërtetë dhe çfarë është gënjeshtër.
Trashëgimia
“Lagjja Kineze” fitoi Çmimin “Oscar” për skenarin më të mirë origjinal dhe mbetet një nga kryeveprat më të qëndrueshme të kinemasë botërore. Është një film që nuk mbaron me titrat, sepse misteri i tij nuk është thjesht krimi i pazgjidhur — por pafuqia e njeriut përballë sistemit që e përpinte.
Polanski e zhvesh qytetin nga shkëlqimi dhe e kthen në një pasqyrë të errët të vetë shoqërisë moderne: një vend ku njeriu kërkon drejtësi, por gjen vetëm iluzion.
Në fund, mbetet ndjesia e hidhur se ka qytete — dhe sisteme — ku e keqja është aq e rrënjosur, sa çdo përpjekje për ta ndryshuar përfundon me një shtrëngim dore në errësirë dhe me fjalët:
“Harroje, Xhejk… është Lagjja Kineze.”