25 Nëntor 1947
Përgatiti: Leonard Veizi
Në mesin e shekullit XX, ndërsa Europa rimerrte frymë nga rrënojat e Luftës së Dytë Botërore, dy superfuqi – SHBA-ja dhe Bashkimi Sovjetik – nisën të ndërtonin një mur të padukshëm ideologjik që do të ndante botën për dekada: Lufta e Ftohtë. Në Amerikë, ky konflikt i fshehtë solli me vete jo vetëm ankthin atomik, por edhe një paranojë të brendshme masive, e njohur si “Frika e Kuqe” (Red Scare). Kjo frikë u kthye shpejt në një gjueti shtrigash që synonte të pastronte shoqërinë amerikane nga çdo ndikim i dyshuar komunist, dhe teatri i saj më i shndritshëm u bë Hollywood-i…
…Më 25 Nëntor 1947, kjo dramë kombëtare arriti kulmin, kur Komisioni i Dhomës së Përfaqësuesve mbi Hetimin e Aktiviteteve Anti-Amerikane (HUAC) dënoi me burg grupin e njohur si “Hollywood 10”. Kjo nuk ishte thjesht një vendim ligjor; ishte një akt simbolik që synonte të frenonte mendimin e lirë dhe të vendoste një vijë ndarëse midis artit dhe politikës, duke e kthyer kinemanë, zemrën e narrativës amerikane, në një fushë beteje.
E zeza kundër ekranit
Historia nisi në Tetor të vitit 1947, kur dhjetë drejtorë, skenaristë, dhe producentë të shquar u thirrën të dëshmonin para HUAC. Ata ishin: Alva Besi, Herbert Biberman, Lester Koll, Eduard Dmajtrëk, Ring Lardner Xhunior, Xhon Hauërd Lousën, Albert Malc, Samuel Ornic, Adrian Skot dhe Doltën Trumbo. Pyetja e Komisionit ishte e drejtpërdrejtë, por tepër invazive: “A jeni, apo keni qenë ndonjëherë, anëtar i Partisë Komuniste?” Për “Hollywood 10”, kjo pyetje cenonte Amendamentin e Parë të Kushtetutës, i cili garanton lirinë e fjalës dhe asociacionit. Ata refuzuan t’u përgjigjeshin, duke e dënuar Komisionin si një institucion që po shkelte të drejtat qytetare. Qëndrimi i tyre ishte mospërfillës dhe parimor.
Për këtë “mospërfillje ndaj Kongresit”, dhjetë burrat u dënuan me gjashtë muaj deri në një vit burgim. Grupi fillimisht përfshinte edhe shkrimtarin e madh gjerman Bertolt Breht, i cili dëshmoi me kujdes para Komisionit dhe menjëherë pas kësaj u largua nga Amerika, duke i shpëtuar fatit të tyre.
Lester Cole, Herbert Biberman dhe Edward Dmytryk
Thyerja dhe mbijetesa
Burgimi shërbeu si një pikë kthese tragjike. Gjatë kohës së dënimit, regjisori Eduard Dmajtrëk theu radhët me shokët e tij. Duke zgjedhur shpëtimin personal mbi parimin kolektiv, ai vendosi të “bashkëpunonte” me Komisionin, duke pranuar se kishte qenë komunist dhe, më e rëndësishmja, duke kallëzuar emrat e 26 personave të tjerë nga industria.
Për nëntë anëtarët e tjerë, dënimi i vërtetë nuk ishte burgu, por Lista e Zezë e Hollywood-it. Ata, së bashku me qindra të tjerë, u përjashtuan nga industria amerikane e filmit. Emrat e tyre nuk mund të shfaqeshin në asnjë shirit filmi, dhe jetesa e tyre artistike u paralizua.
Megjithatë, talenti nuk mund të izolohej. Disa prej tyre, si skenaristi i shquar Dalton Trumbo, gjetën një mënyrë për të mbijetuar duke përdorur pseudonime. Me emër të rremë, Trumbo madje arriti të fitojë Çmimin Oskar për Skenarin më të Mirë për filmin “The Brave One” (1956), duke dëshmuar në heshtje se idetë dhe aftësitë e tyre nuk ishin shuar.
Agimi i ri
Dënimi i “Hollywood 10” dhe pasojat e Listës së Zezë sollën një periudhë autocensure dhe uniformiteti në kinemanë amerikane. Por në fillim të viteve 1960, me zbutjen e Luftës së Ftohtë dhe me guximin e producentëve dhe aktorëve që filluan të punësonin të dëbuarit me emrat e tyre të vërtetë – siç bëri Kirk Douglas me Trumbon për filmin “Spartacus” – Lista e Zezë u shfuqizua gradualisht.
Ky episod mbetet një kujtesë e hidhur se si frika politike dhe presioni shtetëror mund të kërcënojnë lirinë artistike dhe shprehjen qytetare, dhe se si arti, edhe nën kërcënim, gjen gjithmonë një mënyrë për të dëshmuar dhe për të mbijetuar.