Përgatiti: Leonard Veizi
Për miliona njerëz që kapërcyen Atlantikun në kërkim të një jete më të mirë, Ellis Island ishte porta e parë drejt Amerikës. Mes tyre kishte edhe shqiptarë, të cilët linin pas varfërinë, pasigurinë dhe një atdhe që shpesh nuk u ofronte asnjë perspektivë. Për disa, ky ishull shënoi fillimin e një jete të re; për të tjerë, fundin e një udhëtimi të gjatë, pasi autoritetet amerikane nuk i lejuan të hynin në vend…
….Në Gjirin e Nju Jorkut, jo larg Statujës së Lirisë, ndodhet një ishull i vogël që për miliona njerëz ka qenë shumë më tepër se një pikë në hartë. Ellis Island. Një emër që në historinë e emigracionit amerikan lidhet me shpresën, pritjen, ankthin dhe, jo rrallë, lotët.
Përpara se të shihnin rrugët e Manhatanit, të gjenin një punë në fabrikat e Nju Jorkut apo të niseshin drejt qyteteve të tjera amerikane, emigrantët duhej të kalonin nëpër këtë portë. Aty përfundonte udhëtimi i gjatë me anije dhe fillonte prova e vërtetë: a do të pranoheshin në Amerikë?
Midis viteve 1892 dhe 1954, në Ellis Island u regjistruan rreth 12 milionë emigrantë. Ishulli u bë një nga pikat më të rëndësishme të hyrjes në Shtetet e Bashkuara, veçanërisht për njerëzit që vinin nga Evropa Lindore dhe Jugore. Italianë, grekë, hebrenj, polakë, irlandezë dhe përfaqësues të popujve të tjerë zbarkonin këtu, të shtyrë nga varfëria, luftërat, përndjekjet politike dhe dëshira për një jetë më të sigurt.
Mes tyre ishin edhe shqiptarët.
Shqiptarët në portën e Amerikës
Në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX, emigracioni shqiptar drejt Shteteve të Bashkuara mori përmasa gjithnjë e më të mëdha. Në një raportim të gazetarit të njohur Ilir Ikonomi për radion “Zëri i Amerikës”, thuhet se shumë prej atyre që merrnin këtë rrugë vinin nga Korça, Kolonja, Devolli, Gjirokastra, Përmeti dhe zona të tjera të vendit. Shqipëria ishte ende nën sundimin osman, ndërsa varfëria, mungesa e perspektivës dhe trazirat politike i shtynin njerëzit të kërkonin një të ardhme përtej oqeanit.
Rruga deri në Amerikë nuk ishte e lehtë. Shpesh emigrantët udhëtonin fillimisht qindra kilometra në këmbë, me kuaj apo me mjete të tjera, për të mbërritur në një port evropian. Prej andej hipnin në anije, ku udhëtimi në klasën e tretë mund të zgjaste disa javë. Kushtet ishin të vështira, hapësirat të ngushta dhe ushqimi shpesh i pamjaftueshëm. Por përtej oqeanit i priste një botë tjetër, të cilën shumë prej tyre e njihnin vetëm nga rrëfimet e atyre që ishin larguar më parë.
Një nga dëshmitë më interesante të pranisë shqiptare në Ellis Island është fotografia e një gruaje shqiptare, e mbërritur në Amerikë rreth vitit 1905, e cila sot ekspozohet në muzeun e ishullit.
Dokumentacioni i saj përfshin një pasaportë që i përket një gruaje nga fshati Rrëmbec i Korçës, e lindur në vitin 1853. Në dokument shihen edhe pullat me flamurin shqiptar të kohës së Princ Vidit, një dëshmi e veçantë e historisë së dokumenteve të udhëtimit shqiptar. Si arsye e udhëtimit është shënuar shprehja e thjeshtë: “Punë vetiake”.
Një tjetër gjurmë shqiptare lidhet me një person me mbiemrin Pojani, i cili figuron të ketë hyrë në Amerikë në vitin 1928.
Këto dokumente, fotografi dhe regjistrime nuk janë thjesht materiale arkivore. Ato janë copëza jetësh njerëzore. Pas çdo emri që shfaqet në regjistrat e ishullit fshihet një histori largimi, një familje e ndarë, një vendim i vështirë dhe shpresa për një fillim të ri.
Inspektimi: prova për të hyrë në Amerikë
Mbërritja në Gjirin e Nju Jorkut ishte një çast i paharrueshëm. Përpara emigrantëve shfaqej Statuja e Lirisë, e ngritur në ishullin Liberty, fare pranë Ellis Island. Për shumë prej tyre, ajo ishte imazhi i parë i Amerikës, simboli i një vendi ku besonin se mund të jetonin më mirë.
Por entuziazmi i mbërritjes nuk nënkuptonte se hyrja ishte e garantuar.
Procesi i pranimit ishte i rreptë. Një pjesë e kontrolleve shëndetësore kryhej që kur anija ndodhej ende në det. Ata që kalonin këtë fazë silleshin në Ellis Island, ku fillonte procedura e regjistrimit dhe inspektimit nga autoritetet e emigracionit.
Emigrantët zbrisnin me valixhet e pakta, dokumentet e udhëtimit dhe numrin përkatës të regjistrimit. Në ndërtesën kryesore, ata kalonin nëpër një sallë të madhe ku mjekët dhe inspektorët shqyrtonin gjendjen e tyre fizike, dokumentet dhe të dhënat personale.
Mjekët kontrollonin veçanërisht shenjat e sëmundjeve ngjitëse, problemeve të shikimit dhe gjendjeve të tjera që, sipas rregullave të kohës, mund të përbënin pengesë për pranimin në vend. Ata që dyshoheshin se kishin nevojë për kontroll të mëtejshëm shënoheshin me shkumës në veshje. Një X mund të tregonte dyshime për probleme mendore, ndërsa shenja të tjera identifikonin gjendje të ndryshme shëndetësore, përfshirë shtatzëninë.
Ata që nuk e kalonin kontrollin mund të ndaloheshin për ekzaminime të mëtejshme. Në rastet kur autoritetet vendosnin se personi nuk plotësonte kushtet e pranimit, ai mund të kthehej në vendin nga kishte ardhur, zakonisht me anijen që e kishte sjellë.
Të tjerët kalonin te inspektorët e emigracionit, të cilët verifikonin emrin, moshën, vendlindjen, profesionin, gjendjen ekonomike, destinacionin dhe lidhjet familjare në Amerikë. Nëse gjithçka ishte në rregull, emigranti merrte lejen për të vazhduar udhëtimin drejt Manhatanit.
Pse quhej Ishulli i Lotëve?
Ellis Island nuk u bë i njohur vetëm si porta e shpresës. Për një pjesë të njerëzve që mbërrinin aty, ai u kthye në një vend zhgënjimi dhe ndarjeje. Për këtë arsye mori edhe emërtimin “Ishulli i Lotëve”.
Mjaftonte një diagnozë mjekësore, një dokument i parregullt apo dyshimi se personi nuk do të ishte në gjendje të siguronte jetesën, që ëndrra amerikane të ndërpritej përpara se të fillonte. Për ata që ktheheshin pas, goditja ishte edhe më e rëndë: kishin kaluar javë të tëra në det, kishin shpenzuar kursimet e familjes dhe tani duhej të përballeshin me kthimin në vendin prej nga ishin larguar.
Për shumicën, megjithatë, Ellis Island ishte vetëm një ndalesë e shkurtër. Pas regjistrimit, ata hipnin në tragetet që i çonin drejt Manhatanit. Atje fillonte një jetë që shpesh nuk kishte asgjë të përbashkët me ëndrrat e tyre të para. Fabrikat, minierat, kantieret, restorantet dhe punët e rënda do të bëheshin vendet ku shumë emigrantë do të fitonin bukën e gojës.
Edhe Fan Noli kaloi në Ellis Island
Historia shqiptare e Ellis Island nuk lidhet vetëm me emigrantët e zakonshëm. Në vitin 1932, në këtë kompleks u mbajt për gati një javë edhe Fan Noli, ish-kryeministri i Shqipërisë, i cili kishte udhëtuar drejt Shteteve të Bashkuara.
Autoritetet amerikane kishin ngritur dyshime mbi rregullsinë e vizës së tij, të lëshuar në Hamburg të Gjermanisë, dhe për këtë arsye e mbajtën në pritje derisa çështja të sqarohej. Episodi është një dëshmi se Ellis Island, në atë periudhë, nuk ishte më thjesht një stacion për pranimin e emigrantëve, por kishte marrë edhe funksione të tjera administrative dhe të kontrollit të të huajve.
Në fakt, pas Luftës së Parë Botërore, politika amerikane e emigracionit nisi të ndryshonte rrënjësisht. Kongresi miratoi kufizime të reja për numrin e të huajve që mund të hynin në vend. Ligji i vitit 1921 dhe më pas ai i vitit 1924 vendosën kuota kombëtare, duke i dhënë fund periudhës së emigracionit masiv të pakufizuar nga Evropa.
Procedurat e pranimit u zhvendosën gjithnjë e më shumë drejt konsullatave amerikane jashtë vendit. Ndërkohë, Ellis Island filloi të përdorej në një masë më të madhe për ndalimin dhe deportimin e personave që kishin shkelur rregullat e emigracionit ose që autoritetet i konsideronin të papranueshëm.
Më 12 nëntor 1954, stacioni i emigracionit në Ellis Island u mbyll përfundimisht. Kishte përfunduar një kapitull i gjatë i historisë amerikane, gjatë të cilit miliona njerëz kishin kaluar nëpër këtë ishull për të hyrë në një botë të re.
Një arkiv i madh i kujtesës shqiptare
Sot, kompleksi historik është restauruar dhe funksionon si Muzeu Kombëtar i Emigracionit në Ellis Island. Vizitorët mund të shohin sallat ku kryheshin kontrollet, objektet personale të emigrantëve, fotografitë, dokumentet dhe dëshmi të tjera të një prej lëvizjeve më të mëdha njerëzore të historisë moderne.
Një nga pasuritë më të rëndësishme të muzeut është arkivi i pasagjerëve, ku ruhen të dhëna për miliona njerëz që mbërritën në Shtetet e Bashkuara. Përmes regjistrave digjitalë mund të kërkohen emra, mbiemra, vende origjine dhe data udhëtimi. Kjo u jep mundësi edhe familjeve shqiptare të gjurmojnë historinë e të afërmve të tyre që morën rrugën e Amerikës.
Për shqiptarët, Ellis Island nuk është thjesht një monument i historisë së emigracionit amerikan. Është një vend ku kanë mbetur të regjistruara gjurmët e një prej kapitujve më të rëndësishëm të historisë sonë moderne: largimi masiv drejt një vendi të panjohur, me shpresën se përtej oqeanit jeta mund të ishte më e mirë.
Disa prej atyre që mbërritën aty krijuan familje, ngritën biznese dhe u bënë pjesë e shoqërisë amerikane. Të tjerë u kthyen, ndërsa pasardhësit e shumë prej tyre sot mbajnë mbiemra që dëshmojnë ende prejardhjen shqiptare.
Në një mënyrë a në një tjetër, Ellis Island ruan historinë e njerëzve që nuk udhëtuan thjesht për të ndryshuar vendbanim. Ata udhëtuan për të ndryshuar fatin. Dhe mes miliona emrave të regjistruar në atë ishull, janë edhe emrat e shqiptarëve që dikur panë Statujën e Lirisë për herë të parë dhe besuan se jeta e tyre do të niste nga e para.
