Qeveria italiane synon të rifillojë energjinë bërthamore në Itali deri në vitin 2050, por po vë bast te reaktorët e rinj, më të vegjël dhe më të sigurt, që ende nuk janë ndërtuar gjerësisht. Një udhëzues mbi teknologjitë e “nukleares së re”.
Këtë javë, Dhoma e Deputetëve miratoi ligjin delegues të qeverisë për rikthimin e energjisë bërthamore në Itali deri në vitin 2050. Pas miratimit të Senatit, që pritet në javët në vijim, qeveria do të ketë një vit kohë për të hartuar aktet zbatuese. Më pas do të nevojiten licenca, vlerësime sigurie dhe përcaktimi i zonave ku mund të ndërtohen impiantet. Plani nuk synon centralet e mëdha të së kaluarës, por një familje të re impiantesh: reaktorët modularë të vegjël, të njohur si SMR (Small Modular Reactors). Këta janë reaktorë të vegjël, zakonisht nën 300 megavat, krahasuar me mijëra megavatët e centraleve tradicionale. Ideja është që të prodhohen në seri si pjesë standarde dhe të montohen në vendin e instalimit, duke ulur kostot dhe kohën e ndërtimit.
Qeveria do të kishte nevojë për rreth njëzet të tillë për të mbuluar rreth 10% të kërkesës për energji elektrike në vend. Sipas ministrit Gilberto Pichetto Fratin, impiantet e para mund të fillojnë funksionimin rreth vitit 2035.
Por këtu koha politike dhe ajo teknologjike nuk përputhen. Këta reaktorë janë ende kryesisht në fazë prototipi: në Evropë dhe SHBA nuk ka ende asnjë të lidhur me rrjetin elektrik tregtar dhe maturia e plotë pritet pas rreth dhjetë vitesh. Pra, për çfarë lloj energjie bërthamore po flasim? Ky udhëzues shpjegon teknologjitë kryesore: nga gjenerata e tretë, te SMR-të, AMR-të dhe gjenerata e katërt.
Reaktorët e gjeneratës së tretë
Këta janë standardi aktual i teknologjisë për centrale të reja në botë. Nuk janë një revolucion, por një evolucion i thellë i gjeneratës së dytë, që ende përbën pjesën më të madhe të centraleve bërthamore në botë. Sipas Alessandro Dodaro, drejtor i Departamentit Bërthamor në ENEA, gjenerata e tretë ka si prioritet kryesor sigurinë. Ajo bazohet në të ashtuquajturat “siguri pasive”, sisteme që nuk kërkojnë ndërhyrje njerëzore apo energji të jashtme për të funksionuar. Një nga problemet më kritike në centralet bërthamore është mungesa e energjisë elektrike. Në rast të një blackout-i, menaxhimi i reaktorit bëhet i vështirë. Në reaktorët e gjeneratës së tretë ky problem zgjidhet përmes mekanizmave që funksionojnë automatikisht, bazuar në ligje fizike si graviteti dhe konvekcioni natyror i lëngjeve. Ftohja e bërthamës në raste emergjence nuk varet më nga pompa apo sisteme aktive, por nga procese natyrore: uji që rrjedh nga graviteti, qarkullimi natyror i lëngjeve dhe shufrat e kontrollit që bien vetë për të ndalur reaksionin. Këta reaktorë përdorin ende ujë për ftohje, gjë që garanton stabilitet dhe një zinxhir industrial të konsoliduar, por sjell një kufizim: përdorim jo shumë efikas të karburantit. Sipas Dodaros, vetëm rreth 10% e uraniumit-235 shfrytëzohet, ndërsa pjesa tjetër bëhet e papërdorshme.
SMR: reaktorë të vegjël dhe modularë
Nga kjo ide lindin SMR-të (Small Modular Reactors). Sipas Dodaros, këta janë reaktorë të gjeneratës së tretë në shkallë më të vogël. Nuk janë teknologji e re, por një model i ri prodhimi dhe biznesi. Projekte si Nuward (EDF), NuScale (SHBA) dhe Rolls-Royce (Britani) janë tashmë në faza të avancuara zhvillimi. Një central i parë është në ndërtim në Kanada dhe pritet të vihet në funksion në vitin 2029. Ideja është të zëvendësohet logjika e një centrali të madh me prodhim serial: komponentë standardë të prodhuar në fabrikë dhe të montuar në terren, duke ulur rreziqet dhe kohën e ndërtimit.
Gjenerata e katërt: revolucioni i ardhshëm
Gjenerata e katërt sjell ndryshime më të thella, sidomos në mënyrën e përdorimit të karburantit dhe energjisë. Këta reaktorë nuk janë ende në përdorim tregtar. Ata synojnë të zgjidhin kufizime të sistemit aktual dhe të përdorin më mirë materialin bërthamor. Ndryshe nga reaktorët aktualë që përdorin ujë dhe ngadalësojnë neutronet, gjenerata e katërt përdor materiale të tjera ftohëse që nuk i ngadalësojnë ato. Kjo lejon përdorimin e elementeve si uraniumi-238, plutoniumi dhe mbetje të tjera radioaktive. Kjo do të thotë shfrytëzim shumë më i madh i karburantit dhe reduktim i mbetjeve radioaktive. Ndër projektet më të avancuara përmendet reaktori rus Brest.
AMR: reaktorë të avancuar modularë
Në Evropë po zhvillohen edhe AMR (Advanced Modular Reactors), reaktorë më të vegjël që përdorin metale të shkrira për ftohje. Ata shërbejnë si fazë tranzicioni drejt teknologjisë së gjeneratës së katërt dhe përdoren për testimin e materialeve dhe sistemeve të reja.
Ligji dhe perspektiva për Italinë
Energjia bërthamore mund të rikthehet në Itali në gjysmën e parë të viteve 2030. Ligji delegues i miratuar nga Parlamenti nuk autorizon direkt ndërtimin e centraleve, por i jep qeverisë një vit kohë për të hartuar rregullat e detajuara. Më pas do të nevojiten miratime institucionale dhe vlerësime mjedisore. Sipas planit, impianti i parë mund të vihet në funksion rreth vitit 2035, megjithëse kjo konsiderohet një parashikim optimist. ENEA luan rol të rëndësishëm në këtë proces, duke marrë pjesë në projekte evropiane si EAGLES dhe bashkëpunime me kompani si Newcleo për zhvillimin e reaktorëve të gjeneratës së re./FC