Last Updated on 19/08/2025 by adminfjala
Nga Leonard Veizi
Në mjegullën e dendurë të mëngjeseve puritane, kambanat e kishës kumbonin si një kujtesë e përjetshme e mëkatit dhe dënimit. Në Salem, më 1692, nuk mjaftonte të ishe i ndershëm: duhej të ishe i pastër, i bindur dhe i nënshtruar. Çdo fjalë e gabuar, çdo sjellje e çuditshme, çdo fqinjë e heshtur, mund të bëhej shenjë e pranisë së djallit. Dhe kur hija e djallit u fut në gojën e vajzave të reja, qyteti ra në grackën e frikës. Aty nisi gjyqi ku nuk akuzohej vetëm njeriu, por edhe arsyeja…
…Në verën e vitit 1692, kolonia puritane e Salemit, Massachusetts, u përfshi nga një valë frike e pashpjegueshme që më pas do të mbetej një njollë e errët në historinë amerikane. Një grup vajzash të reja – mes tyre Beti Parris dhe Abigeil Uilliams – filluan të shfaqnin sjellje të çuditshme: kriza, britma, halucinacione dhe rënie në ekstaza. Në një shoqëri të mbërthyer nga rregulla të rrepta fetare, këto simptoma u interpretuan menjëherë si “shenja të djallit” dhe “dëshmi të shtrigërisë”.
Proceset e shtrigave në Salem
Klerikët dhe gjykatësit puritanë ushqyen histerinë kolektive. Nën presionin e frikës dhe të besimit se komuniteti ishte i rrethuar nga forca të liga, vajzat filluan të përmendnin emra. Fqinjë, gra të vetmuara, të veja, por edhe qytetarë me ndikim u akuzuan papritur si shtriga dhe shërbëtorë të Satanit.
Në harkun e vetëm pak muajve, mbi 200 persona u akuzuan për shtrigëri. 19 prej tyre u varën, ndërsa Gjajls Kori vdiq i shtypur me gurë për të mos pranuar fajësinë. Shumë të tjerë kaluan muaj në burgje të ftohta, ku disa humbën jetën pa e parë kurrë lirinë.
Këto gjyqe, që sot duken të pabesueshme, ishin produkt i një shoqërie ku frika e së panjohurës, fanatizmi fetar dhe dëshira për të ruajtur pushtetin mbizotëruan mbi arsyen dhe drejtësinë.
Nga Salem-i te makartizmi
Dy shekuj e gjysmë më vonë, histeria e Salemit u përsërit nën një tjetër maskë. Në fillim të viteve ’50, gjatë Luftës së Ftohtë, Shtetet e Bashkuara përjetuan atë që njihet si makartizmi, një periudhë kur senatorë si Xhozef Makarti nisën një “gjueti shtrigash” kundër të dyshuarve për simpati komuniste.
Mijëra njerëz u thirrën përpara komisioneve hetimore, ku shpesh mjaftonte një dyshim apo një dëshmi e paqëndrueshme për të shkatërruar karrierën e tyre. Shkrimtarë, aktorë dhe intelektualë u futën në listat e zeza, duke humbur punën dhe reputacionin.
Dramaturgu amerikan Artur Miler vetë ishte një nga ata që u thirr para komisionit, për shkak të ideve të tij kritike. Në këtë klimë frike, “Shtrigat e Salemit” u bë jo thjesht një dramë historike, por një pasqyrë e fuqishme e kohës së vet.
Miler nuk kishte synim vetëm të rrëfente një episod tragjik të së kaluarës. Ai përdori proceset e shtrigave si alegori politike për kohën e tij. Mekanizmi i frikës ishte i njëjtë: ashtu si në Salem, edhe në Amerikën e viteve ’50, armiqtë shpikeshin, prova nuk duheshin dhe arsyeja mbytej ndërsa autoriteti ushqente paranojën.
Në sytë e Milerit, kjo ishte një përsëritje e histerisë së vitit 1692: frika dhe paranoja shndërroheshin në armë politike, duke shkatërruar jetët e pafajshme. “Shtrigat e Salemit” është një dramë e fuqishme ku histeria, frika dhe pushteti përplasen me individin që përpiqet të mbrojë të vërtetën. Personazhe si Xhon Proktor, që ngrihen kundër padrejtësisë, shfaqen si figura tragjike të një bote ku drejtësia mbytej nga manipulimi dhe frika kolektive.
Krahasime me kohët moderne
Fenomeni i “gjuetisë së shtrigave” nuk i përket vetëm të kaluarës. Edhe sot, në një botë të mbushur me rrjete sociale, teori konspirative dhe polarizim politik, histeria kolektive shpesh merr forma të reja. Një fjalë e keqinterpretuar mund të shkatërrojë reputacionin e dikujt; një akuzë e pabazuar mund të kthehet në gjyq publik virtual, ku opinioni vepron më shpejt se drejtësia.
Rastet e “linçimit mediatik”, “kulturës së anulimit” (cancel culture) apo shpërndarja e lajmeve të rreme janë shembuj bashkëkohorë të së njëjtës logjikë: frika, paragjykimi dhe nevoja për një fajtor kolektiv shpesh bëhen më të forta se kërkimi i së vërtetës.
Ashtu si në Salem, edhe sot ekziston rreziku që individët të sakrifikohen për të ruajtur “rendin” apo për të kënaqur opinionin e përgjithshëm. Historia, pra, përsëritet jo vetëm si kujtesë, por edhe si paralajmërim.
Historia si paralajmërim
Miler, përmes “Shtrigave të Salemit”, nuk flet vetëm për vitin 1692. Ai analizon mekanizmat e përhershëm të frikës dhe mënyrën si shoqëritë ndërtojnë armiq imagjinarë për të ruajtur pushtetin. Ashtu si në Salem, edhe gjatë makartizmit në vitet ’50, akuzat pa prova shkatërruan jetët e mijëra njerëzve.
Proceset e shtrigave të Salemit nuk janë vetëm një kujtim i largët. Ato mbeten një metaforë që endet ende nëpër kohë, një kujtesë se sa lehtë njeriu braktis arsyen për t’u kapur pas frikës.
Historia na thërret ende: kujdes kur shoqëria ushqehet me frikë dhe kur drejtësia shndërrohet në instrument pushteti.