Kapitalizmi kujdeset për fatin e specieve tona po aq sa një ujk kujdeset për një qengj. Por nëse e demokratizojmë ekonominë tonë, një botë më e mirë është brenda mundësive tona.
Jason Hickel dhe Yanis Varoufakis
Ne kemi një përgjegjësi urgjente. Sistemi ynë ekonomik ekzistues është i paaftë të përballet me krizat shoqërore dhe ekologjike që po hasim në shekullin XXI. Kur shohim rreth e rrotull, ndeshemi me një paradoks të jashtëzakonshëm. Nga njëra anë, kemi qasje në teknologji të reja mbresëlënëse dhe një kapacitet kolektiv për të prodhuar më shumë ushqim dhe më shumë mallra sesa na duhen ose sesa planeti mund të përballojë. Megjithatë, në të njëjtën kohë, miliona njerëz vuajnë në kushte varfërie të thellë.
Çfarë e shpjegon këtë paradoks? Kapitalizmi. Me kapitalizëm nuk nënkuptojmë tregjet, tregtinë dhe sipërmarrjen, të cilat kanë ekzistuar për mijëra vjet përpara lindjes së kapitalizmit. Me kapitalizëm nënkuptojmë diçka shumë të çuditshme dhe shumë specifike: një sistem ekonomik që përmblidhet në një diktaturë të drejtuar nga një pakicë shumë e vogël që kontrollon kapitalin – bankat e mëdha, korporatat kryesore dhe 1%-shi që zotëron shumicën e aseteve të investueshme. Edhe nëse jetojmë në një demokraci dhe kemi zgjedhje në sistemin politik, zgjedhjet tona duket se nuk e ndryshojnë kurrë sistemin ekonomik. Janë kapitalistët ata që përcaktojnë çfarë të prodhohet, si të përdoret puna jonë dhe kush përfiton. Pjesa tjetër prej nesh – njerëzit që në të vërtetë prodhojnë – nuk kanë zë.
Dhe për kapitalin, qëllimi i prodhimit nuk është kryesisht plotësimi i nevojave njerëzore apo arritja e përparimit shoqëror, aq më pak realizimi i objektivave ekologjike. Qëllimi është maksimizimi dhe grumbullimi i fitimit. Ky është objektivi mbizotërues. Ky është ligji kapitalist i vlerës. Dhe për të maksimizuar fitimet, kapitali kërkon rritje të përhershme – prodhim total gjithnjë në rritje, pavarësisht nëse është i nevojshëm apo i dëmshëm.
Si pasojë, përfundojmë me forma prodhimi irracionale: prodhim masiv të gjërave si SUV-të, vilat luksoze dhe moda e shpejtë, sepse këto janë shumë fitimprurëse për kapitalin; ndërkohë kemi nënprodhim kronik të gjërave dukshëm të nevojshme si strehimi i përballueshëm dhe transporti publik, sepse këto janë shumë më pak fitimprurëse ose fare pa fitim për kapitalin.
E njëjta gjë ndodh me energjinë. Burimet e rinovueshme janë tashmë shumë më të lira se karburantet fosile. Fatkeqësisht, karburantet fosile janë deri në tri herë më fitimprurëse. Kështu, kapitali i detyron qeveritë të lidhin çmimet e energjisë elektrike me çmimin e gazit natyror të lëngëzuar më të shtrenjtë, jo me energjinë e lirë diellore. Po kështu, ndërtimi dhe mirëmbajtja e autostradave është shumë herë më fitimprurëse për kontraktorët privatë, prodhuesit e makinave dhe kompanitë e naftës sesa një rrjet modern hekurudhor publik, super i shpejtë dhe i sigurt. Prandaj kapitalistët vazhdojnë t’i shtyjnë qeveritë të subvencionojnë karburantet fosile dhe ndërtimin e rrugëve, edhe kur bota digjet.
Që nga zgjedhja e Donald Trump, shumë firma të mëdha investimi kanë braktisur me entuziazëm angazhimet e tyre klimatike, të cilat – në emër të së mirës së përbashkët – kufizonin përfitimet e tyre. Ky duhet të jetë një moment sqarues për të gjithë ne: kapitalizmi kujdeset për fatin e specieve tona po aq sa një ujk për një qengj.
Ja ku jemi: të bllokuar në një sistem prioritetesh të kapitalizmit që janë armiqësore ndaj njerëzimit. Zgjuarsia njerëzore na ka lënë trashëgimi teknologji dhe kapacitete të mrekullueshme. Por, si një hyjni mizore, kapitali jo vetëm që na pengon t’i përdorim për të mirën tonë kolektive, por madje na detyron t’i përdorim drejt shkatërrimit tonë të përbashkët.
Sistemi na mbyll gjithashtu në cikle të pafundme dhune imperialiste. Grumbullimi i kapitalit në ekonomitë e zhvilluara mbështetet në inpute masive të punës së lirë dhe burimeve natyrore nga jugu global. Për ta ruajtur këtë rend, kapitali përdor çdo mjet në dispozicion – borxhin, sanksionet, grushtet e shtetit dhe madje pushtimin ushtarak – për t’i mbajtur ekonomitë e jugut të nënshtruara.
Zgjidhja është përpara syve tanë. Ne duhet urgjentisht të kapërcejmë ligjin kapitalist të vlerës dhe të demokratizojmë ekonominë, në mënyrë që prodhimi të organizohet rreth prioriteteve urgjente shoqërore dhe ekologjike. Në fund të fundit, ne jemi prodhuesit e mallrave, shërbimeve dhe teknologjive. Puna jonë dhe burimet e planetit tonë janë në rrezik. Prandaj duhet të kërkojmë të drejtën për të vendosur çfarë prodhohet, si dhe për çfarë qëllimi.
Si mund të bëhet kjo? Ka tre kushte të domosdoshme për transformimin e ekonomisë sonë nga një diktaturë pa rrugëdalje në një demokraci funksionale dhe ekologjikisht të shëndoshë.
Kushti i parë është një arkitekturë e re financiare që penalizon “investimet” private shkatërruese dhe mundëson financimin publik për qëllime publike. Në zemër të kësaj arkitekture duhet të jetë një bankë e re publike investimi që, në bashkëpunim me bankat qendrore, shndërron likuiditetin e disponueshëm në investime në përputhje me mirëqenien e përbashkët dhe të qëndrueshme.
Kushti i dytë është përdorimi i gjerë i demokracisë deliberative për të vendosur objektiva sektoriale, rajonale dhe kombëtare (p.sh. për rritjen ose edhe zvogëlimin gradual të prodhimeve të ndryshme), drejt të cilave do të orientohen mjetet e reja të financimit publik.
Dhe kushti i tretë është një Akt i Madh për Reformën e Korporatave, me qëllim demokratizimin e tyre, duke favorizuar dhe promovuar krijimin e kompanive të drejtuara sipas parimit një punonjës, një aksion, një votë.
Ne jetojmë në hijen e botës që mund të krijojmë. Një botë ku mund të shmangim një kolaps ekologjik pothuajse të sigurt, në vend që të presim që kapitalizmi të na shtyjë përtej pikës së pakthimit. Një botë ku zhdukja e pasigurisë ekonomike, prekariatit, varfërisë, papunësisë dhe poshtërimit është e mundur, ndërsa jetojmë jetë me kuptim brenda kufijve të planetit. Kjo nuk është një ëndërr e largët. Është një perspektivë e prekshme.
Jason Hickel është profesor në Universitetin Autonom të Barcelonës dhe studiues i lartë vizitor në LSE. Yanis Varoufakis është udhëheqës i MeRA25, ish-ministër financash dhe autor i librit Technofeudalism: What Killed Capitalism.
Burimi: theguardian.com/ Përgatiti për botim: L.Veizi