Ideja se rendi liberal i bazuar në rregulla mund të mbijetojë presidencën e tij tani duket naive. Ky është një moment historik – dhe një thirrje për veprim.
Gordon Brown
Një kor rezistence në mbarë Evropën, i udhëhequr këtë mëngjes nga Keir Starmer, ka përshëndetur planin e Donald Trumpit për të marrë nën kontroll Groenlandën – me forcë nëse është e nevojshme – dhe për të nisur një luftë tarifash ndaj çdo vendi që do t’i dalë përpara. Mos kini asnjë dyshim: ky është një moment vendimtar. Nëse ndiqet si një kërkesë e panegociueshme, plani i Trumpit i jep fund çdo shprese të mbetur se rendi liberal i bazuar në rregulla mund të zvarritet edhe gjatë pjesës së mbetur të mandatit të tij. Pyetja e vërtetë tani është nëse vitet 2020 do të përkufizohen nga shembja e plotë e shtyllave tashmë të krisura të këtij rendi, me mizoritë që e shoqërojnë, apo nëse një koalicion ndërkombëtar i vendeve të gatshme për veprim mund të bashkohet për të ndërtuar një kuadër të ri global në vend të tij.
Sepse, njëra pas tjetrës, Shtetet e Bashkuara kanë hequr dorë nga mbështetja e tyre tradicionale për sundimin e ligjit, të drejtat e njeriut, demokracinë dhe integritetin territorial të shteteve kombëtare. Ka ikur mbështetja e dikurshme për ndihmën humanitare dhe përkujdesjen mjedisore. Ka ikur edhe parimi themelor i marrëveshjes së pasluftës: që vendet të zgjedhin diplomacinë dhe bashkëpunimin shumëpalësh përpara agresionit dhe veprimit unilateral. Nuk mund të dyshojmë më se presidenti e kishte seriozisht kur tha se nuk i “nevojitet ligji ndërkombëtar” dhe se kufiri i vetëm i ushtrimit të pushtetit të tij do të ishte “moraliteti im, mendja ime”.
Në fakt, në javët e fundit, çdo premtim i Kartës Atlantike të udhëhequr nga SHBA-ja – e hartuar nga Franklin D. Roosevelt dhe Winston Churchill, që parapriu Kartën e Kombeve të Bashkuara dhe përfshinte “lirinë e deteve”, tregtinë e lirë dhe çlirimin nga zgjerimi kolonial – duket se është hedhur poshtë. Për Trumpin, siç na thotë këshilltari i tij politik Stephen Miller, bota duhet të “qeveriset nga forca… nga dhuna… [dhe]nga pushteti”.
Por nëse Groenlanda shënon fundin e botës që shikon nga SHBA-ja për udhëheqje, ajo është bërë edhe momenti kur Evropa dhe demokracitë e Jugut Global duhet të ngrenë kokën nga rëra. Ato, së bashku me demokraci të tjera, duhet tani të hartojnë një deklaratë të re vlerash dhe rregullash që të tregojë se si do të mbrojmë paqen, stabilitetin dhe drejtësinë, dhe si do të sjellim përparim domethënës në fushat ku bashkëpunimi ndërkombëtar është thelbësor. Siç ka argumentuar Keir Starmer, dhe siç u riafirmua nga prokurori i përgjithshëm në festimet e 80-vjetorit të Kombeve të Bashkuara në Londër të shtunën, kjo tani do të thotë të rigjallërojmë – për një epokë dhe sfida të reja – vlerat e përbashkëta mbi të cilat u ndërtuan institucionet pas vitit 1945.
Si duhet të veprojmë? Demokracitë e botës duhet të hartojnë një deklaratë të shkurtër vlerash, që t’i bëjë jehonë fillimit të Kartës së OKB-së – “Ne, popujt…” – dhe këtë herë ta tregojë se e kemi seriozisht. Pjesa e parë do të pohonte mbështetjen e plotë për vetëvendosjen dhe njohjen reciproke të shteteve kombëtare; për nxjerrjen jashtë ligjit të luftës dhe shtrëngimit; dhe për epërsinë e ligjit, të drejtave civile dhe llogaridhënies demokratike si mjetet thelbësore për avancimin e dinjitetit njerëzor. Një pjesë e dytë do të përshkruante rregullat që qeverisin bashkëpunimin e domosdoshëm për të garantuar ushqimin, ujin dhe sigurinë, mundësitë ekonomike dhe drejtësinë shoqërore, si edhe qëndrueshmërinë klimatike dhe shëndetin për të gjithë, përfshirë parandalimin e pandemive.
Një kartë e tillë duhet ta bëjë të qartë se askush nuk ka pse të aplikojë për vendin vakant të udhëheqësit të rendit global, sepse në botën tonë të re shumëpolare pushteti duhet të ndahet mes vendeve, secili me tradita, etni dhe ideologji shumë të ndryshme. Por po ashtu, bota e re nuk mund të pajtohet me atë që SHBA-ja, Rusia dhe Kina po kërcënojnë sot: një kthim në arenën e shekullit të nëntëmbëdhjetë të sferave të influencës dhe dominimit të fuqive të mëdha.
Në vend të kësaj, duhet të pyesim se si mund të avancojmë bashkëpunimin shumëpalësh në një botë shumëpolare. Prandaj një kartë duhet të marrë plotësisht parasysh atë që ka ndryshuar rrënjësisht shumë përpara presidencës Trump dhe që nuk u mor kurrë seriozisht në kushtetutat e vitit 1945: natyrën ekzistenciale të krizës klimatike; kërkesat legjitime për barazi gjinore; kërcënimin modern të terrorizmit dhe rolin e aktorëve të tjerë joshtetërorë, përfshirë ata me përqendrime të mëdha pasurie dhe pushteti teknologjik; aspiratat e mëparshme të neglizhuara, por tani në rritje, të Jugut Global; dhe, ndoshta mbi të gjitha, nevojën për të kapërcyer kufijtë për të reflektuar ndërvarësinë tonë të shtuar dhe të pashmangshme.
Një gjë duket e qartë: e vërteta është se një politikë nacionaliste “Amerika e para”, ne-kundër-atyre, që përbuz bashkëpunimin ndërkombëtar, nuk gëzon mbështetjen e opinionit publik global. Në fakt, publiku është përpara udhëheqësve në kuptimin se shkalla e varësisë sonë nga njëri-tjetri nuk na lë asnjë alternativë tjetër përveçse të punojmë së bashku. Dhe qoftë shtrëngimi që Kina ushtron përmes monopolit të saj mbi elementët e rrallë, apo pikat e ngushta detare që mund të mbyllin Ngushticën e Hormuzit dhe korridore të tjera tregtare, ne e dimë se për të parandaluar që ndërvarësia të shndërrohet në armë në mënyra armiqësore, të tjerët duhet të veprojmë së bashku.
Kemi mbërritur në një moment të së vërtetës për Evropën. Për shumë kohë, zëri i saj ka qenë i heshtur ndërsa administrata Trump ka shkelur rregullat ndërkombëtare të tregtisë të rëna dakord; ka prerë brutalisht ndihmën për zhvillim ndërkombëtar; dhe ka kërcënuar fqinjët kanadezë, panamezë dhe meksikanë. Këtë muaj, SHBA-ja e Trumpit po del nga 66 organizata ndërkombëtare, shumica e të cilave ishin krijuar nga vetë SHBA-ja, ndërsa njëkohësisht po merr vendimin madhor për të ngritur një alternativë, një “bord paqeje”, me mandat ndërhyrjesh shumë përtej Gazës dhe me anëtarësi të ofruar për rreth 60 shtete të favorizuara, përfshirë Rusinë.
Por asnjë nismë globale nuk mund të shpresojë të fitojë mbështetje të gjerë apo të shihet si legjitime nëse është thjesht marrëveshje elitash për balancimin e pushtetit të tyre. Çdo kartë e re duhet të lidhë plotësimin e nevojave dhe aspiratave lokale me bashkëpunimin global që mund t’i realizojë ato. Duhet të riafirmojmë për një brez të ri nevojën për barazi mundësish dhe drejtësi në rezultate, si edhe atë që Roosevelt e quajti katër liritë: lirinë e fjalës dhe të besimit, lirinë nga nevoja dhe lirinë nga frika.
Vite më vonë, librat e historisë do të na tregojnë se Trump mund të kishte shpallur një fitore të shpejtë në negociatat për Groenlandën, duke pranuar ofertën daneze për baza ushtarake pothuajse të pakufizuara dhe akses në 25 mineralet kritike të Groenlandës. Por, për të cituar ministrin e jashtëm danez pas bisedimeve në Uashington: “Është e qartë se presidenti ka këtë dëshirë për ta pushtuar Groenlandën.” Me këtë, Trump ka sinjalizuar vërtet fundin e epokës kur njerëzit në çdo kontinent e shihnin SHBA-në si “një qytet që ndriçon mbi kodër”.
Kjo nuk do të thotë se SHBA-ja nuk mund të udhëheqë sërish. Në fjalimin e tij inaugurues të vitit 1961, presidenti Xhon F. Kenedi tha se duhet të ndërtojmë “një botë të re ligji, ku të fortët janë të drejtë dhe të dobëtit të sigurt, dhe paqja të ruhet”. Kjo është një rrugë që SHBA-ja – dhe bota – duhet ta ecë përsëri.
*Gordon Brown është i dërguari special i OKB-së për arsimin global dhe ka qenë kryeministër i Mbretërisë së Bashkuar nga viti 2007 deri në 2010.
Burimi: theguardian.com/ Përgatiti për botim: L.Veizi