Emigrantët turq në Gjermaninë e viteve ’60 u panë si fuqi punëtore e përkohshme, jo si njerëz. Qeveria e sotme në Berlin rrezikon të përsërisë të njëjtin gabim.
Carolin Würfel*
Disa fundjava më parë, shkova në tregun e sendeve të përdorura në Bomonti, një lagje në anën europiane të Stambollit. Shkoj rregullisht atje dhe me kalimin e viteve kam mbledhur një koleksion të vogël gjërash: peceta të qëndisura, disqe, numra të vjetër të House & Garden, vathë, mbajtëse qirinjsh. Zakonisht, pikërisht në ditët kur nuk kërkon asgjë të veçantë, gjen gjërat më interesante – ose, siç ka shkruar dikur shkrimtari turk Sabahattin Ali, “disa gjëra nuk e dimë që na duhen, derisa i gjejmë”.
Atë të diel, duke shëtitur mes tezgave, hasa një libër të vitit 1965 me titull Türkler için Almanca – Deutsch für Türken (Gjermanisht për turqit). Ishte ndër tekstet e para të këtij lloji, i shpërndarë gjerësisht për të ashtuquajturit Gastarbeiter – “punëtorë mysafirë” – që shkuan në Gjermaninë Perëndimore në vitet ’60 dhe ’70. Bumi ekonomik i viteve ’50 kishte krijuar mungesë të theksuar të fuqisë punëtore, duke nxitur rekrutimin e punëtorëve nga jashtë. Një marrëveshje dypalëshe me Turqinë, e nënshkruar në vitin 1961, lehtësoi ardhjen e qindra mijëra burrave dhe grave turq për të punuar në fabrikat gjermane. Zyrtarisht, qëndrimi i tyre duhej të ishte i përkohshëm. Punëtorët vinin vetëm; familjet mbeteshin pas. Një kopje e këtij libri gjuhe, që unë e gjeta 60 vjet më vonë në një treg në Stamboll, me shumë gjasë ka qenë në valixhet e shumë prej tyre.
Të mësosh një gjuhë të re si i rritur është e vështirë. Unë vetë, si gjermanishtfolëse, po përpiqem të mësoj turqishten. Ka pak ngjashmëri mes këtyre dy gjuhëve. Në turqisht, për shembull, prapashtesat i japin kuptim fundeve të fjalëve. Aty ku gjermanishtja – si edhe anglishtja – ka nevojë për katër fjalë për të thënë “jam në shtëpi”, turqishtja ka vetëm një: evdeyim. Nuk ka gjini gramatikore në turqisht. Në gjermanisht, gjithçka ka. Edhe struktura e fjalisë është e përmbysur. Në gjermanisht themi: “Iris pi kafe.” Në turqisht: “Iris kafe pi.”
Unë kam një libër gramatike turke që i shpjegon këto dallime nga një perspektivë gjuhësore gjermane. Autorët e Türkler için Almanca premtonin në parathënie se mund t’u mësonin turqve “të zotëronin strukturat e fjalive dhe të flisnin rrjedhshëm në kohën më të shkurtër”. Por kur e lexon librin, bëhet e qartë se ai nuk ka të bëjë aq me ndihmën për të mësuar gjermanishten.
Ai lexohet më tepër si një përmbledhje mësimesh nga dikush që nuk është aq i interesuar për shkëmbim, sa për demonstrim – i etur për të treguar një ndjenjë të zbehtë epërsie, më shumë sesa për të ndarë njohuri. Në këtë kuptim, libri bëhet një portret zbulues i mënyrës se si gjermanët donin të shiheshin – dhe sa pak donin të dinin për njerëzit të cilëve u drejtoheshin. Kush është nxënësi nuk ka rëndësi. Çfarë sjell me vete nuk ka rëndësi. Çfarë do të thotë të kalosh nga turqishtja në gjermanisht nuk ka rëndësi. Nxënësi nuk është person, por subjekt.
Vetë fakti që burrat dhe gratë turke që erdhën në Gjermaninë Perëndimore u quajtën “punëtorë mysafirë” tregon shumë për natyrën e marrëveshjes që i solli. Ata u trajtuan si fuqi punëtore e përkohshme, jo si qytetarë të ardhshëm, dhe si të huaj – njerëz që kishin pak lidhje me Gjermaninë dhe ndoshta nuk do të kishin kurrë.
Ajo që shpesh harrohet është se marrëdhënia mes Turqisë dhe Gjermanisë nuk fillon me këta punëtorë. Është një histori shumë më e vjetër. Sulltanët osmanë kishin këshilltarë gjermanë; porcelani i Meissen-it mbërrinte në Pallatin Topkapi. Nga fundi i shekullit XIX, Perandoritë Osmane dhe Gjermane ishin të ndërthurura ngushtë – ekonomikisht dhe ushtarakisht – dhe madje aleate gjatë Luftës së Parë Botërore.
Historia më pas ndryshoi drejtim. Pas ardhjes në pushtet të nazistëve në vitin 1933, Turqia u bë strehë për gjermanët. Qindra akademikë hebrenj dhe antifashistë, si dhe disidentë politikë, u arratisën atje – mes tyre Ernst Reuter, më vonë kryetar bashkie i Berlinit pas luftës – dhe iu bashkuan projektit të Mustafa Kemal Atatürk për të sekularizuar dhe modernizuar vendin, duke ndihmuar në rindërtimin e universiteteve dhe institucioneve publike. Shumë prej tyre mbërritën me pasaporta të vulosura heimatlos – pa atdhe – një fjalë që hyri në turqisht si haymatloz.
Kjo histori e përbashkët ekzistonte. E megjithatë, kur punëtorët turq mbërritën në Gjermani në vitet ’60, ajo u zhduk nga vëmendja. Nuk i përshtatej imazhit të “punëtorit mysafir” të varfër – as stereotipit për Turqinë. Në shumë mënyra, kjo mbetet e vërtetë edhe sot.
Unë kam lindur në RDGJ dhe jam rritur në Lajpcig. Në fëmijërinë time nuk kishte shokë klase turq, as komunitete të dukshme turke. Kishte, megjithatë, fëmijë me prejardhje vietnameze. RDGJ kishte marrëveshjet e veta me të ashtuquajturat shtete “vëllazërore”, të krijuara në të njëjtën kohë me programet e punësimit në Gjermaninë Perëndimore. Terminologjia ishte paksa ndryshe; struktura jo.
Për një kohë të gjatë, as Perëndimi dhe as Lindja (duke përfshirë edhe mua si pjesë e këtyre shoqërive) nuk e pranuan sa e vështirë ishte situata për ata që vinin nga jashtë, sa shumë racizëm përballonin dhe si ndikoi trajtimi i tyre në brezat pasardhës. Thjesht nuk flisnim për këtë.
Takimi im i parë me historinë gjermano-turke ndodhi pasi u zhvendosa në Berlin. I dashuri im i parë në universitet kishte një nënë gjermane dhe një baba turk. Nuk ma tha menjëherë; e mora vesh javë më vonë. Babai i tij, që kishte ardhur në Gjermani në fillim të viteve ’80, i kishte rritur djemtë me një parim: nicht auffallen – mos u dallo. I dashuri im nuk dinte turqisht. Emri i tij nuk e shënonte si “të ndryshëm”. Pjesa turke e identitetit të tij ishte heshtur nga frika e stigmatizimit.
Hedhja e dritës mbi këto realitete është një zhvillim relativisht i ri dhe ka ardhur kryesisht nga zërat e nipërve e mbesave të brezit të parë – gazetarë, shkrimtarë, regjisorë dhe artistë që kanë kthyer kujtesën familjare në artikuj, libra, filma dhe art. Një shembull është dokumentari i vitit 2022 Aşk, Mark ve Ölüm (Dashuri, marka gjermane dhe vdekje) nga Cem Kaya. E mbaj mend që e pashë me habi dhe turp për sa pak dija. Filmi trajton jetën e vështirë të punëtorëve turq në Gjermani përmes muzikës së tyre. Një këngë e njohur, e kënduar nga Yüksel Özkasap, thoshte: “Gjermani, gjithçka tek ti është gënjeshtër. Ma ke vjedhur jetën dhe ma ke marrë dashurinë.”
Türkler için Almanca – Deutsch für Türken, që shfaqet shkurt edhe në dokumentar, bëri pak për ta lehtësuar këtë dhimbje. Në mësimin e parë, nxënësit mësojnë emrat e familjarëve – pra të njerëzve që nuk janë më me ta. Një fillim i ashpër. Ata mësojnë gjithashtu “po” dhe “jo”, si dhe mbiemra si i sëmurë, i zellshëm dhe dembel. Në pjesët në vijim, fjalitë rrotullohen rreth mësuesve, punëtorëve dhe drejtorëve të fabrikave, të shoqëruara me udhëzime si “Ji gjithmonë i zellshëm” dhe “Nuk kam kohë për të humbur”. Në tekstet e shkurtra ushtrimore, një fjalë shfaqet vazhdimisht: i lodhur. Fjala i lumtur nuk shfaqet fare – as ndonjë mënyrë për t’iu përgjigjur pyetjes: “Si je?”
Po, libri është një artefakt. Por është edhe një kujtesë. Qeveria e sotme gjermane flet sërish për rekrutimin e “fuqisë punëtore të kualifikuar”, duke specifikuar me kujdes kualifikimet, nivelet e gjuhës dhe dobishmërinë ekonomike – sikur migracioni të ishte kryesisht një transaksion dhe jo një marrëdhënie njerëzore. Është një tundim i vjetër, i vështirë për t’u zhdukur nga mendësia gjermane: të duash punën, por jo jetët; produktivitetin, por jo njerëzit me histori, nevoja dhe pretendime komplekse.
Në fund të Deutsch für Türken gjenden fragmente nga Johan Volfgang fon Gëte, Hajnrih Hajne dhe Teodor Fontane. Nuk ka gjë më kanonike gjermane se kjo. Por sot, duke parë këtë kanon, bëhet e qartë sa shumë pasuri i është shtuar kulturës gjermane pas viteve ’60. Pa ata që dikur u mbajtën në distancë duke u quajtur “mysafirë”, Gjermania do të tingëllonte ndryshe, do të kishte shije tjetër, do të lëvizte ndryshe. Ajo ka ndryshuar për mirë – është më pak e ngushtë, më pak e mbyllur dhe më e aftë të flasë me botën.
Carolin Würfel është shkrimtare, skenariste dhe gazetare që jeton mes Berlinit dhe Stambollit. Ajo është autore e librit Three Women Dreamed of Socialism/ Pergatiti per botim: L.Veizi