Dunkani I i Skocisë u vra më 14 gusht 1040, në betejën pranë Bothgowan, në zonën e sotme të Elginit, në Moray.
Nga Leonard Veizi
Në vitin 1040, Skocia u trondit nga një vrasje që do të mbetej e gjallë për shekuj në kujtesën e letërsisë. Mbreti Dunkan I i Skocisë u vra nga Makbethi, një nga fisnikët më të fuqishëm të vendit, i cili më pas mori kurorën mbretërore. Ngjarja historike, e ndodhur rreth gjashtë shekuj përpara se të shkruhej drama e Shekspirit, do të shndërrohej më vonë në një prej tregimeve më të famshme për ambicien, krimin dhe pushtetin.
Historia e vërtetë është disi më e ndërlikuar se ajo që na ka lënë letërsia. Makbethi nuk ishte thjesht një fisnik që vrau një mbret të pafuqishëm për t’i rrëmbyer kurorën. Ai ishte një figurë e rëndësishme politike dhe ushtarake, ndërsa Dunkani ishte një mbret relativisht i ri, sundimi i të cilit kishte nisur në vitin 1034.
Në vitin 1040, ushtritë e tyre u përplasën pranë Elgin, në Moray. Dunkani u vra në betejë, ndërsa Makbethi doli fitimtar. Pas vdekjes së mbretit, ai u bë mbret i Skocisë. Pra, në thelb, ngjarja historike nuk ishte një vrasje e fshehtë në dhomën e gjumit, siç do ta përfytyronte më vonë Shekspiri, por një përballje mes dy forcave politike dhe ushtarake.
Makbethi do të sundonte Skocinë për rreth shtatëmbëdhjetë vjet. Ai madje kreu një pelegrinazh në Romë dhe, sipas burimeve mesjetare, u shqua për bujarinë ndaj të varfërve. Mbretërimi i tij nuk përputhet aspak me portretin e tiranit të pushtuar nga paranoja që do të krijonte Shekspiri.
Por historia, në këtë rast, kishte gjetur rrugën drejt teatrit.
Rreth pesë shekuj e gjysmë më vonë, Uilliam Shekspiri e mori këtë episod të historisë skoceze dhe e shndërroi në tragjedinë “Makbethi”, një nga veprat më të errëta dhe më të fuqishme të dramaturgjisë botërore. Drama besohet të jetë shkruar rreth viteve 1606–1607 dhe është edhe një nga tragjeditë më të shkurtra të Shekspirit.
Por Shekspiri nuk ishte i interesuar thjesht të tregonte se si një mbret u vra dhe një tjetër mori fronin. Ai e zhvendosi betejën kryesore nga fusha e luftës në mendjen e njeriut.
Makbethi i Shekspirit është një luftëtar i suksesshëm, por në thellësi të tij fshihet një ambicie që pret vetëm shkëndijën për të shpërthyer. Këtë shkëndijë ia japin tri shtriga, të cilat i parashikojnë se një ditë do të bëhet mbret. Parashikimi mbjell në mendjen e tij një ide që nuk mund ta çrrënjosë më.
Dhe këtu nis tragjedia.
Makbethi nuk pret që fati të bëjë punën e vet. Ai vendos ta ndihmojë fatin.
Me shtysën e fortë të Lady Makbethit, ambicia shndërrohet në vendim, ndërsa vendimi në krim. Mbreti Dunkan mbërrin si mik në kështjellën e Makbethit, por nuk do të largohet më prej saj i gjallë. Në një nga skenat më të famshme të tragjedisë, Makbethi e vret mbretin në gjumë.
Pas krimit vjen kurora. Por kurora nuk i sjell qetësi.
Përkundrazi, sa më shumë përpiqet Makbethi të sigurojë pushtetin, aq më shumë zhytet në dhunë. Ai urdhëron vrasje të tjera, eliminoi rivalët dhe fillon të shohë armiq kudo. Krimi i parë nuk është fundi i rrugës; është vetëm hapi i parë në një spirale që e çon drejt shkatërrimit.
Edhe Lady Makbeth, fillimisht figura që e shtyn drejt krimit, nuk shpëton nga pasojat psikologjike. Faji dhe ankthi e shkatërrojnë gradualisht. Në një prej skenave më të fuqishme të dramës, ajo endet në gjumë, duke imagjinuar se ende ka gjak në duart e saj. Ajo përpiqet ta lajë, por njolla e krimit nuk largohet.
Kjo është ajo që e bën “Makbethin” shumë më tepër se një dramë mbi një mbret skocez. Shekspiri e përdor historinë për të depërtuar në psikologjinë e njeriut që zgjedh të keqen si rrugë drejt pushtetit. Ambicia fillon si një dëshirë, shndërrohet në tundim, pastaj në vendim dhe më në fund në një burg nga i cili vetë krimineli nuk di më të dalë.
Në këtë kuptim, Makbethi nuk është vetëm viktimë e një profecie apo e ndikimit të Lady Makbethit. Tragjedia e tij qëndron te zgjedhja. Shtrigat mund t’i tregojnë një të ardhme të mundshme, por janë Makbethi dhe Lady Makbethi ata që vendosin ta përshpejtojnë atë të ardhme përmes vrasjes.
Prandaj “Makbethi” mbetet një nga tragjeditë më moderne të Shekspirit. Në qendër të saj nuk është vetëm pyetja se kush do të ulet në fron, por çfarë i ndodh njeriut kur pushteti bëhet më i rëndësishëm se ndërgjegjja.
Makbethi historik vdiq në vitin 1057, pas një sundimi shumë më të gjatë dhe më të qëndrueshëm nga sa do të na bënte të besonim drama. Makbethi i Shekspirit, ndërkaq, mbeti përgjithmonë i burgosur në natën e vrasjes së Dunkanit, mes gjakut, frikës, profecive dhe zërit të ndërgjegjes.
Një ngjarje e vitit 1040 u kthye kështu, pas më shumë se pesë shekujsh, në një nga tragjeditë më të mëdha të letërsisë botërore: historinë e një njeriu që donte kurorën dhe, për ta fituar atë, humbi gjithçka tjetër.