Last Updated on 22/07/2025 by adminfjala
Gina Rippon*
Rritja e ndjeshme e diagnozave në sëmundje të ndryshme si kanceri dhe diabeti ka nxitur debat për atë që disa e quajnë problem të “mbidiagnozimit” në mjekësi. Pretendimi është se individëve po u jepet një diagnozë për kushte që, ndonëse përputhen me kriteret e një sëmundjeje, nuk do të shkaktojnë simptoma ose pasoja të rënda gjatë jetës së tyre.
Në mjekësinë fizike, këto diskutime shpesh janë të mbushura me dhembshuri, me shqetësimin se disa diagnoza mund të jenë të panevojshme (a do të thotë të jesh para-diabetik se je vërtet i sëmurë?) ose madje të dëmshme (persona të shqetësuar që kërkojnë ndërhyrje kirurgjikale të panevojshme). Me avancimet në testimet diagnostike dhe informacionin gjenetik, disa pyesin nëse mjekët po japin tepër lehtë “pushime mjekësore”.
Por kur ky diskutim zhvendoset në fushën e shëndetit mendor, toni ndryshon. Edhe zërat më të dhembshur shfaqin një dozë cinizmi, duke nënkuptuar se disa diagnoza janë të pamerituara apo të kota. Përdoren terma si “zgjatje e kriterit diagnostik” dhe “mjekësim i variacioneve normale njerëzore”. Shëndeti mendor është quajtur shpesh thjesht paaftësi për të përballuar stresin dhe ankthin e zakonshëm.
Në këtë kontekst, nuk mungojnë opinionet më të ashpra. Një titull i kohëve të fundit thotë: “E kemi fetishizuar shëndetin mendor, ndaj të gjithë e duam”, dhe artikulli shoqërues e përshkruan diagnozën e sëmundjeve mendore si një “justifikim për të ikur nga jeta”. Rritja e diagnozave me çrregullime si ADHD është fajësuar për prindër “të klasës së mesme dhe kërkues”, që duan t’i shmangin përgjegjësitë prindërore, ndërsa mbështetja për fëmijët me nevoja të veçanta arsimore është quajtur një “mashtrim i shtrenjtë”, i mundur për shkak të një sistemi që “është shumë i lehtë për t’u manipuluar”.
Autizmi është bërë një objektiv i dukshëm, sidomos për shkak të një rritjeje prej 787% të diagnozave midis viteve 1998 dhe 2018. Për shumëkënd, kjo është prova më e mirë se po bëhen tepër diagnoza.
Por kjo rritje shpesh nuk shoqërohet me njohjen e faktit se në vitet 1980, pas një hetimi të detajuar në Mbretërinë e Bashkuar për çrregullimet zhvillimore, kriteret diagnostike për autizmin u rishikuan qëllimisht. Arsyeja? Shumë fëmijë që kishin nevojë për ndihmë po neglizhoheshin për shkak të një përkufizimi tepër të ngushtë.
Më vonë, u bë e qartë se edhe ky përkufizim më përfshirës kishte lënë jashtë grupe të margjinalizuara – veçanërisht gratë dhe vajzat. Në të njëjtën kohë, shoqëria nisi të tregonte më shumë mirëkuptim për autizmin dhe mënyrat e ndryshme si shfaqet ai. Kështu që kjo rritje në diagnoza, e kritikuar shpesh, është në të vërtetë një korrigjim i vonuar i një paragjykimi të gjatë që kishte lënë pa ndihmë shumë individë.
Në mjekësinë fizike, mbidiagnozimi shihet si problem sepse patologjizohen gjendje të lehta, që nuk kërkojnë trajtim. E njëjta gjë po pretendohet edhe për autizmin. Disa zëra, në një rikthim të çuditshëm të ideve anti-psikiatri të viteve 1960-1970, paralajmërojnë për “dëmin” që shkakton “mjekësimi” ose “biologjizimi” i autizmit – edhe pse ai është në mënyrë të qartë një çrregullim neurologjik dhe gjenetikisht i trashëgueshëm.
Sipas tyre, mund të jetë e dëmshme t’u thuash njerëzve se kanë një çrregullim të pashërueshëm të trurit. Por përshkrimi i tillë i autizmit, me tone kaq negative dhe të pasakta, mund të jetë vërtet i dëmshëm. Ekspertët e fushës së autizmit nuk do ta pranonin këtë përshkrim. Madje, një përshkrim i tillë nënvlerëson përparimet e jashtëzakonshme që janë bërë në kuptimin e autizmit – pikërisht falë punës së atyre shkencëtarëve që po kritikohen.
A duam vërtet të kthehemi në kohën kur për autizmin fajësoheshin “nënat frigorifer” – të ftohta emocionalisht?
Në mjekësinë fizike, një diagnozë shpesh përfaqëson një lajm të keq – sinjal për një problem fizik, që mund të shkaktojë vuajtje dhe kërkon trajtim. Dhe kjo mund të sjellë ankth të zgjatur, vendime të gabuara dhe ndjenjë identiteti si “i sëmurë”.
Por në rastin e autizmit, ka prova të qarta se diagnoza shpesh përjetohet pozitivisht. Për prindërit që kanë vite duke kërkuar një shpjegim për sjelljet e fëmijës, ajo ofron një përgjigje, qartësi, dhe qasje në mbështetje e komunitet.
Për të rriturit që diagnostikohen më vonë, pas dekadash përjashtimi dhe ndjenjash të të qenit “ndryshe”, një diagnozë mund të jetë shpjegimi i munguar. Fraza si “më në fund jeta ime ka kuptim” ose “më në fund gjeta njerëzit e mi” janë shumë të zakonshme. Shumë individë neurodivergjentë e përshkruajnë diagnozën si një manual udhëzimi për jetën. Siç tha Robin Ince, shkrimtar dhe prezantues, pasi u diagnostikua me ADHD në moshën 52-vjeçare: “Nuk jam më i humbur në univers”.
Një valë dëshmish personale nga gra autike të diagnostikuara me vonesë ka qenë thelbësore për rritjen e vetëdijes për gratë e “humbura” nga sistemi diagnostik. Në kujtimet e saj Girl Unmasked: How Uncovering My Autism Saved My Life, Emily Katy përshkruan një jetë me ankth, vetëdëmtim dhe tentativa vetëvrasjeje – dhe mënyrën sesi një diagnozë me autizëm i ndryshoi gjithçka: “Për herë të parë kuptova gjithçka për jetën time me qartësi të re … ishte një ndjesi çlirimi e pabesueshme”. Ajo është tani një infermiere e specializuar në shëndet mendor.
Pretendimet për “diagnostikim të pamerituar” bien poshtë kur shikon nga afër procesin rigoroz dhe të gjatë të një vlerësimi për autizëm – që shpesh kërkon vite pritjeje dhe përfshin analiza të thella. Nuk është një sistem i përsosur – por është shumë larg nga një sistem që mund të “manipulohet lehtë”.
Matt Cain, i cili u diagnostikua me autizëm në të 50-at e tij, është një shkrimtar dhe prezantues britanik. Ai është më i njohur për romanet The Madonna of Bolton, The Secret Life of Albert Entwistle, Becoming Ted dhe One Love. Në listën e Nderimeve të Vitit të Ri 2025, Cain u emërua Anëtar i Urdhrit të Perandorisë Britanike (MBE) për kontributin e tij në kulturën LGBTQ+.
Mendova se ishte fakti që isha homoseksual që e bëri jetën time kaq të vështirë. Pastaj, në moshën 50-vjeçare, mora një diagnozë që më hapi sytë…
Konceptele që qëndrojnë pas pretendimeve për mbidiagnozim në mjekësinë fizike nuk funksionojnë mirë në fushën e autizmit. Rritja pothuajse nëntëfish e diagnozave të këtij çrregullimi nuk duhet parë si një trend shqetësues drejt një “kulture të pranimit të verbër të pallavrave për shëndetin mendor”. Përkundrazi, ajo duhet festuar si një shenjë e një shoqërie të qytetëruar që njeh vështirësitë me të cilat përballen disa nga qytetarët e saj dhe pranon nevojën e tyre për njohje dhe mbështetje. Në fakt, kjo rritje mund të shihet si një rezultat i mirëpritur i përpjekjeve për të hequr stigmën nga të gjitha format e sëmundjeve mendore.
Ndoshta më e rëndësishmja: një diagnozë për autizëm shihet pothuajse në mënyrë universale si një portë drejt kuptimit – me përfitime të mëdha për identitetin personal dhe vetëvlerësimin. Kjo nuk është diçka që duhet kufizuar apo mbajtur mënjanë. Ata që ngrejnë shqetësime për mbidiagnozimin – qofshin të dhembshur apo të zemëruar – duket se nuk e kanë kuptuar siç duhet autizmin dhe vetë procesin e diagnostikimit.
Autizmi nuk është një modë diagnostike, por një pasqyrim i diversitetit njerëzor – dhe bota ka nevojë të përshtatet me të. Mohimi i kësaj sjell shumë më shumë dëm sesa çdo “mbidiagnozim” i pretenduar ndonjëherë.
*Gina Rippon është profesoreshë emeritus e neuroimazherisë
Përgatiti për botim: L.Veizi