15 nëntor 1859 – Athinë, Greqi
Nga Leonard Veizi
Një foto e shkrepur në një çast të caktuar, vite më vonë të kthen pas te kujtime që mendoje se i kishe harruar prej kohësh. Ajo bëhet si një portë e vogël, që hapet papritur dhe të fton të hysh në një botë që ende jeton diku brenda teje…
…Fotoja në fjalë është shkrepur pikërisht tek Qendra apo Akademia Zhapa, gjatë një vizite pune në Athinë. Dhe pikërisht kur njihesh me këtë vend, nis e mediton: çfarë ndodhi me djalin që iku nga Labova e Tepelenës dhe investoi një nga qendrat më të mëdha të Athinës, atë që vazhdon të quhet Akademia “Zappeion”? Në ato çaste, ndërsa sheh shkallët e mermerta dhe simbolikat e lashtësisë, e kupton se historia nuk është e largët – ajo të shikon në sy dhe të flet. Madje të kujton se herë-herë, një njeri i vetëm mund të ringjallë ëndrrat e një qytetërimi të tërë.
Rikthimi i një miti të lashtë
Në amfiteatrin e kohës, ku jehona e shekujve shpesh humbet në pluhur, zëra të lashtë gjetën sërish një dëgjues. Për më shumë se pesëmbëdhjetë shekuj, lavdia e Lojrave Olimpike kishte mbetur një pëshpërimë e ëmbël – një mit i fjetur në gërmadhat e Athinës. Por zemra njerëzore nuk e humbet kurrë etjen për madhështi, unitet dhe garë të pastër.
Dhe pastaj, në 15 nëntor të vitit 1859, ndodhi një mrekulli e qetë, por e jashtëzakonshme: ringjallja e Lojrave Olimpike moderne.
Shqiptari që ringjalli një qytetërim
Kjo ringjallje nuk erdhi me trumbeta perandorësh, por me vizionin e palodhur dhe shpirtin e një njeriu: Vangjel Zhapës. I lindur në Labovën e Sipërme në vitin 1800, ai u largua nga fshati në moshën 13-vjeçare për t’u hedhur në rrjedhën e historisë. Në Janinë gjeti mbështetjen e Vangjel Meksit – mjek, studiues dhe përkthyesi i parë i Dhiatës së Re në shqip.
Në moshën 20-vjeçare, Zhapa u rreshtua me forcat e Ali Pashë Tepelenës, më pas me kryengritësit grekë për pavarësi, duke luftuar pranë suljotëve të Marko Boçarit.
Nga luftëtari tek filantropi vizionar
Pas revolucionit grek, Zhapa u vendos në Rumani ku u përfshi në tregun e pasurive të paluajtshme. Brenda pak vitesh, ai u bë një ndër afaristët më të pasur të Evropës Lindore. Por pasuria për të nuk kishte vlerë pa shërbimin ndaj shoqërisë.
Ai dhuroi shuma të mëdha për shkolla, biblioteka dhe institucione arsimore, nga Stambolli deri në Labovë, duke kultivuar një vizion të qartë: ngritjen shpirtërore dhe kulturore të njerëzimit.
Lojrat Olimpike të Zhapës
Në vitin 1859, falë nismës së tij, Athina organizoi Lojrat Olimpike moderne – të quajtura fillimisht “Lojrat Olimpike të Zhapës”. Ato u shndërruan në pararendëset direkte të Lojrave Olimpike që njohim sot. Zhapajadha nuk ishte thjesht një ngjarje sportive, por një vizion i madh për paqe, garë të ndershme dhe bashkim mes popujve. Nga një shqiptar zemërgjerë, lindi ringjallja e një tradite që bashkon botën – një flakë që nuk është shuar kurrë.
Vdekja dhe trashëgimia
Vangjel Zhapa vdiq më 1865, por trashëgimia e tij vazhdon të frymëzojë.
Lojrat Olimpike moderne e mbajnë ende gjallë emrin dhe frymën e tij, ndërsa Akademia Zappia në Athinë qëndron si dëshmi e prekshme e një jete të jashtëzakonshme – jetës së një njeriu që besoi se lavdia e lashtë meritonte t’i dhurohej sërish botës.