Nga Gordon Brown
Një gjykatë speciale, e ngjashme me atë të Nurembergut, jo vetëm që do ta detyrojë Rusinë të japë llogari për agresionin e saj, por do të tregojë gjithashtu se respektimi i së drejtës ndërkombëtare mbetet themeli i rendit botëror.
Vladimir Putini ka arsye të jetë i shqetësuar. Që nga gjyqet e nazistëve në Nuremberg dhe të kriminelëve japonezë të luftës në Tokio, rrallëherë ka ndodhur që kaq shumë vende dhe udhëheqës botërorë të bashkohen për të kërkuar drejtësi ndaj atyre që kanë sjellë terror, vdekje dhe mjerim mbi miliona njerëz të pafajshëm.
Vendimi për të ndjekur penalisht rrethin e ngushtë të Putinit për krimin e agresionit, i arritur këtë muaj përmes një marrëveshjeje mes Këshillit të Evropës dhe Bashkimit Evropian, është historik. Ai ofron një rreze shprese në një epokë të shënuar nga kaosi, polarizimi dhe dobësimi i normave ndërkombëtare.
Tribunali i posaçëm nuk është vetëm një instrument juridik. Ai është edhe një deklaratë politike dhe morale: se nuk duhet të ekzistojë më asnjë strehë e sigurt për ata që urdhërojnë mizori lufte dhe shkatërrim të qëllimshëm të jetës civile.
Në shënjestër do të jenë njerëzit më të afërt të presidentit rus – gjeneralë, burokratë dhe funksionarë të lartë – që planifikuan dhe mbështetën agresionin kundër Ukrainës. Drejtësia mund të ketë vonuar, por nuk po shmanget më.
Katër vjet pas pushtimit të Ukrainës, makineria ruse e luftës duhet të japë llogari për konfliktin e parë të nisur nga një fuqi e madhe në Evropë që nga viti 1945. Ajo duhet të shpjegojë përgjegjësinë për humbjet e mëdha njerëzore, për shkatërrimin e qyteteve dhe për vuajtjet e miliona civilëve.
Sipas vlerësimeve të Qendrës për Studime Strategjike dhe Ndërkombëtare (CSIS), deri në 100 mijë ushtarë ukrainas kanë humbur jetën. Vetëm gjatë prillit 2026, më shumë se 1.600 civilë ukrainas u vranë ose u plagosën rëndë. Shkolla, spitale dhe objekte të tjera civile me vlerë qindra miliarda dollarë janë shkatërruar qëllimisht.
Rrethi i Putinit duhet të shpjegojë gjithashtu pse ka qenë i gatshëm të sakrifikojë, sipas disa vlerësimeve, afro gjysmë milioni ushtarë rusë. Dhe, ndryshe nga vetë Putini, bashkëpunëtorët e tij mund të gjykohen edhe gjatë kohës që mbajnë poste shtetërore, madje edhe në mungesë.
Në zemër të këtij procesi qëndron parimi i llogaridhënies sipas ligjit. Krimi i agresionit prek të gjithë ata që planifikojnë, nxisin ose zbatojnë një luftë të paligjshme. Megjithatë, si në çdo proces serioz penal, fajësia individuale duhet të provohet përtej çdo dyshimi të arsyeshëm.
Tribunali i posaçëm për krimin e agresionit kundër Ukrainës, i ngritur në kuadër të Këshillit të Evropës, po përgatit aktualisht rregullat procedurale dhe po përzgjedh gjyqtarë e prokurorë me përvojë. Ata do të shqyrtojnë me kujdes provat që lidhen me sulmet ndaj objektivave civile dhe vrasjen pa dallim të civilëve.
Kjo nismë është fryt i një përpjekjeje shumëvjeçare të udhëhequr fillimisht nga juristi i njohur Philippe Sands dhe një grup ekspertësh ndërkombëtarë të së drejtës, të mbështetur nga presidenti ukrainas Volodymyr Zelenskyy dhe nga një numër gjithnjë e më i madh qeverish.
Ndërkohë, procesi i llogaridhënies ka nisur tashmë. Gjykata Ndërkombëtare Penale ka lëshuar urdhër-arreste për Vladimir Putinin dhe Maria Lvova-Belova, komisioneren ruse për të drejtat e fëmijëve, për rolin e tyre në deportimin e paligjshëm të mijëra fëmijëve ukrainas drejt Rusisë.
Po ashtu, urdhër-arreste janë lëshuar edhe për ish-ministrin e Mbrojtjes Sergei Shoigu dhe për Valery Gerasimov, shefin e Shtabit të Përgjithshëm të forcave të armatosura ruse, të cilët akuzohen për sulmet sistematike ndaj infrastrukturës ukrainase që lanë qytete të tëra në gërmadha dhe miliona njerëz pa energji elektrike.
Megjithatë, një gjykatë e ngjashme me Nurembergun mbetet e domosdoshme. Edhe pse Gjykata Ndërkombëtare Penale ka juridiksion mbi krimet e luftës, krimet kundër njerëzimit dhe gjenocidin, ajo nuk mund të ndjekë penalisht udhëheqësit rusë për vetë krimin e agresionit.
Arsyeja është e thjeshtë: Rusia nuk është palë në Statutin e Romës, traktatin themelues të Gjykatës Ndërkombëtare Penale. Për më tepër, vetoja e saj në Këshillin e Sigurimit të OKB-së e bën pothuajse të pamundur referimin e çështjes në këtë gjykatë.
Për pasojë, mbetet vetëm rruga e një tribunali të posaçëm. Precedenti i tij gjendet në Deklaratën e Pallatit të Shën Jakobit të vitit 1941, e njohur edhe si Deklarata e Londrës, kur një grup shtetesh aleate shpalli se nuk do të kishte strehë të sigurt për agresorët dhe kriminelët e luftës.
I njëjti parim që u aplikua ndaj nazistëve pas Luftës së Dytë Botërore justifikon sot ndjekjen penale të krimeve kryesore të Putinit: planifikimin, përgatitjen dhe zbatimin e pushtimit ushtarak, okupimit dhe përpjekjes për aneksimin e Ukrainës, një proces që nisi me pushtimin e Krimesë në vitin 2014.
Paralelja me Nurembergun nuk është thjesht simbolike. Ajo gjykatë kishte juridiksion mbi krimet kundër paqes, krimet e luftës dhe krimet kundër njerëzimit, ndërsa një pjesë e konsiderueshme e akuzave lidhej pikërisht me agresionin si krim ndërkombëtar.
Ndjekja penale e klikës së Kremlinit përputhet drejtpërdrejt me misionin e Këshillit të Evropës, i krijuar pas Luftës së Dytë Botërore për të mbrojtur sundimin e ligjit, demokracinë dhe të drejtat e njeriut në një kontinent të rrënuar nga lufta.
Mbi të gjitha, kjo nismë dërgon një mesazh të qartë: se rendi ndërkombëtar i bazuar në rregulla mbetet ende mjeti më i mirë për të ndërtuar një botë më të sigurt dhe më paqësore.
Siç shprehet Kaja Kallas, përfaqësuesja e lartë e Bashkimit Evropian për politikën e jashtme: “Krimet e pandëshkuara vetëm sa inkurajojnë mizori të reja.”
Ndërsa Michael McGrath, komisioneri evropian për demokracinë, drejtësinë dhe sundimin e ligjit, e quan këtë një moment vendimtar: “Nuk mund të ketë paqe të qëndrueshme pa drejtësi dhe nuk mund të ketë drejtësi pa llogaridhënie.”
Nevoja për veprim të vendosur, parimor dhe të koordinuar është e pamohueshme. Pavarësisht shkeljeve të shumta të së drejtës ndërkombëtare, nga Gaza dhe Sudani deri në Republikën Demokratike të Kongos dhe Mianmar, bota ende nuk është zhytur plotësisht në një rend pa ligje dhe pa rregulla.
Sot, një numër rekord çështjesh po shqyrtohen nga gjykatat ndërkombëtare, ndërsa pothuajse njëqind shtete mbështesin një konventë të re të OKB-së për parandalimin dhe ndëshkimin e krimeve kundër njerëzimit.
Rreziqet janë të mëdha. Sundimi i ligjit po sfidohet si nga rritja e autoritarizmit, ashtu edhe nga dobësitë e institucioneve ndërkombëtare përballë krizave globale që asnjë shtet nuk mund t’i përballojë i vetëm.
Prandaj fati i Putinit dhe, më urgjentisht, i bashkëpunëtorëve të tij më të afërt ka rëndësi përtej Ukrainës. Nëse ata mbahen përgjegjës, do të riafirmohet një nga parimet themelore të qytetërimit modern: se askush nuk është mbi ligjin dhe se shkelja e tij sjell pasoja reale.
Tiranët dhe ndihmësit e tyre duhet ta dinë se epoka e pandëshkueshmërisë nuk mund të zgjasë përgjithmonë. Ata mund të fshihen për një kohë, por drejtësia do t’i kërkojë kudo që të jenë.