Nga Leonard Veizi
Nëse shkon në Paris të sugjerojnë të shohësh Muzeun e Luvrit se do të mbetesh pa mend nga arti vizual. Nëse shkon në Londër duhet të shohësh British Muze që të mësosh historinë e botës. Por nëse shkon në Nju Jork medoemos duhet të shohësh Art Metropolitan. Dhe vizita në një prej qendrave më nevralgjike të metropolit amerikan, pikërisht në Muzeun Metropolitan të Artit, është befasuese.
Në pranverën e vitit 1872, në zemër të Nju Jork hapi dyert një institucion që do të shndërrohej në një nga tempujt më të rëndësishëm të artit botëror: Muzeu Metropolitan i Artit. Ai lindi nga ambicia e koleksionistëve, intelektualëve dhe filantropëve amerikanë për t’i dhënë Shteteve të Bashkuara një qendër kulturore të denjë për traditat e mëdha evropiane. Fillimi ishte modest, por vizioni i gjerë: të përmblidhej historia e qytetërimit njerëzor nëpërmjet veprave të artit. Me kalimin e dekadave, muzeu u rrit si një qytet brenda qytetit. Sallat e tij u mbushën me objekte nga Egjipti i lashtë, Greqia dhe Roma, me artin mesjetar evropian, me krijime nga Azia, Afrika dhe Amerikët. Çdo galeri u bë një kapitull më vete i historisë njerëzore, një udhëtim që e çon vizitorin nga gurët e tempujve të lashtë deri te ngjyrat e pikturës moderne.
Një Qytetërim brenda Mureve
Me kalimin e dekadave, MET u rrit si një “qytet brenda qytetit”. Godina aktuale në Central Park, e projektuar nga arkitektët Richard Morris Hunt dhe Calvert Vaux, u bë shtëpia e miliona thesareve. Sot, muzeu operon përmes një strukture gjigante që përfshin: 17 departamente të veçanta që funksionojnë si institute kërkimore, nga Arti Egjiptian deri te Instituti i Kostumeve.
Mbi 2 milionë artefakte që mbulojnë 5,000 vjet histori. Vizitori mund të kalojë nga Tempulli i Dendurit (një tempull i vërtetë egjiptian i shpëtuar nga përmbytjet e Nilit) te sallat e mbushura me pikturat e Rembrandt, Nga një sarkofag egjiptian te një pikturë impresioniste, nga një qilim persian te një maskë rituale afrikane, duke përjetuar në pak hapa evolucionin estetik të njerëzimit. Vermeer apo Van Gogh.
Madhështia e MET nuk është vetëm ajo që shihet në galeri, por edhe ajo që ndodh në laboratorët e tij të fshehtë. Një ushtri shkencëtarësh përdorin rreze X, analiza kimike dhe teknologji lazer për të restauruar veprat dhe për të zbuluar sekrete të fshehura nën shtresat e bojës apo metaleve.
MET është gjithashtu dhe një nga botuesit më të mëdhenj të librave të artit në botë, duke prodhuar katalogë që shërbejnë si tekste bazë për universitetet globale. Por Muzeu nuk është një varrezë objektesh; ai organizon koncerte, performanca dhe ligjërata që i japin jetë hapësirave të tij historike.
Kapitulli shqiptar, “Thesari i Vrapit”
Në fillim të shekullit XX, në këtë rrëfim universal u shtua edhe një histori e ardhur nga Ballkani. Në sallat e muzeut mbërriti i ashtuquajturi Thesari i Vrapit, një grup relikesh të Mesjetës së hershme të zbuluara në një fshat pranë Tiranë. Enë ceremoniale, varëse, zbukurime të gdhendura në fildish dhe objekte prej ari e argjendi dëshmonin për një kulturë të rafinuar materiale dhe për një botë të largët në kohë.
Arkeologjia e zonës ka zbuluar mbetje vatrash për shkrirje metalesh, çka ka bërë disa studiues të mendojnë se këto objekte janë punime të artizanëve vendas – një dëshmi e hershme e mjeshtërisë metalpunuese në Ballkan. Të tjerë kanë sugjeruar një origjinë më të gjerë historike: sipas tyre, thesari mund t’i ketë përkitur një udhëheqësi avar, pjesë e elitave nomade që lëviznin në Evropën Qendrore dhe Juglindore gjatë shekujve VI–VIII. Në këtë mënyrë, objektet shndërrohen në gjurmë të rrjeteve të shkëmbimit kulturor që lidhnin kontinente dhe popuj.
Rruga drejt Amerikës është po aq domethënëse sa vetë zbulimi. Thesari ishte pjesë e koleksionit të bankierit dhe filantropit të njohur John Pierpont Morgan, i cili, sipas rrëfimeve të kohës, e kishte blerë nga një diplomat austro-hungarez që kishte shërbyer në rajon. Kjo histori pasqyron fatin e shumë objekteve arkeologjike të Evropës Juglindore gjatë shekullit XIX, të cilat udhëtuan drejt koleksioneve perëndimore përpara se të gjenin strehë në muzetë e mëdhenj botërorë.
Sot, prania e Thesarit të Vrapit në MET mbetet një kujtesë e dyfishtë: e pasurisë kulturore që buron nga hapësira shqiptare dhe e rrugëve të ndërlikuara që ndjek arti për t’u bërë pjesë e trashëgimisë universale.
Në sallat e gurta të Metropolit, objektet e vogla prej ari, argjendi e fildishi dëshmojnë se historia e qytetërimit nuk është kurrë lokale. Ajo është një rrëfim i përbashkët njerëzor – një histori që vazhdon të shkruhet sa herë që një vizitor ndalet përballë një vepre arti dhe sheh në të pasqyrën e vetes.