Përgatiti: Leonard Veizi
Më 29 janar 1595, në Londrën elizabetiane, publiku anglez u përball për herë të parë me një nga historitë më të fuqishme të dashurisë që kultura perëndimore ka njohur ndonjëherë: tragjedinë “Romeo dhe Zhuljeta” të Uilliam Shekspirit. Vënia e saj e parë në skenë nuk ishte thjesht një ngjarje teatrale, por fillimi i një udhëtimi kulturor që do të kapërcente shekuj, gjuhë dhe kufij, duke e shndërruar dramën në një mit universal të dashurisë së pamundur.
Londra e Shekspirit dhe teatri si argëtim popullor
Në fund të shekullit XVI, Londra ishte një qytet në zgjerim të shpejtë, i trazuar nga sëmundjet, varfëria, por edhe nga një etje e madhe për argëtim dhe tregim historie. Teatri ishte forma më e gjallë e kulturës urbane: i lirë, i drejtpërdrejtë dhe emocionalisht i fuqishëm. Në këtë kontekst, Shekspiri – ende një dramaturg relativisht i ri – po eksperimentonte me forma dramatike që ndërthurnin poezinë, dhunën, humorin dhe ndjenjën.
“Romeo dhe Zhuljeta” u shfaq me shumë gjasë në një nga teatrot e hapura të Londrës, si The Theatre ose më pas The Curtain, përpara se Shekspiri të lidhej përfundimisht me Globe Theatre. Publiku ishte i përzier: nga aristokratë dhe oborrtarë, deri te zejtarë, tregtarë dhe punëtorë të thjeshtë. Dhe pikërisht kjo dramë, me gjuhën e saj poetike por të kuptueshme, arriti t’i prekte të gjithë.
Një histori e vjetër, një zë krejtësisht i ri
Historia e Romeos dhe Zhuljetës nuk ishte krejtësisht origjinale. Ajo kishte rrënjë në traditën italiane, sidomos në tregimin e Mateo Bandelos dhe në versionin anglez të Artur Brukut (The Tragical History of Romeus and Juliet, 1562). Por ajo që bëri Shekspiri ishte revolucionare: ai e shndërroi një rrëfim moralizues në një tragjedi të gjallë rinore, ku dashuria, pasioni dhe rebelimi përplasen me urrejtjen e trashëguar dhe rendin shoqëror.
Shekspiri i dha dramës një ritëm të shpejtë, dialogë të mbushur me poezi dhe humor, dhe personazhe dytësore që e pasurojnë botën dramatike – nga Merkutio ironik te dadoja e Zhuljetës, një figurë e rrallë për realizmin e saj emocional.
Popullariteti i menjëhershëm dhe suksesi gjatë jetës së autorit
Krahas “Hamletit”, “Romeo dhe Zhuljeta” ishte drama më e shfaqur e Shekspirit gjatë kohës kur ai ishte ende gjallë. Publiku e adhuronte intensitetin emocional, tragjedinë e dy të rinjve që vdesin jo për shkak të fajit personal, por për shkak të një bote të verbër nga urrejtja dhe kodi i nderit.
Në një epokë ku martesat shpesh ishin të rregulluara dhe dashuria individuale kishte pak peshë shoqërore, historia e Romeos dhe Zhuljetës ishte një akt i heshtur rebelimi kulturor. Ajo fliste për zgjedhjen personale, për fuqinë e ndjenjës dhe për çmimin e rëndë që paguhet kur shoqëria refuzon të dëgjojë brezin e ri.
Dalja jashtë Anglisë, Shekspiri bëhet evropian
Një fakt domethënës për ndikimin e hershëm të kësaj drame është se “Romeo dhe Zhuljeta” ishte ndër veprat e para shekspiriane të shfaqura jashtë Anglisë. Në vitin 1604, vetëm nëntë vjet pas vënies së parë në skenë në Londër, një version i shkurtuar dhe i thjeshtëzuar i saj u shfaq në Bavari, në Gjermani.
Ky version, i përshtatur për publikun kontinental dhe për trupat shëtitëse angleze, dëshmon se Shekspiri kishte nisur tashmë të shndërrohej në një autor evropian, shumë përpara se të kthehej në “klasik botëror”. Drama e dy dashnorëve nga Verona i fliste po aq fuqishëm publikut gjerman sa atij londinez.
Trashëgimia kulturore, nga skena te miti universal
Që nga ajo ditë e janarit 1595, “Romeo dhe Zhuljeta” nuk ka reshtur së jetuari. Ajo është vënë në skenë mijëra herë, është përshtatur në opera, balete, filma, muzikale dhe romane, duke u bërë një nga tekstet më të njohura të qytetërimit perëndimor.
Historia e dy të rinjve që duan më shumë se sa u lejohet, dhe vdesin sepse bota e të rriturve nuk di të falë, vazhdon të mbetet aktuale. Në këtë kuptim, 29 janari 1595 nuk shënon vetëm premierën e një drame, por lindjen e një miti kulturor, që edhe sot, pas më shumë se katër shekujsh, vazhdon të flasë me të njëjtën forcë.
Në skenën londineze të asaj dite dimri, Shekspiri nuk vuri thjesht në skenë një tragjedi. Ai i dhuroi botës një histori që nuk i përket më as Anglisë, as shekullit XVI – por njerëzimit.