Një çmim përtej relativitetit: zbulimi që ndihmoi në ndryshimin e kuptimit të dritës dhe hodhi themelet e fizikës kuantike.
Përgatiti: Leonard Veizi
Më 9 nëntor 1921, Akademia Mbretërore Suedeze e Shkencave vendosi t’i jepte Albert Ajnshtajnit Çmimin Nobel për Fizikë të vitit 1921, në shenjë mirënjohjeje për shërbimet e tij ndaj fizikës teorike dhe, në veçanti, për zbulimin e ligjit të efektit fotoelektrik. Ishte një vlerësim për një prej ideve që do të ndryshonin rrënjësisht mënyrën se si shkenca e kuptonte dritën.
Ajnshtajni ishte tashmë një emër i njohur në qarqet shkencore ndërkombëtare. Teoria e relativitetit të përgjithshëm, e publikuar në vitin 1915, kishte tronditur konceptet tradicionale mbi hapësirën, kohën dhe gravitetin. Megjithatë, Akademia Suedeze zgjodhi të mos e lidhte çmimin drejtpërdrejt me relativitetin, një teori që në atë kohë vazhdonte të ngjallte debate dhe kërkonte verifikime të mëtejshme eksperimentale. Në vend të saj, u vlerësua puna e tij mbi efektin fotoelektrik, një zbulim me pasoja të jashtëzakonshme për zhvillimin e fizikës moderne.
Viti 1905 dhe ideja që ndryshoi fizikën
Për të kuptuar arsyen e këtij vlerësimi duhet të kthehemi në vitin 1905, i njohur si «viti i mrekullive» i Ajnshtajnit. Në atë kohë, ai ishte vetëm 26 vjeç dhe punonte në Zyrën e Patentave në Bernë të Zvicrës. Larg laboratorëve të mëdhenj dhe institucioneve prestigjioze universitare, ai botoi disa punime që do të tronditnin themelet e fizikës klasike.
Njëri prej tyre trajtonte efektin fotoelektrik, një dukuri fizike e vërejtur më herët nga shkencëtarë të tjerë, por ende e pashpjeguar plotësisht.
Fenomeni kishte të bënte me çlirimin e elektroneve nga sipërfaqja e një materiali, zakonisht metali, kur mbi të binte dritë me frekuencë të përshtatshme. Fizikanët e dinin se kjo dukuri ekzistonte, por shpjegimi i saj nuk përputhej plotësisht me teorinë klasike të dritës, sipas së cilës energjia e saj përhapej në mënyrë të vazhdueshme.
Ajnshtajni propozoi një ide revolucionare: drita nuk duhej kuptuar vetëm si valë, por edhe si e përbërë nga kuante të veçanta energjie. Çdo kuant mbart një sasi energjie të përcaktuar nga frekuenca e dritës. Më vonë këto kuante do të njiheshin me emrin fotone.
Sipas këtij shpjegimi, një elektron mund të largohet nga sipërfaqja e metalit vetëm nëse merr energji të mjaftueshme nga fotoni që e godet. Kjo do të thoshte se rëndësi vendimtare nuk kishte thjesht intensiteti i dritës, por edhe frekuenca e saj.
Ishte një hap i madh drejt fizikës kuantike, degës së shkencës që do të ndryshonte kuptimin tonë mbi materien dhe energjinë.
Çmimi Nobel që nuk iu dha për relativitetin
Në vitin 1919, emri i Ajnshtajnit ishte bërë i njohur në të gjithë botën, pasi vëzhgimet astronomike gjatë eklipsit diellor ofruan prova në mbështetje të parashikimit të tij mbi përkuljen e dritës nga graviteti i Diellit. Teoria e relativitetit të përgjithshëm e kishte kthyer në një figurë ndërkombëtare.
Megjithatë, kur erdhi momenti i vlerësimit me çmimin më prestigjioz shkencor, Komiteti i Nobelit zgjodhi një rrugë tjetër. Teoria e relativitetit vazhdonte të ishte objekt diskutimesh shkencore dhe filozofike, ndaj Akademia vendosi të mos e përdorte atë si motivim për çmimin.
Çmimi Nobel për Fizikë i vitit 1921 iu rezervua Ajnshtajnit dhe u shpall zyrtarisht më 9 nëntor 1922, jo më 9 nëntor 1921. Ceremonia e dorëzimit u zhvillua më 10 dhjetor 1922 në Stokholm, por shkencëtari nuk ishte i pranishëm, pasi ndodhej në një udhëtim në Japoni. Çmimin e mori në emër të tij përfaqësuesi diplomatik gjerman në Suedi.
Nga zbulimi shkencor te teknologjia moderne
Rëndësia e efektit fotoelektrik nuk mbeti e kufizuar në debatet teorike të fizikës. Me kalimin e kohës, parimi i tij u bë pjesë e zhvillimeve të shumta teknologjike.
Qelizat fotoelektrike, sensorët e dritës, fotodetektorët dhe një pjesë e teknologjive që shndërrojnë energjinë e dritës në sinjale elektrike lidhen me këtë fenomen. Edhe zhvillimi i fizikës moderne të gjysmëpërçuesve dhe i teknologjive diellore mbështetet në parimet kuantike që Ajnshtajni ndihmoi të vendoseshin.
Në vitin 1923, fizikani amerikan Robert Millikan, i cili fillimisht kishte qenë skeptik ndaj hipotezës së Ajnshtajnit, konfirmoi eksperimentalisht ligjin e efektit fotoelektrik, duke i dhënë mbështetje të rëndësishme parashikimeve të tij.
Albert Ajnshtajni vazhdoi veprimtarinë shkencore edhe për shumë vite. Në vitin 1933, pas ardhjes në pushtet të nazistëve në Gjermani dhe për shkak të përndjekjes antisemite, ai u largua nga Evropa dhe u vendos në Shtetet e Bashkuara, ku punoi në Institutin për Studime të Avancuara në Prinston. Vdiq më 18 prill 1955.
Çmimi Nobel i vitit 1921 mbetet një nga episodet më domethënëse të historisë së shkencës. Ai na kujton se zbulimet që ndryshojnë botën nuk janë gjithmonë ato që bëjnë më shumë bujë në momentin e parë. Ndonjëherë një ide e hedhur në një punim shkencor, nga një nëpunës i ri i zyrës së patentave, mund të hapë një epokë të tërë të dijes njerëzore. Dhe Ajnshtajni ishte pikërisht njeriu që e bëri këtë.
