Last Updated on 02/07/2025 by adminfjala
Një biografi filmike për Frantz Fanon dhe disa filma të rinj të jashtëzakonshëm po gjejnë sukses në rrjetet sociale, por mbeten të padukshëm në festivalet e mëdha të filmit.
Rokhaya Diallo*
Franca ka qenë historikisht një nga vendet më të përfshira në tregtinë transatlantike të skllevërve në Europë. Pas Britanisë, Franca kishte perandorinë e dytë më të madhe koloniale. Dihet se 1.38 milionë njerëz janë deportuar në të paktën 4,220 ekspedita të dokumentuara franceze për tregtinë e skllevërve. Megjithatë, historitë e jetës së këtyre njerëzve mungojnë thuajse plotësisht në imagjinatën kolektive franceze.
E rritur në Francë, imazhet e vetme që kam parë në ekran për këtë krim kundër njerëzimit ishin ato të realizuara nga kinematografia amerikane. Mësova për të nga seriali i viteve 1970 Roots dhe filmi Amistad i Steven Spielberg. Edhe sot në Francë, referencat për të paraqitur tmerret e përjetuara nga të skllavëruarit janë filma si 12 Years a Slave apo Django Unchained – që janë prodhime të Hollivudit.
Megjithë përpjekjet e disa kineastëve francezë me origjinë nga kolonitë dhe me rrënjë personale në historinë e skllavërisë – si Guadelupiani Christian Lara (Vivre Libre ou Mourir, 1980; Bitter Sugar, 1998) apo Martinikani Guy Deslauriers (Middle Passage, 2000) – skllavëria si fenomen francez mbetet pothuajse e padukshme në ekranet tona. Paradoksalisht, filmi i parë që trajtoi skllavërinë në Karaibet franceze dhe që pati sukses në treg (Case Départ, 2011), ishte një komedi, që nuk u përball kurrë realisht me natyrën strukturore të shtypjes që përshkruante.
Ndaj, kur më në fund pashë në ekranin e madh një histori për viktimat e skllavërisë franceze, të vendosur në kolonitë franceze, ndjesia ishte thellësisht prekëse. Regjisori Simon Moutaïrou, me të cilin fola vitin e kaluar për filmin e tij No Chains No Masters, më tha:
“Si një adhurues i ri i kinemasë, gjithmonë më ka goditur mungesa e kësaj teme – skllavëria, arratisja (marronage) – në kinemanë franceze.”
Për herë të parë në historinë e filmit francez, po tregohej historia e viktimave të skllavërisë në shekullin XVIII – në Ishullin e Francës (sot Mauritius) në Oqeanin Indian, atëherë nën zotërimin e kurorës franceze. Përveç estetikës së lëmuar, që paraqet trupat e zezakëve në mënyrë jashtëzakonisht sublime, vendimi i regjisorit për të vënë në qendër marronage-in (arratisjen e të skllavëruarve), përfshirjen e gjuhëve afrikane si wolof, si dhe një dimension shpirtëror, i jep këtij filmi një ton unik.
Vetëm këtë vit, një film biografik iu kushtua më në fund një figure monumentale, që duhej të ishte burim krenarie kombëtare për Francën. Me filmin Fanon, regjisori Jean-Claude Barny nga Guadelupa (njohur për serialin novator Tropiques Amers, 2007, mbi skllavërinë në Martinikë), i jep jetë historisë së jashtëzakonshme të Frantz Fanon.
Fanon, psikiatër i lindur në Martinikë, shkroi për efektet psikologjike të kolonializmit, duke u bazuar në përvojën e tij si mjek në Algjeri – por ai nuk u mjaftua me shkrime. Ai iu bashkua revolucionit algjerian kundër Francës, u bë zëdhënës i FLN-së (Fronti i Çlirimit Kombëtar). Vdiq në vitin 1961, vetëm një vit para se Algjeria të fitonte pavarësinë. Por me vetëm dy libra, ai frymëzoi lëvizje çlirimtare dhe antikoloniale në gjithë botën.
Megjithatë, në Francë, asnjë shkollë nuk mban emrin e tij. Në vitin 2019, këshilli bashkiak i Bordosë – një qytet thellësisht i lidhur me trashëgiminë e skllavërisë dhe kolonializmit – miratoi një propozim për të emërtuar një rrugicë me emrin Fanon, por kryebashkiaku Alain Juppé, ish-kryeministër, e rrëzoi nismën.
Filmi prekës i Barny fillon me mbërritjen e Fanonit në Algjeri, dhe ndjek rrugëtimin e dhimbshëm të një psikiatri të përkushtuar me trup e shpirt në një vend që kërkon të çlirohet nga sundimi kolonial. Filmi krijon një rezonancë të fuqishme mes dy territoreve – Martinikës së Fanonit, e formësuar nga skllavëria, dhe Algjerisë, e pushtuar brutalisht nga trupat franceze në 1830.
Përballë racizmit dhe përjashtimit, Fanon dokumentonte çdo gjë – me saktësi kirurgjikale – për të përshkruar realitetin kolonial që do të përvijonte veprën e tij më të fuqishme: Të Mjerë të Tokës (The Wretched of the Earth). Filmi nuk harron as rolin e Josie Fanon, bashkëshortes së tij, dhe kap fillimet e shpërthimit revolucionar. Jeta nën shtypje paraqitet brutalisht, por ndër tekstin e filmit jehon zëri i Fanonit:
“I kolonizuari dominohet, por nuk është zbutur.”
Zion – Revolta dhe dëshpërimi i brezit të ri në Guadelupë
Nelson Foix, regjisor guadelupian, i ka kushtuar filmin e tij të ri, Zion, të rinjve të ishullit, të tërhequr drejt delikuencës në një realitet pa shpresë. Ky thriller i realizuar në gjuhën kreole, me një produksion krejtësisht lokal – përfshirë producenten pariziene me origjinë nga Guadelupa, Laurence Lascary – jep një pamje të zymtë të një ishulli që ende vuan nën një dinamikë koloniale.
Nën petkun e një historie gangsterësh me armë dhe ndjekje me makina, Zion nxjerr në pah:
– koston e lartë të jetesës,
– mungesën kronike të ujit,
– protestat sociale,
– reprezaljet policore, dhe
– helmimin e tokës me pesticidin toksik klordeconë, përdorur në plantacionet e bananeve.
E gjitha kjo është e ngjyer me një mistikë që ndërthur katolicizmin me besimet tradicionale, duke krijuar një përvojë kinematografike të pazakontë dhe mbresëlënëse.
Një kthesë e re në kinemanë franceze – por e padukshme për elitat
Është lehtësuese të shohësh më në fund filma që e paraqesin Francën nga një këndvështrim tjetër, edhe pse mbetet për të ardhur keq që ata vazhdojnë të injorohen nga festivalet prestigjioze, si Cannes. Këta filma vazhdojnë të shtyhen drejt periferive të hapësirës publike, e cila ende nuk është e gatshme për të përballur këto narrativa të vonuara, por të domosdoshme.
Megjithatë, pavarësisht shpërndarjes së kufizuar në kinema – dhe dyshimeve për një “bojkot të heshtur” – filmi Fanon po gëzon një sukses të merituar në publik.
Ndërsa Moutaïrou, që përfshiu dy aktorë të njohur të bardhë – Camille Cottin dhe Benoît Magimel – në role dytësore, u ndesh me mbulim minimal mediatik. Sipas tij, rrjetet sociale kanë qenë jetike për të gjetur audiencën e filmit.
Pas thyerjes së rekordeve të arkës në Antilet Franceze përpara shpërndarjes në Francën metropolitane, Zion u shndërrua në befasinë kinematografike të vitit. Për një herë, ishujt francezë në Karaibe u treguan në ekran jo si kartolina pushimesh, por si realitete të dhimbshme dhe të vërteta.
Ndërsa historia koloniale mbetet ende një pikë e verbër në kinemanë franceze, publiku duket më se gati për t’u përballur me të – dhe talenti nuk mungon për ta bërë këtë të ndodhë.
*Rokhaya Diallo është kolumniste për Guardian Europe/ Përgatiti për botim: L.Veizi