Nga Leonard Veizi
Në vitin 1512, Martin Luteri nuk ishte ende njeriu që do të sfidonte autoritetin e Kishës Katolike dhe do të trondiste rendin fetar të Evropës. Ishte një murg augustinian, teolog dhe profesor i ri në Universitetin e Vitenbergut, i përfshirë në studimin e Biblës dhe në një përpjekje personale për të kuptuar marrëdhënien mes njeriut, mëkatit dhe shpëtimit. Pesë vjet më vonë, emri i tij do të lidhej me 95 Tezat dhe me fillimin e Reformacionit protestant. Por përplasja publike e vitit 1517 kishte rrënjë në një krizë intelektuale e shpirtërore që po merrte formë më herët…
…Luteri mori doktoraturën në teologji në vitin 1512 dhe pasoi Johann von Staupitz-in në detyrën e profesorit të teologjisë biblike në Vitenberg. Në atë periudhë, ai nuk synonte të themelonte një kishë të re dhe as të shkëputej nga Roma. Shqetësimi i tij ishte brenda vetë traditës së krishterë: si mund të shpëtohej njeriu, nëse mëkati ishte pjesë e pandashme e natyrës së tij? Çfarë kuptimi kishte drejtësia e Zotit për një besimtar që e përfytyronte veten vazhdimisht nën gjykimin hyjnor?
Këto pyetje nuk ishin vetëm personale. Ato preknin një shoqëri ku Kisha ushtronte ndikim të madh mbi jetën shpirtërore, arsimin, politikën dhe përfytyrimin e njerëzve për jetën pas vdekjes. Besimi te shpëtimi, pendesa, rrëfimi dhe indulgjencat ishin pjesë e një sistemi fetar që për shumë njerëz ofronte siguri, por që njëkohësisht ishte bërë objekt kritikash për abuzimet dhe interesat financiare të disa autoriteteve kishtare.
Luteri nuk e nisi këtë histori me një revoltë. E nisi me një pyetje teologjike, së cilës nuk po i gjente përgjigje të kënaqshme brenda kuptimit tradicional që kishte përvetësuar. Dhe, në histori, ndryshimet e mëdha nuk fillojnë gjithmonë me një shpallje publike. Ndonjëherë ato nisin kur një njeri nuk pranon më ta marrë si të mirëqenë përgjigjen që i është dhënë.
Në kërkim të drejtësisë së Zotit
Pas vitit 1512, puna akademike e Luterit u përqendrua gjithnjë e më shumë te tekstet biblike. Në ligjëratat mbi Psalmet, të mbajtura në vitet 1513–1515, ai u përball me një çështje themelore të teologjisë së krishterë: drejtësinë e Zotit. Në kuptimin që kishte përvetësuar deri atëherë, kjo drejtësi i dukej kryesisht si fuqia me të cilën Zoti gjykonte dhe dënonte mëkatarin. Për një njeri që e merrte seriozisht mëkatin dhe përgjegjësinë morale, ky interpretim e bënte shpëtimin të dukej pothuajse i paarritshëm.
Studimi i Shkrimeve e shtyu drejt një kuptimi tjetër. Drejtësia e Zotit mund të kuptohej jo vetëm si drejtësi ndëshkuese, por edhe si drejtësi që i dhurohet njeriut përmes besimit. Kjo ide do të bëhej një nga shtyllat e teologjisë së tij të mëvonshme. Megjithatë, procesi nuk ishte një zbulim i vetëm, i ndodhur në një çast të përcaktuar qartë. Studiuesit vazhdojnë të diskutojnë se kur dhe në ç’mënyrë Luteri arriti në formulimin e plotë të doktrinës që do të njihej si justifikimi përmes besimit.
Në vitet 1515–1516, gjatë ligjëratave mbi Letrën e Palit drejtuar Romakëve, kjo çështje mori një rëndësi edhe më të madhe. Teksti biblik e shtyu Luterin të theksonte se njeriu nuk e fiton shpëtimin si shpërblim për meritat e veta, por e merr përmes hirit të Zotit dhe besimit. Në terminologjinë e Reformacionit, këto ide do të përmblidheshin më vonë në shprehjet Sola Gratia — vetëm përmes hirit — dhe Sola Fide — vetëm përmes besimit.
Pasojat e këtij interpretimi shkonin përtej jetës së një murgu. Nëse shpëtimi ishte dhuratë e hirit hyjnor dhe jo një rezultat që mund të sigurohej përmes meritave apo pagesave, atëherë duhej rishqyrtuar edhe mënyra se si predikohej pendesa dhe si paraqitej roli i autoritetit kishtar. Luteri ende nuk kishte zhvilluar të gjitha përfundimet që do ta çonin në konflikt me Romën, por drejtimi i mendimit të tij po bëhej gjithnjë e më i qartë.
Kur teologjia ndeshet me tregun e indulgjencave
Konflikti nuk mund të kuptohet vetëm përmes studimeve të Luterit. Në sfond qëndronte edhe praktika e indulgjencave, përmes së cilës Kisha ofronte lehtësim nga ndëshkimet e përkohshme për mëkatet, sipas kushteve të përcaktuara nga doktrina katolike. Në praktikë, predikimi i tyre shpesh shoqërohej me mbledhje parash dhe me premtime që krijonin përshtypjen se falja hyjnore mund të blihej.
Një nga figurat më të njohura të kësaj fushate ishte murgu dominikan Johann Tetzel, i cili predikonte indulgjencat në territoret pranë Saksonisë. Të ardhurat lidhen edhe me financimin e ndërtimit të Bazilikës së Shën Pjetrit në Romë. Pikërisht këtu, një debat teologjik nisi të përplasej me një praktikë që, sipas Luterit, rrezikonte ta shndërronte besimin në një marrëdhënie tregtare.
Megjithatë, është e pasaktë të thuhet se Luteri e nisi kundërshtimin e tij si një sulm të drejtpërdrejtë kundër Papës apo si projekt për ndarjen e Kishës. Në fillim, ai kërkonte debat dhe korrigjim të praktikave që i konsideronte të gabuara. Besonte se Kisha duhej të përballej me problemin përmes diskutimit teologjik dhe kthimit te Shkrimet.
1517 – Kur debati doli nga universiteti
Më 31 tetor 1517, Luteri paraqiti 95 Tezat e tij kundër abuzimeve të lidhura me indulgjencat. Sipas traditës së njohur, ato u afishuan në derën e kishës së kështjellës në Vitenberg, megjithëse mënyra e saktë e publikimit të tyre vazhdon të jetë objekt diskutimi mes historianëve.
Tezat ishin formuluar si pikënisje për një debat akademik. Por shpërndarja e tyre nëpërmjet shtypshkronjave bëri që çështja të dilte shpejt jashtë mjedisit universitar. Ajo që kishte nisur si kundërshtim ndaj një praktike të caktuar u shndërrua në një debat shumë më të gjerë për autoritetin e Papës, rolin e traditës kishtare dhe marrëdhënien e besimtarit me Biblën.
Luteri nuk e kontrollonte më plotësisht përhapjen e ideve të tij. Mbështetësit e lexonin si zë të reformës; kundërshtarët e shihnin gjithnjë e më shumë si kërcënim për autoritetin kishtar. Ndërsa debati përparonte, edhe vetë Luteri shkoi përtej kritikës fillestare ndaj indulgjencave dhe vuri në diskutim çështje më themelore të doktrinës e të pushtetit të Kishës.
Reformacioni nuk ishte vepër e një njeriu të vetëm. Ai u mbështet nga rrethana politike, interesa të princërve gjermanë, zhvillimi i shtypshkronjës dhe pakënaqësi që kishin ekzistuar prej kohësh. Por ndërhyrja e Luterit i dha këtij procesi një drejtim të fuqishëm teologjik.
1521 – Ndërgjegjja përballë autoritetit
Në vitin 1521, Luteri u thirr përpara Dietës së Vormsit, kuvendit perandorak ku duhej të jepte llogari për shkrimet e tij. Përballë perandorit Karl V dhe autoriteteve kishtare, atij iu kërkua të tërhiqte qëndrimet që kishte botuar. Ai nuk pranoi të hiqte dorë nga bindjet e tij pa u bindur nga Shkrimi i Shenjtë ose nga argumente të arsyeshme.
Fjalët që lidhen me këtë paraqitje — “Këtu qëndroj. Nuk mund të bëj ndryshe” — janë bërë simbol i qëndresës së ndërgjegjes individuale përballë autoritetit. Megjithatë, formulimi i plotë dhe saktësia e disa pjesëve të versionit tradicional të fjalimit mbeten çështje diskutimi historik.
Rëndësia e qëndrimit të Luterit nuk qëndron vetëm te refuzimi për t’u tërhequr. Ai shënoi një përplasje mes dy mënyrave të përcaktimit të së vërtetës: autoritetit të institucioneve dhe bindjes se autoriteti duhet të justifikohet përmes Shkrimit dhe arsyetimit. Për Luterin, ndërgjegjja nuk ishte thjesht një ndjenjë personale që mund të ndryshonte sipas dëshirës. Ajo duhej të formohej nga ajo që ai e konsideronte të vërtetë në fjalën e Zotit.
Pas Vormsit, ndarja mes Luterit dhe Kishës Katolike u thellua. Lëvizja që kishte nisur me kërkesën për reformë përfundoi duke ndryshuar hartën fetare të Evropës dhe duke ndikuar në politikë, arsim, kulturë e marrëdhëniet mes shteteve.
Ndërgjegjja si pikënisje e ndryshimit
Viti 1512 nuk shënon ende fillimin publik të Reformacionit. Ai shënon një etapë të rëndësishme në formimin e Luterit si teolog dhe në përgatitjen e ideve që do të merrnin trajtë në vitet pasuese. Doktoratura, ligjëratat mbi Psalmet dhe studimi i Letrës drejtuar Romakëve krijuan bazën intelektuale të një përplasjeje që më vonë do të dilte jashtë mureve të universitetit.
Historia e Luterit tregon se ndryshimet e mëdha fetare dhe shoqërore nuk lindin gjithmonë nga dëshira për të përmbysur një rend. Ndonjëherë ato nisin nga përpjekja për ta kuptuar më mirë atë rend dhe për të gjetur kontradiktat që ai nuk arrin më t’i zgjidhë.
Luteri i vitit 1512 nuk ishte ende reformatori që do të sfidonte Romën. Ishte studiuesi që kërkonte një përgjigje për pyetjen se si mund të shpëtohej njeriu. Por pikërisht kjo pyetje, e ndjekur deri në përfundimet e saj, do ta çonte në konflikt me një nga institucionet më të fuqishme të kohës.
Nga ky këndvështrim, historia e Reformacionit nuk fillon vetëm me 95 Tezat e vitit 1517. Ajo fillon edhe më herët, në studimin e teksteve, në dyshimin ndaj përgjigjeve të gatshme dhe në bindjen se asnjë autoritet nuk mund ta shmangë përgjegjësinë përballë së vërtetës që pretendon se përfaqëson.