Përgatiti: Leonard Veizi
Në agun e shekullit XX, kur Ballkani ishte një mozaik trazirash dhe ëndrrash të pathëna, një figurë guximtare shkeli në tokën e ashpër dhe madhështore të Shqipërisë. Nuk ishte një diplomat, as një ushtar, por Mari Edit Durham – një grua që zgjodhi të ndërronte qetësinë e Anglisë me misterin dhe pasionin e jetës malësore. Ajo mbërriti si artiste e natyraliste, por shpejt u kthye në një shkrimtare, udhëtare dhe, më thelbësore, në një antropologe të shpirtit shqiptar. Ajo nuk shihte thjesht peizazhe të bukura apo zakone ekzotike; ajo zbuloi dinjitetin e patundshëm të një kombi të përçarë, duke u bërë dëshmitarja e tyre më e zjarrtë…
…Pena e saj nuk ishte thjesht një mjet për të përshkruar; ishte një armë që luftonte për të vërtetën. Duke u bërë zëri i fuqishëm i malësorëve dhe një mbështetëse e idesë së bashkimit kombëtar, Durham fitoi një vend të nderuar në zemrën e shqiptarëve. Ajo nuk ishte një vizitore, por një mikeshe e besuar, e cila nëpërmjet punës së saj la një trashëgimi që kapërcen kufijtë, duke dëshmuar se dashuria për të vërtetën dhe lirinë nuk njeh pasaportë. Ajo shkriu artin me shkencën për t’i dhënë botës një pasqyrë të pastër të kombit që e quajti shtëpi.
Fëmijëria dhe rinia
Edit Durham ishte më e madhja e tetë fëmijëve. Pas vdekjes së të atit, ajo mori përsipër kujdesin për familjen, ndërkohë që zhvillonte vetë-arsimimin dhe talentin e saj si piktore. Në moshën 25-vjeçare, punimet e saj u bënë pjesë e koleksioneve të Muzeut të Historisë Natyrore në Kembrixh, duke shënuar fillimin e një karriere të pasur artistike dhe shkencore.
Udhëtimet e para në Ballkan
Në vitin 1913, për shkak të dobësimit të shëndetit, Durham u këshillua të pushonte dhe larg halleve të përditshme. Ajo u nis nga Londra në Trieste, pastaj në Kotor dhe brigjet e Dalmacisë, dhe më pas në Mal të Zi. Këto udhëtime shënuan fillimin e njohjes së saj me Ballkanin, një rajon që do të bëhej pjesë integrale e jetës dhe punës së saj për dy dekada.
Kontributi në Shqipëri
Durham vizitoi gjerësisht Shqipërinë, atëherë një nga zonat më të panjohura të Evropës, duke mbledhur artin, folklorin dhe duke skicuar zakonet e popullsisë malësore. Puna e saj kishte rëndësi të madhe antropologjike dhe Durham u pranua anëtare e Institutit Antropologjik Mbretëror Britanik. Libri i saj më i njohur, “High Albania” (1909), vazhdon të konsiderohet një udhëzues klasik për të kuptuar jetën dhe zakonet e veriut të Shqipërisë.
Përkrahja për çështjen shqiptare dhe kritikat
Durham u identifikua gjithnjë e më shumë me çështjen shqiptare dhe u bë mbështetëse e idesë së bashkimit kombëtar. Për këtë ajo kritikoi ashpër politikën serbe në rajon, duke përdorur edhe shprehje të forta si “paraziti serb”. Kjo e bëri Durhamin objekt kritikash nga intelektualë britanikë pro-serbë si Rebeka Uest dhe R.U. Sitën-Uatson, të cilët nuk e vlerësuan qëndrimin e saj të pakompromis ndaj influencës serbe në Ballkan.
Vlerësimi nga shqiptarët
Shqiptarët e vlerësuan lart Durhamin, duke e quajtur “Mbretëresha e Malësorëve”. Asdreni i dedikoi një vëllim poetik, ndërsa mbreti Zog, në mërgim, deklaroi: “Ajo na dha zemrën e saj dhe u bë zë në veshin e malësorëve tanë”. Megjithëse emri i saj u përbuz gjatë periudhës komuniste, në vitin 2004 presidenti Alfred Moisiu e nderoi Durhamin si një nga personalitetet më të shquara për Shqipërinë gjatë shekullit XX.
Vdekja dhe trashëgimia
Meri Edit Durham vdiq në vitin 1944, në moshën 80-vjeçare. Trashëgimia e saj mbetet e gjallë përmes veprave shkencore, udhëtimeve dhe mbështetjes së palëkundur për shqiptarët, duke e bërë një figurë unike që lidhi botën perëndimore me një Ballkan ende të panjohur për shumicën.
Nëse dëshiron, mund ta bëjmë edhe një version më narrativ, ku përshkruhen emocionet dhe përjetimet e Durham gjatë udhëtimeve në malësitë shqiptare, duke i dhënë historisë më shumë ngjyrime dhe jetë.