Nga Leonard Veizi
Më 27 nëntor 1912, në Paris, Franca dhe Spanja nënshkruan një nga marrëveshjet më të rëndësishme – por njëkohësisht më të anashkaluarat – në historinë koloniale të Afrikës së Veriut. Traktati midis dy fuqive evropiane përcaktoi krijimin e një protektorati spanjoll mbi bregun verior të Marokut, duke vulosur ndarjen e këtij vendi midis dy perandorive koloniale.
Ky akt diplomatik erdhi vetëm pak muaj pas Traktatit të Fezit, me të cilin sultani maroken pranoi protektoratin francez. Por ndonëse në letër Franca shihej si “fuqia mbrojtëse”, në praktikë ajo lejonte Spanjën të ushtronte ndikim të drejtpërdrejtë në dy zona strategjike: në veri, përballë Gadishullit Iberik, dhe në jug, në kufi me Saharanë Perëndimore të atëhershme spanjolle.
Veriu: një portë mbi Mesdhe, me qendër Tetuani
Zona veriore e protektoratit spanjoll shtrihej përgjatë bregut të Mesdheut dhe kishte si kryeqytet Tetuanin, një qytet me rëndësi të veçantë kulturore dhe tregtare. Për Spanjën, kontrolli i kësaj hapësire përbënte një avantazh të qartë strategjik: një korridor i ngushtë detar, vetëm 14 kilometra larg brigjeve të saj, që garantonte siguri në ngushticën e Gjibraltarit dhe ndikim në politikat e Afrikës së Veriut.
Jugu: administrata e El Aiunit
Ndërsa veriu kishte ngjyrim të fortë historik dhe kulturor, zona jugore – e menaxhuar nga El Aiun – shërbente më shumë si zonë tampon. Këtu Spanja kërkonte të ruante lidhjet territoriale me kolonitë tregtare dhe me zonën e Saharasë që ajo kontrollonte. Ky protektorat jugor ishte shumë më pak i zhvilluar, më i thellë dhe më i vështirë për t’u administruar, duke e kthyer në një territor kryesisht ushtarak.
Një ndarje e imponuar, që la pas gjurmë
Me këtë traktat, fuqitë evropiane i vendosën Marokut një strukturë të tillë sundimi që do të ndikonte për dekada. Spanja dhe Franca trajtuan vendin si një mozaik interesash koloniale, ku kufijtë tërhiqeshin jo sipas realiteteve etnike e sociale, por sipas interesave strategjike.
Megjithatë, rezistenca e popullsisë vendase – sidomos në Rif, ku më pas u ngrit figura legjendare e Abd el-Krim – tregoi se protektoratet, pavarësisht legjitimitetit të tyre diplomatik, ishin larg të qenit të pranuara në terren.
Trashëgimia sot
Protektorati spanjoll në Marok zgjati deri pas Luftës së Dytë Botërore, me Tetuani si kryeqendër deri në vitin 1956, kur Maroku fitoi pavarësinë e plotë. Sot, gjurmët e kësaj epoke shihen ende në urbanistikën e Tetuanit, në gjuhë, në kulturë dhe në marrëdhëniet ndërshtetërore mes dy vendeve.
Traktati i 27 nëntorit 1912 mbetet një shembull i qartë i mënyrës se si fuqitë koloniale ndanë hapësira të tëra gjeografike sipas ambicieve të tyre, duke përcaktuar fatet e popujve përtej vullnetit të tyre. Në këtë sens, ai mbetet një kapitull domethënës i historisë së Marokut – dhe i vetë Evropës koloniale.
Përgatiti: L.Veizi