Natën midis 20 dhe 21 dhjetorit 1963, Qiproja u fut në një nga kapitujt më të errët të historisë së saj moderne, një periudhë që në historiografinë turko-qipriote dhe atë turke njihet si “Krishtlindja e përgjakur”. Ky moment shënoi shpërthimin e dhunës së hapur ndër-etnike midis qipriotëve grekë dhe qipriotëve turq, duke çuar në një krizë të thellë politike, shoqërore dhe humanitare, pasojat e së cilës ndihen edhe sot.
Rrënjët e konfliktit
Pas shpalljes së pavarësisë së Qipros në vitin 1960, ishulli u ndërtua mbi një sistem të ndërlikuar kushtetues, i cili synonte të balanconte interesat e dy komuniteteve kryesore etnike. Kushtetuta garantonte ndarje pushteti mes qipriotëve grekë dhe turq, por që në vitet e para ajo u shfaq e vështirë për t’u zbatuar. Mosbesimi, tensionet historike dhe aspiratat e kundërta politike – Enosis (bashkimi me Greqinë) nga njëra anë dhe Taksim (ndarja e ishullit) nga ana tjetër – e minuan bashkëjetesën.
Në nëntor të vitit 1963, presidenti i atëhershëm Makarios III propozoi 13 amendamente kushtetuese, të cilat sipas palës greko-qipriote synonin funksionalizimin e shtetit, por që u panë nga komuniteti turko-qipriot si përpjekje për të dobësuar pozicionin e tyre politik dhe të drejtat e garantuara ndërkombëtarisht.
Shpërthimi i dhunës
Tensionet arritën kulmin natën e 20 dhjetorit 1963, kur një incident i armatosur në Nikozia, gjatë një kontrolli policor, shërbeu si shkëndija që ndezi përplasjet e armatosura. Brenda pak orësh, dhuna u përhap në zona të ndryshme të kryeqytetit dhe më pas në qytete e fshatra të tjera të ishullit.
Përplasjet ndër-etnike u shoqëruan me dëbime, shkatërrime pronash dhe pasiguri të përgjithshme. Zona të tëra u ndanë sipas vijave etnike, ndërsa komuniteti turko-qipriot u tërhoq nga shumë institucione shtetërore dhe vendbanime të përziera.
Pasojat humanitare
Si pasojë e dhunës, afro 30 mijë turko-qipriotë u detyruan të zhvendosen nga shtëpitë e tyre, duke u strehuar në enklava të shpërndara nëpër ishull. Më shumë se 100 fshatra u shkatërruan ose u braktisën, duke ndryshuar përgjithmonë hartën demografike të Qipros.
Kriza krijoi një situatë të rëndë humanitare, me mungesë ushqimi, strehimi dhe sigurisë për popullsinë e zhvendosur. Për herë të parë, u vendosën linja ndarëse të armatosura, përfshirë edhe atë që më vonë do të njihej si “Vija e Gjelbër” në Nikozia.
Ndërhyrja ndërkombëtare dhe pasojat afatgjata
Në vitin 1964, Kombet e Bashkuara vendosën në Qipro forcën paqeruajtëse UNFICYP, e cila vazhdon të jetë e pranishme edhe sot. Megjithatë, dhuna e vitit 1963 shënoi fillimin e ndarjes faktike të ishullit dhe prishjen përfundimtare të rendit kushtetues të vitit 1960.
“Krishtlindja e përgjakur” mbetet një pikë kthese në historinë e Qipros, duke hapur rrugën për krizën e vitit 1974 dhe ndarjen e qëndrueshme të ishullit. Ngjarja vazhdon të interpretohet ndryshe nga komunitetet dhe historiografitë përkatëse, duke reflektuar thellësinë e plagëve të pambyllura.
Sot, më shumë se gjysmë shekulli më pas, kjo periudhë shërben si kujtesë se dështimi i dialogut politik dhe mungesa e besimit ndër-etnik mund të shndërrojnë një krizë kushtetuese në një tragjedi kombëtare me pasoja të gjata historike.
Përgatiti: L.Veizi