Më 30 maj 1960 vdes në moshën 70 vjeçare, Boris Pastërnak
Nga Leonard Veizi
Në hapësirën shqiptare, Pasternaku u bë gjerësisht i njohur kryesisht përmes adaptimit kinematografik të “Doktor Zhivagos”, filmit të famshëm të David Lean, i cili e përçoi veprën në një audiencë shumë më të gjerë sesa lexuesit e romanit. Ndërkohë, romani i tij u përkthye dhe u qarkullua në gjuhën shqipe vetëm në vitin 1994…
…Boris Leonidoviç Pasternak, është një nga emrat më të mëdhenj të letërsisë ruse të shekullit XX, i cili u përjashtua, u denigrua dhe u izolua nga shteti i tij, për t’u rehabilituar vetëm pasi kishte kaluar më shumë se një çerek shekulli nga vdekja e tij. Në vitin 1987, gjatë reformave të Perestrojkës dhe Glasnostit, Lidhja e Shkrimtarëve të Bashkimit Sovjetik e pranoi sërish në radhët e saj, duke njohur zyrtarisht vlerën e një autori që letërsia botërore e kishte pranuar prej kohësh si një klasik.
U lind më 10 shkurt 1890 në Moskë, në një familje ku arti ishte pjesë e frymëmarrjes së përditshme. Babai i tij, Leonid Pasternak, ishte një piktor i njohur dhe profesor në Shkollën e Pikturës, Skulpturës dhe Arkitekturës së Moskës, ndërsa nëna, Rosa Kaufman, ishte pianiste koncertesh me reputacion ndërkombëtar. Shtëpia e tyre frekuentohej nga figura të mëdha të kulturës ruse dhe evropiane. Midis miqve të familjes gjendeshin emra si Tolstoi, Rahmaninovi, Skriabini dhe personalitete të tjera që po formësonin identitetin kulturor të Rusisë së fund shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX.
Në rininë e hershme, Pasternaku mendoi seriozisht t’i kushtohej muzikës. Ai studioi kompozicion dhe u ndikua fuqishëm nga kompozitori Aleksandër Skriabin. Megjithatë, pas disa vitesh, ai e kuptoi se talenti i tij i vërtetë nuk qëndronte tek notat muzikore, por tek fjala. Ky ndryshim drejtimi do ta çonte në studimet filozofike në Universitetin e Moskës dhe më pas në Universitetin e Marburgut në Gjermani, një nga qendrat më të rëndësishme të filozofisë neokantiane.
Filozofia i dha Pasternakut një mënyrë të veçantë të të menduarit, por jo një profesion. Ai u kthye në Rusi me bindjen se letërsia ishte rruga e tij. Në fillimet e krijimtarisë u afrua me rrymat avangardiste dhe futuriste, të cilat po revolucionarizonin artin rus. Megjithatë, ndryshe nga shumë bashkëkohës të tij, ai nuk u bë kurrë një militant i estetikës revolucionare. Shpejt u shkëput nga eksperimentet ekstreme formale për të ndërtuar një gjuhë poetike më personale, më meditative dhe më afër përvojës njerëzore.
Përmbledhja poetike “Motra ime – Jeta”, botuar në vitin 1922, konsiderohet gjerësisht si një nga kryeveprat e poezisë ruse moderne. Në të, natyra, dashuria, kujtesa dhe rrjedha e kohës shfaqen si forca të pandashme nga vetë ekzistenca njerëzore. Poezia e Pasternakut nuk synonte të mobilizonte masat apo të shpallte parulla politike. Ajo kërkonte të zbulonte të vërtetat e brendshme të njeriut, duke i dhënë rëndësi emocioneve, ndjesive dhe misterit të jetës së përditshme.
Pas Revolucionit Rus të vitit 1917 dhe krijimit të Bashkimit Sovjetik, shumë shkrimtarë u vunë në shërbim të ideologjisë së re. Pasternaku ndoqi një rrugë tjetër. Ai nuk u bë kundërshtar aktiv i regjimit, por refuzoi t’i nënshtrohej plotësisht realizmit socialist dhe kërkesës që arti të shërbente si instrument propagande. Në veprat e tij, historia nuk paraqitet si triumf i ideve politike, por si dramë njerëzore, ku individi përpiqet të ruajë dinjitetin përballë forcave të mëdha të kohës.
Përveç poezisë, Pasternaku u bë një nga përkthyesit më të rëndësishëm të gjuhës ruse. Përkthimet e tij të Shakspirit, Gëtes, Shilerit dhe autorëve të tjerë evropianë konsiderohen ende sot modele të mjeshtërisë letrare. Në një periudhë kur krijimtaria origjinale e tij shpesh shihej me dyshim nga autoritetet, puna si përkthyes i mundësoi të mbijetonte ekonomikisht dhe njëkohësisht të vazhdonte ndikimin e tij në kulturën ruse.
Kulmi i krijimtarisë së tij erdhi me romanin “Doktor Zhivago”. Pasternaku punoi për vite të tëra mbi këtë vepër, duke ndërtuar një panoramë të gjerë të Rusisë nga vitet para revolucionit deri në periudhën pas Luftës Civile. Në qendër të romanit ndodhet Jurij Zhivago, mjek dhe poet, i cili përpiqet të mbetet njeri në një epokë ku ideologjitë kërkojnë të dominojnë çdo aspekt të jetës.
Pikërisht ky këndvështrim humanist e bëri romanin të papranueshëm për censurën sovjetike. Autoritetet refuzuan botimin e tij, duke e konsideruar veprën ideologjikisht të rrezikshme. Dorëshkrimi arriti fshehurazi në Perëndim dhe u botua për herë të parë në Itali në vitin 1957. Brenda pak muajsh, “Doktor Zhivago” u kthye në një fenomen ndërkombëtar dhe në një nga librat më të diskutuar të epokës së Luftës së Ftohtë.
Një vit më vonë, në 1958, Akademia Suedeze i akordoi Pasternakut Çmimin Nobel për Letërsi. Fillimisht ai e pranoi me mirënjohje, por reagimi i autoriteteve sovjetike ishte i ashpër. Gazetat shtetërore nisën një fushatë sulmesh publike kundër tij. U quajt tradhtar, u kërcënua me dëbim nga vendi dhe u vu nën presion të jashtëzakonshëm psikologjik. Përballë kësaj situate, Pasternaku u detyrua të refuzonte çmimin.
Ky episod e shndërroi atë në simbol ndërkombëtar të konfliktit midis lirisë krijuese dhe pushtetit politik. Në Perëndim ai shihej si martir i artit, ndërsa në Bashkimin Sovjetik emri i tij u bë pothuajse i padëshiruar.
Vitet e fundit të jetës i kaloi në Peredelkino, një koloni shkrimtarësh pranë Moskës. I izoluar, i mbikëqyrur dhe i lodhur nga sulmet politike, ai vazhdoi të shkruante në heshtje. Vdiq më 30 maj 1960, pa e parë kurrë rehabilitimin e emrit të tij. Megjithatë, në funeralin e tij morën pjesë qindra admirues që recituan vargjet e tij, duke sfiduar në mënyrë simbolike heshtjen që regjimi kishte kërkuar t’i impononte.
Vetëm në vitet e fundit të Bashkimit Sovjetik filloi rivlerësimi i figurës së tij. Politika e hapjes e nisur nga Mihail Gorbaçovi lejoi rishikimin e shumë padrejtësive historike. Në vitin 1987, Lidhja e Shkrimtarëve të Bashkimit Sovjetik e rehabilitoi dhe e pranoi zyrtarisht si anëtar, 27 vjet pas vdekjes së tij. Ishte një akt simbolik, por domethënës: sistemi që e kishte përjashtuar u detyrua më në fund të pranonte gabimin e vet.
Sot, Boris Pasternak mbetet një figurë unike në historinë e letërsisë. Ai ishte një poet që kërkoi të ruante lirinë e shpirtit në një epokë uniformiteti ideologjik, një romancier që vendosi njeriun përballë historisë dhe jo historinë mbi njeriun, dhe një intelektual që pagoi çmimin e pavarësisë së tij artistike. Fati i tij dëshmon se pushteti mund të ndalojë përkohësisht një libër, mund të heshtë një autor, por nuk mund të përcaktojë përfundimisht vendin që ai do të zërë në kujtesën e njerëzimit.