Nga Leonard Veizi
A ka vërtet jetë të tjera, të ngjashme me atë të Tokës, në galaktikën ndërplanetare?
Mund të jetë një teori konspirative po aq sa mund të jetë edhe një e vërtetë. Si gjithmonë, që të bëhet e besueshme duhen fakte. Po çfarë faktesh ka?…
…Në fund të viteve ’70, Televizioni Shtetëror Shqiptar shfaqi një dokumentar që do të bëhej një nga pikat më të rëndësishme të historisë kulturore të kohës: “Vizitorë nga Kozmosi”. Ky film, i titulluar në origjinal “Erinnerungen an die Zukunft”, ose i njohur në shqip si “Kujtime nga e ardhmja”, ishte një dokumentar i dubluar i vitit 1970, bazuar në librin e famshëm të Erich von Däniken, “Chariots of the Gods?”.
Në këtë dokumentar, von Däniken përpiqej të provonte një teori tronditëse: qytetërimet e lashta të Tokës nuk i kishin arritur vetë zhvillimet e tyre, por kishin marrë ndihmë nga “astronautë të lashtë”, ose thënë ndryshe, jashtëtokësorë.
Filmi, i nominuar për Oscar, e ndau publikun në dy kampe: njëra palë u magjeps nga ideja se njerëzimi mund të mos ketë qenë i vetëm, ndërsa tjetra u skandalizua nga mungesa e provave shkencore.
Për publikun shqiptar, ky film ishte një ngjarje e jashtëzakonshme që hidhte dritë mbi një teori të madhe: piramidat e Egjiptit, linjat e Nazkës dhe mite të lashta shiheshin si prova të ndikimit jashtëtokësor. Ishte një teori që për shumëkënd u kthye në pikë referimi për misteret e historisë dhe të natyrës njerëzore.
“Vizitorët nga Kozmosi” u transmetua disa herë nga Televizioni Shtetëror i kohës.
Narracioni, shpesh spekulativ, ofronte shembuj të pazakontë, si ideja se Sodoma dhe Gomorra u shkatërruan nga një shpërthim bërthamor, apo ekuacioni që lidhte përmasat e Piramidës së Madhe me distancën Tokë–Diell.
Në versionin amerikan të vitit 1973, “In Search of Ancient Astronauts”, narracioni i Rod Serling shtonte një shtresë edhe më misterioze.
Më pas pasuan një sërë dokumentarësh të ngjashëm, si “The Outer Space Connection” (1975) dhe “Mysteries of the Gods” (1976), ku William Shatner udhëtonte nëpër botë duke mbajtur në duar një “kafkë kristali” dhe duke pyetur me solemnitet: “Si mund të jetë prodhuar kjo kafkë?”
Megjithatë, burime të tjera më vonë kanë treguar se kafka e kristaltë, e pretenduar si artefakt i qytetërimit Maja, ishte prodhuar me mjete moderne.
Por si ndikoi ky dokumentar te “njeriu i ri” shqiptar?
Edhe pse sot duken qesharake, këta dokumentarë pasqyronin një periudhë kur etja për mister ishte më e madhe se kërkesa për prova. Në Shqipëri, një vend i izoluar dhe pa qasje të gjerë në informacion, “Vizitorët nga Kozmosi” ishte për shumëkënd një dritare drejt së panjohurës – një përzierje mes edukimit dhe fantashkencës që ngjalli kureshtje dhe formësoi imagjinatën e një brezi.
Po në botën e zhvilluar dhe me informacion të bollshëm?
Spektakli i këtyre filmave nuk qëndronte te të vërtetat që zbulonin, por te emocioni që krijonin. Si çdo ide që sfidon mënyrën tradicionale të të menduarit, edhe ky dokumentar u kthye në objekt debati. Shumë kritikë, përfshirë antropologë të njohur, e cilësuan këtë teori si “fantashkencë”, duke e konsideruar një përpjekje për të nënvlerësuar aftësinë njerëzore dhe arritjet e saj pa ndihmën e forcave të jashtme.
Por të tjerë, të magjepsur nga pamjet dhe narrativat sugjestive, e panë si një mundësi për të zgjeruar kufijtë e imagjinatës. Këto lloj filmash dhe librash patën ndikim të thellë në kulturën masive, duke ndikuar diskursin mbi historinë dhe shkencën popullore. Me kalimin e viteve, kinemaja dhe media vizive krijuan një epokë të re teorish konspirative rreth alienëve, UFO-ve dhe qytetërimeve të humbura.
Në vitet ’80 dhe ’90, nga “The X-Files” deri te “Ancient Aliens”, kjo traditë u forcua më tej, duke e bërë pjesë të pandashme të kulturës pop teorinë e jashtëtokësorëve në historinë njerëzore.
Në atë periudhë u prodhuan shumë dokumentarë në TV amerikan, sidomos në kanale si Discovery Channel dhe History Channel, që trajtonin UFO-t, rrëmbimet aliene dhe zona të supozuara sekrete të ndikuara nga jashtëtokësorët. Zona 51 dhe incidenti i Roswell-it i vitit 1947 u kthyen në tema të zakonshme të këtyre programeve.
“Ancient Aliens”, një prodhim i vitit 2009, u shndërrua në një serial shumë të njohur të History Channel, duke e zgjeruar më tej teorinë e astronautëve të lashtë.
Në epokën e internetit, një valë e madhe teorish alternative u përhap përmes rrjeteve sociale dhe platformave video, ku kushdo mund të shfaqej si “ekspert” i fenomeneve jashtëtokësore.
Sot, dokumentarët më të rinj, sidomos pas vitit 2020, përfshijnë deklasifikime të dokumenteve të Pentagonit dhe hetime mbi “UAP”, që në shqip përkthehen si “Fenomene Ajrore të Pashpjegueshme”.
Në thelb, temat mbi ndërhyrjet e mundshme jashtëtokësore në Tokë kanë kaluar nga teori të paprovuara në një pjesë të kulturës pop dhe, në disa raste, në diskutime më serioze, sidomos pas përfshirjes së burimeve ushtarake dhe shkencore.
Çdo teori konspirative ka prodhuar edhe një fenomen tjetër: narrativën pseudo-shkencore. Teoritë e von Däniken, ku çdo mit i lashtë interpretohet si dëshmi e teknologjisë jashtëtokësore, kanë ndihmuar në krijimin e një kulture mediatike ku shkenca dhe spekulimi shpesh përzihen.
Së fundmi, një nga titujt që po rikthen këtë debat është “Aliens in Egypt: The Anunnaki and the Return of Nibiru” (2024), një dokumentar që eksploron teoritë mbi ndikimin e qenieve jashtëtokësore në ndërtimin e monumenteve të lashta si piramidat.
Në fund, këta dokumentarë dhe libra kanë ndihmuar në krijimin e një përvoje kolektive rreth teorive të jashtëtokësorëve, duke u përfshirë thellë në kulturën popullore. Siç tregon edhe historia e “Vizitorëve nga Kozmosi”, këto teori mbijetojnë mbi ndërtimin e misterit dhe mbi dëshirën njerëzore për të zbuluar një të ardhme që ndoshta do të na tregojë më shumë sesa dimë sot.