Ai ndërtoi Greqinë moderne nga themelet, por Joanis Kapodistria mbetet një figurë polemike. Një film i ri biografik hedh dritë mbi këtë titan të nënvlerësuar të historisë evropiane.
Nga Katy Dartford
Në një kodër në qendër të Korfuzit, një bust mermeri i skalitur në stilin klasik ngre vështrimin drejt qiellit. Fytyra është e hollë, e rregullt dhe e përmbajtur deri në ashpërsi. Nuk ka uniformë, dekorata apo simbole pushteti, vetëm një emër i gdhendur në bazament me shkronja greke: Ι. A. KAPODISTRIAS.
Busti qëndron i vetëm në kopshtet e Kukuricës, dikur shtëpia familjare e Joanis Kapodistrias, guvernatorit të parë të Greqisë. Sot vila është i vetmi muze në vend kushtuar njeriut që hoqi dorë nga një prej posteve diplomatike më të fuqishme të Evropës për t’u kthyer në një atdhe që ende nuk ishte plotësisht shtet dhe për të ndërtuar një të tillë.
Pa Kapodistrian, ndoshta nuk do të kishte ekzistuar shteti modern grek dhe harta e Evropës mund të dukej krejt ndryshe. Ai kaloi vite duke mbështetur materialisht dhe moralisht revolucionarët grekë. Pas fitimit të pavarësisë nga Perandoria Osmane, negocioi drejtpërdrejt me Britaninë, Francën dhe Rusinë për kufijtë dhe të ardhmen e shtetit të ri. Më pas ngriti institucionet mbi të cilat mbështetet ende Greqia moderne: monedhën, gjykatat, shkollat dhe administratën publike.
“Ai që vrau Kapodistrian vrau atdheun e tij”, shkroi filheleni zviceran Jean-Gabriel Eynard kur mësoi për atentatin ndaj burrit të shtetit në vitin 1831.
Megjithatë, 250 vjet pas lindjes së tij, Kapodistria mbetet një nga politikanët më pak të njohur të Evropës pas periudhës napoleoniane, si jashtë Greqisë ashtu edhe shpesh brenda saj. Edhe muzeu që ruan kujtimin e tij po përballet me vështirësi financiare për të mbuluar nevojat bazë të funksionimit.
Një film i ri për jetën e tij, “Kapodistrias”, i shkruar dhe drejtuar nga regjisori Yannis Smaragdis, po përpiqet ta ndryshojë këtë realitet. Pas suksesit në Greqi dhe shfaqjeve në vende të ndryshme evropiane, filmi po shfaqet tani edhe në kinematë britanike.
Nga Korfuzi në qendrën e diplomacisë evropiane
I lindur në Korfuz më 1776, kur ishulli ishte ende nën sundimin venecian, Kapodistria hyri në shërbimin diplomatik rus në fund të të njëzetave. Brenda vetëm gjashtë vjetësh ai u ngjit deri në postin e bashkëministrit të Jashtëm të Perandorisë Ruse nën carin Alexander I.
Historiani Roderick Beaton, autor i librit Greqia: Biografia e një Kombi Modern, e përshkruan si një politikan jashtëzakonisht të aftë.
“Ai ishte një operator politik me talent të madh. Politikanët dhe diplomatët e kohës, veçanërisht gjatë Kongresit të Vjenës, kishin konsideratë të lartë për të”, thotë Beaton.
Filmi kujdeset të tregojë se, ndonëse Kapodistria u formua politikisht në Rusi, ai nuk ishte kurrë një shërbëtor i verbër i saj. Në një nga skenat, ai i sugjeron carit të hapë luftë kundër osmanëve, duke llogaritur se një front rus do të tërhiqte forcat osmane larg Greqisë.
Kur u emërua ministër i Jashtëm, Kapodistria thuhet se i tha carit se, nëse një ditë do të detyrohej të zgjidhte mes Rusisë dhe Greqisë, do të zgjidhte Greqinë.
Pak kohë pas shpërthimit të Revolucionit Grek, ai dha dorëheqjen nga posti në Shën Petersburg dhe kaloi vite duke lobuar në qarqet diplomatike të Evropës për çështjen e vendit të tij.
Ndërtimi i një shteti nga hiçi
Megjithëse në fillim thuhet se refuzoi emisarët e parë të revolucionit, gjithçka ndryshoi kur u zgjodh kryetar i parë i shtetit grek në vitin 1827.
Kur mbërriti në Greqi një vit më vonë, vendi nuk kishte monedhë kombëtare, gjykata funksionale, shkolla apo ushtri të centralizuar.
Kapodistria punonte nga ora pesë e mëngjesit deri vonë natën. Filmi e paraqet vazhdimisht në punë, në lutje dhe të respektuar nga njerëzit përreth.
Ai shprehej:
“Së pari duhet të krijojmë helenët, pastaj të krijojmë Heladën.”
Kapodistria e kuptonte se një shtet nuk ndërtohet vetëm me kufij, por me qytetarë.
Ai themeloi shkolla, organizoi sistemin gjyqësor, emetoi monedhën e parë greke – Feniksin – dhe madje futi kultivimin e patates për të luftuar urinë.
Hero apo autokrat?
Megjithatë, përpjekjet për ta paraqitur si një figurë moderne kanë kufijtë e tyre.
Filmi përpiqet t’i japë ngjyra jetës së tij përmes marrëdhënies me aristokraten greke Roxandra Sturdza dhe miqësisë me shkrimtarin Alexander Pushkin, për të cilin Kapodistria ndërhyri kur cari e internoi për një poemë politike.
Studiuesi britanik Jonathon Bond thotë:
“Fakti që ishte mik i Pushkinit tregon se duhet të ketë qenë një person interesant dhe jo thjesht një burokrat i mërzitshëm.”
Por historinë nuk e shmang dot fakti se pikëpamjet e tij politike anonin drejt autokracisë, modelit që kishte njohur në Rusi.
Disa e konsiderojnë tiran të shtyrë nga ambicia personale. Të tjerë e quajnë despot të ndriçuar.
Beaton mendon se ky përkufizim nuk është larg së vërtetës.
“Grekët kërkonin heronj plot ngjyra pas luftës së pavarësisë dhe Kapodistria nuk e ofronte këtë figurë,” thotë Bond. “Ai nuk ngriti shpatën në luftë dhe, më keq akoma, u përpoq të kufizonte fuqinë e komandantëve luftarakë që e kishin bërë këtë.”
Pikërisht ky konflikt shfaqet qartë në film: nga njëra anë burri i shtetit me pallton e zezë evropiane, nga ana tjetër luftëtarët e armatosur, temperamentshëm dhe të pavarur.
Kur Kapodistria u kërkon atyre të kontribuojnë në luftën kundër osmanëve, njëri prej tyre përgjigjet:
— Duhet të japim ne?
— A nuk ishin osmanët armiqtë tuaj? – pyet Kapodistria.
— Edhe ti je armik, – vjen përgjigjja. – Ki kujdes.
Vdekja e paralajmëruar
Aktori kryesor, Antonis Myriagos, e ka përshkruar interpretimin e tij si “kronika e një vdekjeje të paralajmëruar”.
Edhe kur paralajmërohet për atentatin, Kapodistria vazhdon rrugën e tij. Në film, teksa ecën drejt kishës së Shën Spiridhonit në Nafplio, ku do të vritet, pas tij duket sikur ecën një kor grash vajtuese, sipas traditës së tragjedisë greke.
Një figurë që ende përçan
Sipas Beatonit, arsyeja pse Kapodistria mbetet pak i njohur jashtë Greqisë nuk lidhet vetëm me vrasjen e tij.
“Më shumë gjasa, kjo ndodh sepse ai ishte jashtëzakonisht polemik gjatë jetës së vet dhe, çuditërisht, vazhdon të jetë i tillë edhe sot.”
Në dekadat e fundit, e djathta politike greke e ka përqafuar si hero kombëtar, ndërsa e majta shpesh e ka dënuar si figurë autoritare.
Edhe pritja e filmit në Greqi pasqyroi këtë ndarje. Kritikët profesionistë qenë kryesisht të ashpër, ndërsa publiku e përqafoi. Sot filmi renditet ndër pesë filmat grekë më fitimprurës të të gjitha kohërave.
Dhe ndoshta kjo është trashëgimia më e vërtetë e Joanis Kapodistrias: një burrë shteti që, pothuajse dy shekuj pas vdekjes, vazhdon të nxisë debate mbi atë se çfarë është Greqia dhe çfarë duhej të kishte qenë.
“Historia e tij është magjepsëse,” thotë Beaton. “Dhe meriton të njihet shumë më tepër.”
Burimi: theguardian.com/ Përgatiti për botim: L.Veizi