Nga Leonard Veizi
Më 14 korrik 1919, në Parma të Italisë, lindi Anxholino Xhuzepe Paskuale Ventura — njeriu që bota do ta njihte si Lino Ventura, shkëmbi i gjallë i kinemasë franceze të shekullit XX…
…Nuk ishte bukuria klasike që e bëri të pavdekshëm. Ishte ajo nofull katrore si e gdhendur me sëpatë, vështrimi që peshonte sa një vendim gjyqi, dhe zëri i thellë që dukej sikur dilte nga një minierë. Në ekran, Ventura nuk luante. Ai ekzistonte. Për tri dekada ai ishte burri i heshtur, i ndershëm deri në dhimbje, i plagosur nga jeta por kurrë i thyer. Një kod moral që ecte me këmbë, me pallto të rëndë dhe cigare të ndezur përgjysmë.
Mundësi që u bë aktor
Para se kinemaja ta zbulonte, jeta e kishte stërvitur ndryshe. I rritur në Francë që fëmijë, Ventura u bë mundës profesionist — trup i derdhur në hekur, disiplinë ushtari. Kurorëzohet kampion Evrope në mundje greko-romake më 1950. Një dëmtim i këmbës ia pret karrierën në mes. Ringun e ndërron me sheshxhirimin, dhe rastësia e quan Zhak Beker. Në 1954, Beker i hedh në prehër rolin e gangsterit Angelo te Touchez pas au grisbi. Nuk i duheshin shkolla aktrimi: mjaftonte ta lëshoje para kamerës. Angelo-ja i tij nuk fliste shumë. Vështronte. Dhe në atë vështrim kishte kërcënim, dhimbje dhe një lloj nderi të vjetër mafioz. Publiku nuk e harroi më.
Kështu lindi miti. Ventura u bë shtylla kurrizore e filmit policor francez, mbreti i paqortueshëm i film noir-it. Ishte ai që i dha fytyrë tragjike botës së nëndheshme: policë të lodhur nga drejtësia, ish-ushtarë që mbartin luftën në shpinë, burra të zakonshëm të zënë në grackën e një zgjedhjeje të pamundur. Te “Le Clan des Siciliens” i vitit 1969 është inspektor i ftohtë që ndjek krim të pandalshëm. Te “L’Armée des ombres” i vitit 1969 e Zhan-Pier Melvil -it, bëhet vetë rezistenca — një udhëheqës partizan që mban mbi supe peshën e tradhtisë, torturës dhe heshtjes. Te “Garde à vue” i vitit 1981, i mbyllur në një dhomë marrje në pyetje, ai zhvillon një duel psikologjik ku çdo rrudhë e fytyrës është një replikë.
Përballë dy kolosëve: Gaben dhe Delon
Historia e Venturës nuk shkruhet dot pa dy emrat që e rrethuan si male: Zhan Gaben dhe Alen Delon. Me Gabin-in, patriarkun e kinemasë franceze, ndau ekranin te “Le Clan des Siciliens” dhe te “Le Deuxième Souffle”. Ishte përplasja e dy epokave. Gaben — babai, i rënduar nga vitet dhe autoriteti. Ventura — biri i ashpër, i drejtë, që nuk përkulej. Mes tyre nuk kishte duel egoje, por respekt të heshtur burrash. Gaben thoshte: “Lino nuk luan. Ai është.” Dhe vërtet, kur të dy qëndronin në kuadër, ajri bëhej më i dendur. Dy shkëmbinj që nuk lëviznin dot njëri-tjetrin.
Me Alen Delon-in ishte tjetër histori. Ishte përplasja e akullit me granitin. Te “Le Clan des Siciliens” dhe “Deux hommes dans la ville”, Delon ishte hijeshia vdekjeprurëse, engjëlli i rënë me pistoletë. Ventura ishte ligji, ndërgjegjja, muri. Njëri ecte si mace, tjetri si tank. Jashtë kamerës raporti ishte i ftohtë, profesional — dy kafshë alfa që njihnin territorin e njëri-tjetrit. Delon vetë do të pranonte vite më vonë: “Përballë Linos nuk mund të bëje ‘numra’. Ose ishe i vërtetë, ose dukeshe fals. Ai të zhvishte me një shikim.” Në atë trekëndësh Gaben-Ventura-Delon, kinemaja franceze gjeti ekuilibrin perfekt: urtësia, forca dhe bukuria fatale.
Por gabim bën kush e mbyll Venturën te klisheja e “të fortit”. Pas atij graniti fshihej një ndjeshmëri që të çante shpirtin. Ai nuk luante dhunë — luante pasojën e dhunës. Luante vetminë e burrit që nuk qan dot, konfliktin e atij që zbaton ligjin duke e ditur se ligji nuk mjafton, tragjedinë e njerëzve që jetojnë në hije, aty ku shteti e morali përplasen. Heshtja e tij në ekran ishte më elokuente se çdo monolog. Një ngritje vetulle, një cigare që shtypet ngadalë, një pauzë para se të flasë — dhe ti kuptoje gjithçka.
Jeta i dha edhe plagën që e bëri më njeri. Vajza e tij, Linda, lindi me aftësi të kufizuara mendore. Ventura dhe bashkëshortja Odette nuk u fshehën. Në 1966 themeluan shoqatën Perce-Neige për fëmijët me aftësi të kufizuara. I forti i ekranit u bë mbrojtësi i të pambrojturve. Këtë betejë e bëri pa kamera, pa bujë. Sepse nderi, për të, nuk kishte nevojë për publik.
Lino Ventura u shua më 22 tetor 1987, 68 vjeç, nga një atak kardiak. La pas 75 filma dhe një mënyrë të re të qenit burrë në kinema. Ai nuk kishte nevojë për fjalë të mëdha. Fytyra i ishte skenar. Heshtja i ishte dialog. Prania i ishte akti i fundit.
Ai nuk ishte vetëm një aktor. Ishte arketipi. Burri që kur hyn në dhomë, dhoma bëhet më e rëndë. Burri që kur të shikon, ti ul sytë i pari. Kinemaja franceze pati shumë yje. Pat Gabin-in plakun e urtë, Delon-in engjëllin e vdekjes. Por vetëm një Lino Ventura — njeriu që e ktheu ashpërsinë në art, heshtjen në legjendë dhe nderin në rol kryesor.