Më 16 korrik të vitit 1985 u nda nga jeta Hajnrih Bël, shkrimtar gjerman, fitues i çmimit Nobel në vitin 1972
Nga Leonard Veizi
Në qendër të veprës së tij qëndron përballja e pandërprerë me të kaluarën. Hajnrih Bël, edhe pse si shkrimtar mund të krijonte një botë imagjinare, nuk shkroi për të zbukuruar realitetin. Madje ai nuk shkroi për ta qetësuar kujtesën e një kombi të mundur, por për ta trazuar atë. por për ta zhveshur atë nga iluzionet, duke e detyruar lexuesin të përballej me plagët morale që Lufta e Dytë Botërore kishte lënë në ndërgjegjen gjermane. Për Bël-in, nazizmi dhe Holokausti nuk ishin kapituj historikë që mund të arkivoheshin e të harroheshin. Ato ishin një provë morale që vazhdonte t’i kërkonte përgjigje shoqërisë gjermane. Ai refuzoi çdo përpjekje për të zbutur, relativizuar apo fshehur përgjegjësitë e së shkuarës. Por pyetja e tij nuk drejtohej vetëm ndaj një kombi; ajo zbriste te individi. Çdo njeri duhej të përballej me pyetjet më të vështira: çfarë bëre, çfarë pe, çfarë lejove të ndodhte dhe pse zgjodhe heshtjen?…
…I lindur më 1917 dhe i ndarë nga jeta më 1985, Hajnrih Bël u bë një nga zërat më të fuqishëm të letërsisë gjermane të shekullit XX. Përvoja e tij si ushtar në front dhe dëshmitar i shkatërrimit të Evropës e bëri të pamundur që ai të shkruante sikur historia nuk kishte ndodhur. Për të, lufta nuk mbaronte me firmosjen e paqes; ajo vazhdonte në kujtesë, në faj, në heshtje dhe në kompromiset e një shoqërie që përpiqej të ndërtonte një të ardhme pa u përballur plotësisht me të kaluarën.
Romanet dhe tregimet e tij janë një hartë e transformimit psikologjik të Gjermanisë pas luftës. Në faqet e tij nuk shfaqen heronj madhështorë, por njerëz të zakonshëm: të mbijetuar, të lodhur, të varfër, të thyer nga historia. Ata jetojnë mes rrënojave të ndërtesave dhe rrënojave morale, duke kërkuar një kuptim të ri për ekzistencën. Ironia e Bël-it nuk ishte zbukurim stilistik; ajo ishte një armë kundër hipokrizisë, kundër atyre që ndërruan uniformën politike, por jo domosdoshmërisht mentalitetin.
Por kritika e tij nuk u kufizua te krimet e së shkuarës. Böll pa me dyshim edhe Gjermaninë e rindërtuar, një shoqëri që po pasurohej ekonomikisht, por që rrezikonte të humbiste kujtesën morale. Ai kritikoi politikën, ekonominë dhe institucionet fetare, kur ato shfaqnin konformizëm, mungesë guximi apo abuzim me pushtetin. Për të, çdo autoritet që kërkonte bindje pa ndërgjegje ishte një rrezik për lirinë e njeriut.
Krijimtaria e tij u lidh me “Trümmerliteratur”, apo “letërsinë e gërmadhave”, një rrymë që lindi mbi rrënojat e Gjermanisë së pasluftës. Por gërmadhat për Bël-in nuk ishin vetëm ato të mureve të bombarduara. Ishin edhe gërmadhat e vlerave, të besimit dhe të moralit. Ai e kuptoi se një komb nuk rindërtohet vetëm duke ngritur ndërtesa të reja; ai duhet më parë të rindërtojë ndërgjegjen.
Në vitin 1972, Akademia Suedeze i dha Çmimin Nobel në Letërsi, duke vlerësuar një vepër që bashkonte forcën artistike me përgjegjësinë qytetare. Ky nuk ishte vetëm një çmim për një shkrimtar të madh, por një mirënjohje për rolin e letërsisë si kujtesë dhe si mbrojtje kundër harresës.
Hajnrih Bël mbetet edhe sot një figurë e rrallë e letërsisë evropiane, sepse ai nuk i ofroi Gjermanisë një histori për ta adhuruar, por një pasqyrë ku ajo duhej të shihte plagët e veta. Ai nuk kërkoi të dënonte një komb, por të shpëtonte ndërgjegjen e tij. Në faqet e tij nuk dëgjohen zërat e fitimtarëve të historisë, por zërat e njerëzve të zakonshëm që jetojnë mes pasojave të saj. Dhe pikërisht aty qëndron madhështia e Bël-it: në bindjen se një shoqëri mund të ecë përpara vetëm atëherë kur ka guximin të mos harrojë.