Përgatiti: Leonard Veizi
Një studim i MIT-it tregon se rreziku i vdekjes në aviacionin komercial ka rënë në mënyrë spektakolare gjatë gjashtë dekadave. Nga një vdekje për çdo 350 mijë pasagjerë në fundin e viteve ’60, rreziku ka zbritur në rreth një për çdo 13.7 milionë pasagjerë në vitet e fundit të periudhës së studiuar.
Ka një paradoks të çuditshëm në mënyrën se si e perceptojmë udhëtimin ajror. Një aksident avioni, sado i rrallë, pushton menjëherë ekranet, gazetat dhe rrjetet sociale. Një aksident rrugor, edhe kur merr jetë çdo ditë, kalon shumë më shpesh si një statistikë.
Megjithatë, shifrat tregojnë një histori krejt tjetër. Aviacioni komercial është bërë jashtëzakonisht më i sigurt gjatë gjashtëdhjetë viteve të fundit.
Një studim i studiuesve të MIT-it, i botuar në Journal of Air Transport Management, analizoi rrezikun e vdekjes gjatë udhëtimit ajror në periudha të ndryshme dhe gjeti një rënie të jashtëzakonshme të këtij rreziku.
Studiuesit krahasuan periudhën 1968–1977 me 2008–2017 dhe më pas me vitet 2018–2022. Përfundimi ishte i qartë: rreziku individual për pasagjerët është zvogëluar vazhdimisht.
Sipas Arnold Barnett, një prej autorëve të studimit, probabiliteti i vdekjes në udhëtimet ajrore ka rënë me afërsisht 7 për qind në vit.
Nga një në 350 mijë në një në 13.7 milionë
Në periudhën 1968–1977, rreziku i vdekjes për një pasagjer në aviacionin komercial ishte rreth një në 350 mijë.
Katër dekada më vonë, në periudhën 2008–2017, raporti kishte zbritur në rreth një në 7.9 milionë.
Në periudhën më të fundit të analizuar, 2018–2022, rreziku ishte rreth një në 13.7 milionë pasagjerë.
Me fjalë të tjera, një pasagjer i sotëm është shumë më pak i ekspozuar ndaj një aksidenti fatal sesa një pasagjer i viteve ’60 ose ’70.
Barnett e ka krahasuar këtë përmirësim afatgjatë me një ide të ngjashme me ligjin e Moore në teknologji: jo sepse aviacioni ndjek të njëjtin ligj matematikor, por sepse edhe siguria e fluturimit ka njohur një përmirësim të vazhdueshëm dhe të jashtëzakonshëm ndër vite.
Pse u bë aviacioni kaq i sigurt?
Përgjigjja nuk qëndron te një shpikje e vetme.
Siguria moderne e aviacionit është rezultat i një sistemi të tërë: avionë më të besueshëm, motorë më të sigurt, sisteme navigimi dhe komunikimi më të avancuara, kontroll më i rreptë teknik, trajnime më të mira për pilotët dhe procedura gjithnjë e më të standardizuara.
Por një prej sekreteve më të mëdha të aviacionit modern është redundanca.
Një avion pasagjerësh nuk mbështetet zakonisht në një sistem të vetëm për funksionet jetike. Sistemet hidraulike, elektrike dhe të komandimit janë projektuar në mënyrë të tillë që një defekt i vetëm të mos çojë domosdoshmërisht në humbjen e kontrollit të avionit.
E njëjta filozofi vlen edhe për ekuipazhin. Dy pilotët monitorojnë vazhdimisht parametrat e fluturimit dhe mund të ndërhyjnë nëse njëri prej sistemeve ose njëri prej anëtarëve të ekuipazhit nuk mund të vazhdojë detyrën.
Pas kësaj qëndron një parim themelor i aviacionit: një gabim i vetëm nuk duhet të jetë në gjendje të shkaktojë katastrofë.
Një sistem që mëson nga gabimet
Aviacioni është bërë më i sigurt edhe sepse çdo aksident është trajtuar si një burim informacioni.
Kur ndodh një incident, hetuesit nuk merren vetëm me pyetjen “kush gaboi?”. Ata kërkojnë të kuptojnë se çfarë ndodhi në zinxhirin e ngjarjeve dhe cilat ndryshime mund të parandalojnë përsëritjen e tij.
Kjo ka çuar ndër vite në ndryshime të projektimit, procedurave të mirëmbajtjes, trajnimit të ekuipazheve, kontrollit të trafikut ajror dhe mënyrës së menaxhimit të emergjencave.
Një tjetër element është automatizimi. Avionët modernë janë të pajisur me sisteme që ndihmojnë pilotët në navigim, kontrollin e parametrave dhe menaxhimin e fluturimit. Por automatizimi nuk e ka eliminuar rolin e pilotit; përkundrazi, ka ndryshuar natyrën e punës së tij, duke e bërë menaxhimin e sistemeve dhe vendimmarrjen në situata të pazakonta pjesë qendrore të profesionit.
Po COVID-19?
Pandemia ishte një përjashtim i veçantë në historinë e aviacionit modern.
COVID-19 nuk e bëri avionin mekanikisht më të rrezikshëm dhe nuk shkaktoi rritje të aksidenteve ajrore. Problemi ishte tjetër: vetë fluturimi mund të bëhej një mjedis për transmetimin e virusit.
Studimi i MIT-it e mori parasysh edhe këtë faktor. Studiuesit vlerësuan vdekjet që mund t’i atribuoheshin transmetimit të SARS-CoV-2 gjatë udhëtimeve ajrore, duke përfshirë jo vetëm njerëzit që udhëtuan, por edhe persona të tjerë që mund të ishin infektuar më pas.
Kjo është një dallim i rëndësishëm. Rreziku këtu nuk ishte rrëzimi i avionit, por pasoja epidemiologjike e një udhëtimi me avion.
Siguria nuk është e njëjtë në të gjithë botën
Studimi nxjerr në pah edhe një tjetër realitet: niveli i sigurisë nuk është identik në të gjitha vendet.
Vendet me sistemet më të zhvilluara të aviacionit civil – ndër to Shtetet e Bashkuara, vendet evropiane, Australia dhe Japonia – kanë nivele shumë më të ulëta të rrezikut. Në një grup të ndërmjetëm përfshihen disa vende të Azisë dhe Amerikës Latine, ndërsa në grupin me rrezikun më të lartë përfshihen shumë vende me industri ajrore më pak të zhvilluar dhe me standarde më të dobëta sigurie.
Kjo tregon se siguria nuk varet vetëm nga teknologjia e avionit. Varet edhe nga mirëmbajtja, infrastruktura aeroportuale, kontrolli i trafikut ajror, trajnimi i personelit, mbikëqyrja shtetërore dhe kultura e sigurisë.
Pra, pyetja “A është avioni i sigurt?” nuk ka vetëm një përgjigje. Duhet pyetur edhe ku, me çfarë operatori dhe në çfarë sistemi rregullator po fluturon.
Pse avioni është më i sigurt se sa duket?
Në një makinë, një gabim i vogël mund të mjaftojë për një përplasje. Trafiku është i dendur, distancat janë të shkurtra dhe faktorët njerëzorë janë të shumtë.
Në aviacion, gjithçka është projektuar për të krijuar barriera të njëpasnjëshme kundër gabimit.
Piloti nuk është i vetëm. Ka pilotin tjetër, kontrollorët e trafikut ajror, sistemet automatike, procedurat standarde, mirëmbajtjen periodike, ekipet në tokë dhe një sistem të tërë monitorimi që funksionon në prapaskenë.
Edhe avioni vetë është projektuar me këtë filozofi. Në shumë sisteme kritike ekzistojnë burime rezervë, në mënyrë që një defekt të mos shndërrohet menjëherë në katastrofë.
Kjo është arsyeja pse një fluturim që për pasagjerin duket si një proces i thjeshtë – hipën, ulesh dhe pret të mbërrish – në të vërtetë është rezultati i një prej sistemeve teknologjike dhe organizative më të kontrolluara që ka krijuar njeriu.
Një paradoks i kohës sonë
Mund të duket e çuditshme, por ndërsa numri i fluturimeve është rritur në mënyrë marramendëse, rreziku individual i pasagjerit ka rënë.
Kjo është një nga historitë më të mëdha të suksesit të inxhinierisë moderne, por që rrallë merr të njëjtën vëmendje si një aksident ajror.
Kur një avion rrëzohet, lajmi udhëton në të gjithë botën brenda pak minutash. Kur miliona avionë ulen të sigurt çdo vit, kjo nuk është lajm.
Por pikërisht kjo është historia që tregojnë statistikat: udhëtimi ajror nuk është bërë thjesht më i zakonshëm. Është bërë edhe jashtëzakonisht më i sigurt.
Dhe ndoshta prova më e mirë e suksesit të aviacionit modern është pikërisht kjo: siguria e tij është bërë aq e zakonshme, saqë vetëm rastet e rralla kur diçka shkon tmerrësisht keq arrijnë të na kujtojnë se sa kompleks është sistemi që na çon nga një kontinent në tjetrin.