Më 26 gusht 1963 vdiq albanologu i shquar austriak Maksimilian Lamberci
Nga Leonard Veizi
Maksimilian Lamberc ishte një studiues austriak që në fillim të shekullit XX u magjeps prej gjuhës shqipe. Ai do ta kthente magjepsjeen e tij në një jetë të tërë kërkimi dhe do të bëhej një nga emrat më të rëndësishëm të albanologjisë…
…Maksimilian Lamberc lindi më 27 korrik 1882 në Vjenë. Studioi gjuhësinë krahasuese dhe filologjinë klasike në Universitetin e Vjenës, ndërsa më pas u doktorua me një studim mbi emrat grekë të skllevërve. Një bursë shtetërore i dha mundësinë të udhëtonte në Itali dhe Greqi. Ishte pikërisht në Greqi, në Atikë, ku dëgjoi për herë të parë shqipen. Bisedat e peshkatarëve dhe barinjve shqiptarë të atjeshëm zgjuan kureshtjen e një filologu të ri dhe i hapën një drejtim të ri jetës së tij shkencore.
Shqipja nuk do të mbetej më një gjuhë e huaj që ai e kishte dëgjuar rastësisht. Lamberci nisi ta studiojë në mënyrë sistematike. Në vitin 1913, së bashku me Gjergj Pekmezin, botoi në Vjenë “Lehr- und Lesebuch des Albanischen”, një libër për gjuhën shqipe. Më pas puna e tij u shtri në dialektologji, folklor, letërsi dhe kulturën popullore shqiptare.
Në vitet e Luftës së Parë Botërore, Lamberci erdhi edhe në Shqipëri. Në vitin 1916 ndërmori një udhëtim studimor, veçanërisht në veri të vendit dhe në Mirditë. Nuk udhëtonte vetëm për të parë Shqipërinë; ai mblidhte fjalë, këngë, tregime, të dhëna dialektore, zakone dhe dëshmi mbi jetën e popullit. Gjatë këtij udhëtimi realizoi edhe fotografi të shumta, shumë prej të cilave janë ndër dëshmitë interesante vizuale të Shqipërisë së asaj kohe.
Lamberci pati edhe një rol në Komisinë Letrare Shqipe, ku u përfshi në diskutimet për çështjet e gjuhës dhe të drejtshkrimit. Për të, shqipja nuk ishte thjesht objekt i një studimi akademik. Ajo ishte një gjuhë që po kërkonte të ndërtonte standardin e vet letrar në një shtet të ri dhe, bashkë me të, të konsolidonte edhe një kulturë të shkruar.
Por ndoshta kontributi i tij më i çmuar lidhet me folklorin dhe epikën shqiptare. Lamberci e kuptoi se një pjesë e rëndësishme e historisë shpirtërore të shqiptarëve nuk gjendej në arkiva, por në gojën e njerëzve: në këngët e kreshnikëve, në përralla, në legjenda dhe në rrëfimet që ishin përcjellë brez pas brezi.
Në vitin 1917 botoi “Die Volkspoesie der Albaner”, një studim mbi poezinë popullore shqiptare. Më 1922 pasoi me “Albanische Märchen und andere Texte zur albanischen Volkskunde”, ndërsa më 1958 botoi një nga veprat e tij më të njohura, “Die Volksepik der Albaner”, kushtuar epikës popullore shqiptare dhe ciklit të kreshnikëve.
Ai u mor gjithashtu me dialektet arbëreshe në Itali, me ndarjen dialektore të shqipes, me gjuhësinë historike dhe me aspekte të kulturës tradicionale shqiptare. Në këtë kuptim, Lamberci nuk ishte vetëm albanolog i gjuhës. Ai kërkonte shqiptarin përmes gjuhës, por edhe gjuhën përmes mënyrës se si jetonte shqiptari.
Në historinë e albanologjisë, emri i tij qëndron pranë atyre studiuesve të huaj që e kthyen Shqipërinë nga një hapësirë pak e njohur në një objekt serioz të kërkimit shkencor evropian. Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë e përfshin Lambercin ndër figurat e rëndësishme të plejadës së studiuesve që ndihmuan në themelimin dhe zhvillimin e albanologjisë.
Maksimilian Lamberci vdiq më 26 gusht 1963, në Markkleeberg pranë Lajpcigut. Ishte 81 vjeç. Kishte lindur në Vjenë, kishte jetuar mes librave dhe universiteteve gjermane, por një pjesë të rëndësishme të jetës së tij shkencore ia kishte kushtuar një gjuhe të vogël të Ballkanit.
Shqipja i kishte hyrë në vesh rastësisht, në brigjet e Greqisë. Më pas ajo i hyri në libra, në arkiva, në terren, në këngë dhe në kujtesën e një populli.
Dhe ndoshta ky është paradoksi më i bukur i jetës së Lambercit: një austriak që nuk ishte shqiptar, por që kaloi një pjesë të jetës duke ruajtur për shqiptarët zërin e një Shqipërie që po zhdukej.