Filmi i Brad Pitt dhe George Clooney, “Wolfs”, tregon se, ndërsa realitetet gjeopolitike kanë ndryshuar, paragjykimet perëndimore kanë mbetur po ato.
Ana Schnabl/ The Guardian
Së fundmi pashë filmin “Wolfs”. Në mbrojtjen time mund të them se isha e sëmurë dhe, për këtë arsye, nuk kisha shumë imagjinatë. Megjithatë, kombinimi Brad Pitt–George Clooney nuk më tërhoqi aspak. Dy yjet bënin gjithçka që pritet nga një film për dy burra të fortë: shëtisnin me xhaketa lëkure, ngisnin makina të shpejta dhe shkëmbenin batuta egocentrike, të mbështjella me një ironi të shtirur. Po të mos ishte për mënyrën se si paraqiteshin “shqiptarët” dhe “kroatët”, bashkë me mafiet rivale të tyre, me siguri do të më kishte zënë gjumi.
Shqiptarët shfaqen në film si një grup burrash trupmëdhenj, të armatosur. Ata eliminohen shpejt, brenda më pak se një minute. Kroatët, nga ana tjetër, paraqiten më gjerësisht, në një skenë më të gjatë që zhvillohet gjatë një dasme kroate.
Festa organizohet në një klub me estetikë kitsch. Ka pije pa masë, shumë burra flokëzinj, të buzëqeshur, të veshur me kostume me ngjyra të çelura, një dialog të shkurtër në kroatisht mes personazhit të bosit mafioz, interpretuar nga Zlatko Burić, dhe vajzës së tij në film, si dhe muzikë të gjallë me instrumente me tela. Në një moment, burrat me kostume të çelura përqafohen dhe nisin të kërcejnë në rreth, duke thirrur vazhdimisht: “Hej, hej, hej”. Kërcimi përfundon me njërin prej dy amerikanëve që shan në kroatisht, ose në diçka që ngjan me kroatishten.
Filmi është krejtësisht i harrueshëm, por shfaq një dukuri aq të vjetër sa vetë Hollivudi, të cilën nuk duhet ta kalojmë pa e vënë re. Pasi i ka trajtuar si të huaj dhe të ndryshëm amerikanët vendas, afrikano-amerikanët, japonezët, kinezët, meksikanët, rusët dhe të tjerë – këtu kemi edhe një lojë të qëllimshme fjalësh – në filmat e tij të hershëm, në filmat western, si dhe në prodhimet aksion e kriminale të viteve ’80, ’90 dhe fillimit të viteve 2000, Hollivudi duket se ka vendosur tani të veçojë, në mënyrë të hapur, njerëzit e Ballkanit.
Shqiptarët dhe kroatët janë përzgjedhur sepse, në sytë e Hollivudit, nuk janë mjaftueshëm të bardhë, ose të paktën nuk konsiderohen të tillë. Ajo që përcakton këtë kufi të paqartë të të qenit “jo mjaftueshëm i bardhë” lidhet ose me historinë e kolonializmit, ose me të kaluarën e regjimeve komuniste. Ndonjëherë, si në rastin e shqiptarëve dhe kroatëve, historia e tyre përmban të dyja këto përvoja.
Dyshoj se historia e Ballkanit në Hollivud kuptohet pak a shumë ashtu siç e kupton psikologu dhe mendimtari konservator kanadez Jordan Peterson. Në një veprimtari të zhvilluar në Lubjanë më 2018, ai deklaroi se po mbante leksionin e tij të parë në një vend që dikur kishte qenë i mbyllur pas Perdes së Hekurt.
Përveçse ishte një pohim krejtësisht i pavërtetë – Sllovenia nuk ka qenë kurrë pas asaj që njihej si Perde e Hekurt – deklarata e Petersonit ishte simptomë e mënyrës se si Perëndimi i percepton historitë e sistemeve komuniste dhe socialiste. Në Perëndim, megafoni më i fuqishëm i të cilit është Hollivudi, komunizmi dhe socializmi shihen si sinonime të Luftës së Ftohtë dhe stalinizmit.
Për këtë arsye, historia e Jugosllavisë, federatës ku dikur bënte pjesë Sllovenia, rrallëherë kuptohet drejt. Jugosllavia ishte socialiste, por nuk ishte staliniste. Përkundrazi, ajo u shkëput nga sfera e ndikimit sovjetik në vitin 1948 dhe u bë një nga vendet themeluese të Lëvizjes së të Paangazhuarve. Por këto dallime nuk kanë ndonjë rëndësi për industrinë amerikane të filmit, ku komunizmi dhe socializmi janë dy dukuri që thjesht pëlqehet të urrehen.
Kjo bazë ideologjike, e ndërthurur me bindjen perëndimore se të gjitha vendet ish-komuniste janë marrë nën kontroll nga kriminelët, e bëri të lehtë dhe, sipas kësaj logjike, të natyrshëm portretizimin e shqiptarëve dhe kroatëve në “Wolfs” si egërsira të paparashikueshme, pra si njerëz thellësisht të rrezikshëm, terroristë, armiq dhe zuzarë.
Megjithatë, diku gjatë procesit të krijimit të filmit, duhej përcaktuar edhe përkatësia etnike e personazheve. Kështu, të gjitha paragjykimet e cekëta që qarkullojnë për njerëzit e Ballkanit – të cilët paraqiten si një masë njerëzish në thelb sllavë, madje edhe kur bëhet fjalë për shqiptarët dhe kosovarët, që nuk janë sllavë – u mblodhën dhe u futën në skenar, në kostumografi dhe në skenografi.
Në sytë e Hollivudit, sllavët zakonisht paraqiten ose të ulur galiç, ose duke kërcyer në rreth; ose të dehur e të zhurmshëm, ose melankolikë; ose agresivë me fjalë, ose të dhunshëm fizikisht. Dhe, sigurisht, të korruptuar deri në neveri.
Për më tepër, në “Wolfs”, njerëzit e paraqitur si të ndryshëm i përkasin së kaluarës, janë njerëz të traditave – sërish, tradita të kuptuara në mënyrë sipërfaqësore. Prandaj, në dasmën e tyre kërcejnë vetëm burrat, babai është patriarku i mirëfilltë, ndërsa nusja paraqitet si një grua e brishtë që ka nevojë për mbrojtje. Më vjen mirë që asnjë nga të ftuarit nuk valëvit flamurin kroat; të paktën, publikut i kursehet paragjykimi tjetër, sipas të cilit të gjithë sllavët janë edhe nacionalistë të lindur.
Mos më keqkuptoni. Nuk ishte zemërimi ai që më mbajti para ekranit duke parë “Wolfs”, por habia. Ky nuk është thjesht një produkt tipik i Hollivudit. Është edhe një shembull që tregon, me një qartësi të pazakontë, se si funksionon në të vërtetë korrektësia politike neoliberale e kësaj industrie.
Industria amerikane e filmit u ofron njohje dhe përfaqësim dinjitoz vetëm atyre grupeve që kanë arritur, përmes aktivizmit politik ose shoqëror, të fitojnë një vend në hartën e saj perëndimore. Më pas, këtë përfaqësim ua shet po atyre komuniteteve dhe mburret me frymën e saj përparimtare dhe gjithëpërfshirëse.
Nëse një komunitet – si shqiptarët, kroatët, sllovenët apo maqedonasit – nuk ka një zë mjaftueshëm të fuqishëm në Perëndim, Hollivudi mund të bëjë me të çfarë të dëshirojë. Askush nuk do t’i dëgjojë protestat e një komuniteti të paraqitur në mënyrë të pasaktë.
Korrektësia politike neoliberale nuk është shprehje e mendimit kritik, por e frikës për të mos u dukur keq dhe për të mos tjetërsuar audiencën, klientët apo votuesit. Ajo është thjesht një marrëdhënie transaksionale. Dhe, për Hollivudin, ne, njerëzit e Ballkanit, nuk jemi pjesë e këtij transaksioni.
Nëse propaganda negative e Hollivudit kundër nesh nuk do të ishte kaq e fuqishme, ndoshta do ta konsideroja veten me fat. Por, tani që e mendoj edhe një herë, ndoshta jemi vërtet me fat. Ndoshta, pikërisht sepse Hollivudi nuk është përpjekur të na fitojë me lajka, ne ende mund ta shohim industrinë amerikane të filmit ashtu siç është në të vërtetë.