Nga Leonard Veizi
Në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX, Ballkani u kthye në një terren të rëndësishëm kërkimesh për gjuhëtarët dhe etnografët evropianë. Një prej studiuesve që i kushtoi këtij rajoni një pjesë të madhe të jetës së tij ishte gjermani Gustav Vajgand (Gustav Weigand). Ai udhëtoi nëpër vise të ndryshme të Evropës Juglindore, studioi gjuhët, regjistroi të folmet lokale dhe mblodhi materiale mbi zakonet, traditat dhe historinë e popullsive të rajonit.
Emri i tij zë një vend të veçantë në studimet e gjuhës rumune, arumune dhe shqipe. Përmes kërkimeve në terren dhe botimeve shkencore, Vajgandi la një dokumentacion me vlerë për njohjen e realitetit gjuhësor e kulturor të Ballkanit në një periudhë kur shumë prej këtyre të dhënave rrezikonin të mbeteshin jashtë vëmendjes së shkencës evropiane.
Nga Gjermania në studimet ballkanike
Gustav Vajgand lindi më 1 shkurt 1860 në Bebra të Gjermanisë. Arsimin e lartë e kreu në Universitetin e Lajpcigut, ku studioi filologji klasike dhe gjuhësi indoevropiane. Një ndikim të rëndësishëm në formimin e tij pati gjuhëtari August Leskien, një prej përfaqësuesve të njohur të shkollës gjermane të gjuhësisë historike.
Në vitin 1883 mori gradën e doktorit dhe nisi të merrej gjithnjë e më shumë me gjuhët e Evropës Juglindore. Ballkani, me larminë e tij gjuhësore dhe me ndërthurjen e popullsive e të kulturave, u bë fusha kryesore e kërkimeve të tij.
Në vend që të mbështetej vetëm në dokumentet e shkruara dhe në studimet e mëparshme, Vajgandi zgjodhi një metodë që kërkonte udhëtime të gjata, kontakte të drejtpërdrejta me banorët dhe regjistrimin e të folmeve në mjedisin ku ato përdoreshin. Kjo mënyrë pune e ndihmoi të krijonte një material të gjerë dialektologjik dhe etnografik.
Studimet mbi arumunët dhe vllehët e Meglenit
Një nga fushat ku Vajgandi la gjurmën më të rëndësishme ishte studimi i popullsive arumune, të njohura në literaturën shqiptare edhe si vllehë.
Në vitin 1892 botoi studimin “Vlacho-Meglen. Untersuchungen über Sprache und Volk der Meglenitischen Vlachen”, kushtuar gjuhës dhe jetës së vllehëve të Meglenit. Ky punim përbënte një përpjekje të rëndësishme për të dokumentuar një komunitet me veçori të dallueshme gjuhësore dhe kulturore.
Tre vjet më vonë, në vitin 1895, botoi veprën “Die Aromunen. Ethnographisch-Philologisch-Historische Untersuchungen über das Volk der sogenannten Makedo-Romanen”. Ky studim, i konceptuar në dy vëllime, trajtonte prejardhjen, gjuhën, dialektet, folklorin, zakonet dhe historinë e arumunëve, të cilët në literaturën e kohës përmendeshin edhe si makedo-rumunë.
Vlera e këtyre botimeve qëndronte jo vetëm te analiza gjuhësore, por edhe te materiali i mbledhur drejtpërdrejt nga komunitetet vendase. Vajgandi përpiqej të regjistronte mënyrën e të folurit, shprehjet popullore, rrëfimet dhe traditat, duke krijuar një pasqyrë të gjerë të një realiteti që deri atëherë ishte studiuar pak në mënyrë sistematike.
Këto kërkime e vendosën atë ndër emrat më të njohur të romanistikës ballkanike.
Një studiues i dialekteve dhe i gjeografisë gjuhësore
Kontributi i Vajgandit nuk kufizohet vetëm te arumunishtja. Ai u mor me marrëdhëniet ndërmjet gjuhëve të Ballkanit dhe me dukuritë e përbashkëta që kishin zhvilluar ato gjatë shekujve të bashkëjetesës.
Këtu hyn edhe koncepti i Lidhjes Gjuhësore Ballkanike, i cili përshkruan dukuri të ngjashme gramatikore e sintaksore në gjuhë që nuk kanë domosdoshmërisht të njëjtën prejardhje. Shqipja, rumanishtja, bullgarishtja dhe greqishtja janë ndër gjuhët ku vërehen këto afri strukturore.
Studimet e Vajgandit ndihmuan në dokumentimin e këtyre ngjashmërive dhe në kuptimin e ndikimeve që popujt e rajonit kishin ushtruar mbi njëri-tjetrin. Në këtë drejtim, puna e tij u mbështet në krahasimin e të folmeve, në vëzhgimin e terrenit dhe në analizën e përhapjes gjeografike të dukurive gjuhësore.
Në vitin 1909, ai themeloi Institutin e Rumanistikës në Universitetin e Lajpcigut, ku u bë drejtuesi i parë. Instituti u shndërrua në një qendër të rëndësishme për studimin e gjuhës, letërsisë dhe kulturës rumune, duke zgjeruar njëkohësisht interesimin shkencor për Evropën Juglindore.
Maqedonia dhe kërkimet gjatë Luftës së Parë Botërore
Gjatë Luftës së Parë Botërore, veprimtaria e Vajgandit mori edhe një dimension tjetër. Ai u angazhua në studime etnografike në Maqedoni, në një periudhë kur rajoni ishte shndërruar në një hapësirë me rëndësi të veçantë strategjike për fuqitë ndërluftuese.
Kërkimet e tij zhvilloheshin në një klimë ku identiteti etnik dhe gjuhësor nuk ishte thjesht çështje akademike. Përbërja e popullsisë, përkatësia gjuhësore dhe lidhjet kulturore të komuniteteve përdoreshin edhe si argumente në pretendimet politike dhe territoriale të shteteve të ndryshme.
Materialet e mbledhura gjatë kësaj periudhe u bënë pjesë e studimeve të tij të mëvonshme, të botuara në vitin 1923. Ato përbëjnë një burim dokumentar për njohjen e përbërjes etnografike dhe gjuhësore të Maqedonisë, megjithëse duhen lexuar duke marrë parasysh rrethanat politike dhe shkencore të kohës.
Gustav Vajgandi dhe gjuha shqipe
Për studiuesit shqiptarë, një interes të veçantë paraqet angazhimi i Vajgandit me gjuhën shqipe. Ai nuk e trajtoi atë si një objekt dytësor të kërkimeve ballkanike, por i kushtoi vëmendje të drejtpërdrejtë dialekteve, fjalorit, emërtimeve gjeografike dhe prejardhjes së popullsisë shqiptare.
Ndër kontributet e tij në këtë fushë përmenden:
– Studimi i të folmeve të Durrësit, Elbasanit dhe Tiranës. Vajgandi dokumentoi veçori fonetike, leksikore dhe gramatikore të këtyre të folmeve, duke krijuar materiale me interes për dialektologjinë shqiptare.
– Fjalori gjermanisht-shqip dhe shqip-gjermanisht (1914). Një botim me rëndësi për leksikografinë shqiptare të kohës, që ndihmoi në njohjen dhe studimin e shqipes nga studiuesit gjermanofolës.
– Studimet mbi dialektet e shqipes. Në artikuj dhe punime të ndryshme ai trajtoi dallimet ndërmjet të folmeve shqiptare, duke u mbështetur në materialin e mbledhur gjatë udhëtimeve në terren.
– Hulumtimet mbi prejardhjen e shqiptarëve. Vajgandi u interesua për historinë dhe etnogjenezën e popullsisë shqiptare, një çështje që në atë periudhë ishte objekt debatesh të shumta shkencore dhe politike.
– Studimet e toponimisë. Ai shqyrtoi emra vendesh dhe përpiqej të përcaktonte lidhjet e tyre me gjuhën shqipe. Kjo fushë kishte rëndësi për rindërtimin e historisë së gjuhëve dhe për studimin e shtrirjes së tyre në hapësirën ballkanike.
Duhet theksuar se kontributet e tij duhen vlerësuar në kontekstin e kohës. Gjuhësia dhe etnografia e fundit të shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX përdornin metoda dhe pikënisje që më vonë do të rishikoheshin. Megjithatë, dokumentimi i të folmeve dhe materiali i mbledhur prej tij mbeten me interes për studiuesit e sotëm.
Njohja akademike dhe vitet e fundit
Puna e Vajgandit u vlerësua edhe nga institucionet shkencore të vendeve ballkanike. Ai u bë anëtar i jashtëm i Akademisë Rumune dhe i Akademisë Bullgare të Shkencave, ndërsa veprimtaria e tij u njoh edhe nga rrethet shkencore maqedonase.
Këto vlerësime dëshmonin se kërkimet e tij kishin kapërcyer kufijtë e një interesi thjesht gjerman. Ai ishte kthyer në një studiues me ndikim në disa prej vendeve dhe komuniteteve që kishte marrë në shqyrtim.
Gustav Vajgand vdiq më 8 korrik 1930 në Lajpcig të Gjermanisë.
Pas vdekjes la një trashëgimi të gjerë studimore, të përbërë nga libra, artikuj, harta gjuhësore dhe materiale të mbledhura në terren. Puna e tij ndihmoi në zhvillimin e dialektologjisë dhe të gjuhësisë ballkanike, duke e vendosur studimin e gjuhëve të rajonit në një kontekst më të gjerë krahasues.
Për historinë e studimeve shqiptare, rëndësia e tij lidhet veçanërisht me dokumentimin e të folmeve, interesimin për toponiminë dhe përpjekjet për të ndriçuar marrëdhëniet e shqipes me gjuhët e tjera të Ballkanit.
Vajgandi i përkiste një brezi studiuesish që nuk kënaqeshin me gjuhën e librave. Ata udhëtonin, dëgjonin dhe shënonin fjalët ashtu siç shqiptoheshin në fshatra e qytete. Pikërisht ky material i mbledhur në terren është një nga arsyet pse emri i tij vazhdon të ketë vend në historinë e gjuhësisë ballkanike.