Zara, qyteti dalmat që u bë viktima e parë e një kryqëzate të devijuar nga misioni i saj
Përgatiti: Leonard Veizi
Kryqëzata e Katërt ishte nisur me një objektiv të shpallur qartë: çlirimin e Jerusalemit nga sundimi mysliman. Por, përpara se të mbërrinin në Tokën e Shenjtë, kryqtarët do të drejtonin armët kundër një qyteti të krishterë. Në nëntor të vitit 1202, ushtria e tyre rrethoi Zarën, qytetin e rëndësishëm bregdetar në Dalmaci, që ndodhej nën sundimin e mbretit të Hungarisë, por ishte edhe nën presionin e interesave të Venedikut.
Gjithçka kishte nisur me një marrëveshje financiare dhe ushtarake me Republikën e Venedikut. Kryqtarët kishin porositur një flotë të madhe për transportin e ushtrisë drejt Lindjes, por nuk arritën të paguanin shumën e kërkuar. Venedikasit, të interesuar të zgjeronin ndikimin e tyre në Adriatik dhe Mesdheun Lindor, u propozuan një zgjidhje: në këmbim të shtyrjes së pagesës, kryqtarët duhej të ndihmonin në pushtimin e Zarës, një qytet që Venediku e konsideronte rival tregtar dhe politik.
Vendimi i vendosi kryqtarët përballë një kundërshtie të rëndë morale dhe fetare. Zara ishte qytet i krishterë dhe mbreti i Hungarisë, Emeriku, ishte vetë kryqtar. Papa Inoçenti III e kundërshtoi me forcë këtë ndërmarrje. Ai u dërgoi letra udhëheqësve të ekspeditës, duke i paralajmëruar se sulmi ndaj një qyteti të krishterë ishte i papranueshëm dhe se pjesëmarrësit rrezikonin shkishërimin.
paralajmërimet papnore nuk e ndalën ushtrinë. Më 10 nëntor 1202, pas rrethimit, Zara ra në duart e kryqtarëve dhe venedikasve. Qyteti u plaçkit, ndërsa banorët u përballën me dhunë, shkatërrime dhe dëbime. Lajmi shkaktoi zemërim në botën e krishterë dhe e vendosi Papën në një pozitë të vështirë: ekspedita që duhej të bashkonte të krishterët kundër një armiku të përbashkët kishte përfunduar duke sulmuar një qytet të krishterë.
Rëndësia historike e ngjarjes nuk qëndron vetëm te pushtimi i Zarës. Ajo ishte paralajmërimi i një zhvillimi edhe më të rëndë. Vetëm pak muaj më vonë, kryqtarët do të ndryshonin përsëri drejtim, këtë herë duke iu drejtuar Kostandinopojës. Në prill të vitit 1204, ata do të sulmonin kryeqytetin e Perandorisë Bizantine, do ta pushtonin dhe do ta plaçkitnin në një nga episodet më shkatërrimtare të historisë mesjetare.
Sulmi ndaj Zarës nuk e krijoi ndarjen midis katolicizmit dhe ortodoksisë, e cila kishte marrë formë zyrtare që në vitin 1054, por e thelloi armiqësinë mes dy botëve të krishtera. Plaçkitja e Kostandinopojës më 1204 do ta kthente këtë përçarje në një plagë historike, pasojat e së cilës do të ndiheshin për shekuj.
Kryqëzata e Katërt, e nisur në emër të fesë dhe çlirimit të Jerusalemit, përfundoi duke goditur pikërisht qytetet dhe popullsitë e krishtera. Ajo mbetet një nga shembujt më domethënës se si interesat tregtare, borxhet financiare dhe ambiciet politike mund të përmbysin edhe qëllimet më të shenjta të shpallura nga institucionet fetare.