Nga Leonard Veizi
Ai nuk e kërkoi kurrë zhurmën e kohës, nuk vrapoi pas qendrës së saj dhe nuk e vuri poezinë në shërbim të parullave. Zgjodhi rrugën më të vështirë: të dëgjonte heshtjen, të vështronte natyrën dhe të kërkonte në shpirtin e njeriut ato ndjenja që nuk plaken kurrë…
…Më 12 nëntor 1987, në moshën 88-vjeçare, në Tiranë u nda nga jeta Llazar Gusho, i njohur si Lasgush Poradeci. Me të u mbyll një jetë e jetuar mes librave, përkthimeve, vetmisë dhe një përkushtimi pothuajse të pakompromis ndaj artit të fjalës. Por nuk u mbyll poezia e tij. Ajo mbeti.
Djali i Pogradecit që mori liqenin me vete
Lindi më 27 dhjetor 1899 në Pogradec. Liqeni i tij do të bëhej qendra e përhershme e botës poetike — vendi ku do të kthehej gjithmonë, edhe kur ishte larg.
Perëndim i vagëlluar mi Liqerin pa kufir
Po përhapet dal-nga-dale një pluhúrë si një hije.
U shkollua në Shqipëri dhe Rumani, studioi në Shkollën e Arteve të Bukura në Bukuresht, u afrua me koloninë shqiptare atje dhe u miqësua me Asdrenin dhe Mitrush Kutelin. Në Rumani njohu nga afër Emineskun, lirizmin dhe filozofinë e tij, por nuk u bë imitues i tij. Krijoi një gjuhë krejt të vetën.
Me bursë nga qeveria e Fan Nolit, në 1924 shkoi në Grac të Austrisë, ku në 1933 mbrojti doktoraturën për Emineskun. U kthye në Shqipëri në 1934 si poet, por edhe si njohës i thellë i gjuhëve dhe letërsive evropiane.
Poezia si mënyrë jetese
Dy librat që e vulosën vendin e tij janë “Vallja e yjve” (1933) dhe “Ylli i zemrës” (1937).
Atje nuk ka vetëm peizazh. Liqeni nuk është ujë, mali nuk është shkëmb, nata nuk është errësirë. Gjithçka merr frymë, ndien, dashuron dhe vuan. Natyra bëhet shpirt, dhe shpirti bëhet natyrë.
E mora shoqezën përkrah,
E matmë rrugën ca-nga-ca,
Sikur na ndillte larg diçka.
Dashuria te Lasgushi nuk është vetëm ndjenjë mes dy njerëzve. Bëhet lidhje kozmike mes trupit dhe shpirtit, mes njeriut dhe natyrës, mes së përkohshmes dhe së përjetshmes. Prandaj poezia e tij nuk lexohet me nxitim. Kërkon ndalesë, vëmendje, hyrje në botën e tingujve, ritmit dhe simboleve. Ai e përpunonte vargun me kujdes të jashtëzakonshëm, si një krijesë që duhet të arrijë përsosmërinë.
Poeti që nuk iu nënshtrua kohës
Lasgushi nuk ishte poet i porosive politike. Nuk e vuri poezinë në shërbim të propagandës, në një kohë kur kjo kërkohej me forcë.
O gjuhë-e shentëruar, o mall me shpirtin plot.
O vetëtim’ e qjellit që fërfëllon me flakë
Pas vitit 1944 mbeti pa punë, pastaj punoi për pak kohë në Institutin e Shkencave dhe më pas si përkthyes në shtëpinë botuese “Naim Frashëri”, deri në pension në 1974. Përktheu Gëten, Hajnen, Pushkinin me të njëjtin kujdes që kërkonte në vargun e vet.
Kjo besnikëri ndaj estetikës e largoi nga qendra zyrtare e jetës letrare. Botoi pak, u shfaq rrallë, jetoi në një vetmi krijuese. Por emri i tij nuk u shua. Përkundrazi, mbeti pikë referimi për një letërsi që nuk pranoi të bëhej instrument i kohës.
Një zë që nuk u shua
Në vitet e fundit u tërhoq edhe më shumë. Nuk kërkonte vëmendje. La veprën të flasë.
Dhe vepra flet ende. Kur mbrëmja bie mbi liqenin e Pogradecit dhe drita e fundit tretet në ujë, Lasgushi duket sikur nuk është larguar kurrë. Ai nuk u përpoq ta kapte kohën, por të gjente atë që i mbijeton asaj.
Mi zall të pyllit vjeshtarak/ Dremit liqeri pa kufi,
Ay ndaj fundesh u përflak/ Posi me zjarr e me flori.
Prandaj, 12 nëntori nuk është vetëm dita e vdekjes së tij. Është dita kur poezia shqipe humbi njeriun, por fitoi përgjithmonë zërin e tij.