Përgatiti: Leonard Veizi
Vetëm katër muaj pas hapit historik të Nil Armstrongut dhe Baz Aldrinit në sipërfaqen e Hënës, Shtetet e Bashkuara ndërmorën një tjetër udhëtim drejt satelitit të Tokës. Por kësaj radhe synimi i NASA-s ishte më i madh se përsëritja e suksesit të parë. Agjencia hapësinore amerikane kërkonte të provonte se ulja në Hënë mund të kryhej me saktësi, se astronautët mund të eksploronin një zonë të përcaktuar paraprakisht dhe se misionet e ardhshme mund të shndërroheshin në ekspedita të mirëfillta shkencore.
Misioni Apollo 12 u nis më 14 nëntor 1969 nga Qendra Hapësinore Kenedi në Florida. Në bord ndodheshin tre pilotë të Marinës Amerikane: komandanti Çarls “Pit” Konrad, piloti i modulit komandues Riçard Gordon dhe piloti i modulit hënor Alan Bin. Gjithçka ishte përgatitur për një udhëtim që duhej të zgjeronte përvojën e fituar nga Apollo 11. Por vetëm pak sekonda pas ngritjes, misioni u përball me një incident që mund të kishte ndryshuar historinë e tij.
Atë mëngjes moti nuk ishte plotësisht i favorshëm. Një natë më parë kishte rënë shi dhe parashikimet meteorologjike paralajmëronin mundësinë e reshjeve dhe të aktivitetit elektrik atmosferik. Megjithatë, kushtet u vlerësuan të pranueshme dhe në orën 11:22 raketa Saturn V u shkëput nga platforma e nisjes. Gjigantja rreth 110 metra e lartë, e pajisur me pesë motorë në shkallën e parë, nisi ngjitjen drejt hapësirës.
Vetëm 36 sekonda më vonë, një rrufe goditi raketën. Pasojat u ndien menjëherë në sistemet elektrike të anijes Apollo. Instrumentet dhanë sinjale alarmi, disa sisteme humbën furnizimin me energji dhe ekuipazhi nuk mund të merrte më të gjitha të dhënat e nevojshme për të monitoruar gjendjen e anijes. Një rrufe e dytë e goditi gjatë ngjitjes, duke shkaktuar çrregullime të tjera elektrike.
Në kontrollin tokësor situata u bë shqetësuese. Sinjalet e instrumenteve ishin të çrregullta dhe për disa çaste kontrollorët nuk kishin një pamje të qartë të gjendjes së anijes. Megjithatë, raketa vazhdonte të punonte. Motorët nuk ishin dëmtuar dhe Saturn V nuk kishte dalë nga trajektorja. Në kabinë, Alan Bin ndërhyri duke kaluar sistemin në pozicionin rezervë SCE AUX. Ky veprim riktheu sinjalizimin dhe u dha kontrollorëve mundësinë të kuptonin se çfarë po ndodhte realisht me anijen.
Ishte një ndërhyrje vendimtare. Një defekt elektrik që mund të kishte vënë në rrezik të gjithë ekspeditën u kapërcye falë reagimit të shpejtë të ekuipazhit dhe bashkëpunimit me kontrollin tokësor. Apollo 12 vazhdoi udhëtimin. Rrufeja kishte goditur raketën më të fuqishme të kohës, por nuk kishte arritur ta ndalte misionin.
Pas kapërcimit të incidentit, objektivi kryesor ishte Hëna. Ndryshe nga Apollo 11, që kishte shënuar mbërritjen e parë të njeriut në sipërfaqen hënore, Apollo 12 duhej të demonstronte saktësinë e uljes. NASA kishte përzgjedhur një zonë në Oqeani i Stuhive, e njohur me emrin latin Oceanus Procellarum, rreth 1.500 kilometra në perëndim të vendit ku ishte ulur ekspedita e parë amerikane.
Më 19 nëntor, pasi anija hyri në orbitën hënore, moduli hënor Intrepid u shkëput nga moduli komandues Yankee Clipper. Konradi dhe Bini morën drejtimin e uljes, ndërsa Gordoni mbeti në orbitë për të kryer vëzhgimet dhe për të pritur kthimin e dy kolegëve. Në fazën përfundimtare, Konradi mori kontrollin manual për të shmangur një zonë të papërshtatshme dhe për ta vendosur modulin në pozicionin e synuar.
Në orën 06:54 sipas kohës universale, Intrepid preku sipërfaqen e Hënës. Këtë herë amerikanët nuk po provonin më nëse mund të arrinin dhe të uleshin në satelitin e Tokës. Ata po demonstronin se mund të zgjidhnin edhe vendin ku do të uleshin. Moduli ndaloi vetëm rreth 163 metra larg sondës automatike Surveyor 3, e cila kishte mbërritur në atë zonë dy vjet e gjysmë më parë. Për teknologjinë hapësinore të asaj kohe, kjo ishte një arritje e jashtëzakonshme.
Surveyor 3 ishte lëshuar në prill të vitit 1967 dhe ishte ulur në Hënë më 20 prill të po atij viti. Gjatë funksionimit kishte dërguar në Tokë më shumë se 6.300 fotografi, duke ndihmuar shkencëtarët të kuptonin më mirë përbërjen dhe karakteristikat e sipërfaqes hënore. Pas ndërprerjes së aktivitetit, aparatura kishte mbetur në Hënë, e ekspozuar ndaj temperaturave ekstreme, rrezatimit diellor dhe kushteve të një mjedisi pa atmosferë.
Tani, pas 31 muajsh, dy astronautë do t’i afroheshin për ta studiuar nga afër.
Çarls Konradi zbriti i pari në sipërfaqen hënore. Me humorin e tij karakteristik, ai e përshkroi përvojën me një fjali që ndryshonte nga solemniteti i deklaratave të Apollo 11: «Sipërfaqja është e butë dhe e pluhurosur. Po fundosem pak». Pas tij zbriti edhe Alan Bini. Të dy nisën punën sipas programit: fotografuan terrenin, morën mostra shkëmbinjsh dheu, instaluan pajisjet shkencore dhe dokumentuan çdo hollësi të ekspeditës.
Astronautët kryen dy dalje në sipërfaqen hënore. Gjatë së parës instaluan aparaturat shkencore dhe morën mostrat fillestare. Në daljen e dytë u drejtuan drejt sondës Surveyor 3. Takimi me të ishte një nga momentet më të veçanta të misionit. Konradi dhe Bini ekzaminuan aparaturën, fotografuan gjendjen e saj dhe çmontuan disa pjesë që do t’i sillnin në Tokë, mes tyre kamerën televizive, kabllo dhe elemente të tjera mekanike.
Shkencëtarët donin të kuptonin se çfarë u kishte ndodhur materialeve pas më shumë se dy vjetësh në mjedisin hënor. Si kishin reaguar metalet, xhamat, lubrifikantët dhe pjesët elektrike ndaj ndryshimeve të mëdha të temperaturës? A kishte mbetur ndonjë gjurmë e materialeve biologjike të transportuara pa dashje nga Toka? Studimi i pjesëve të Surveyor 3 do të ofronte të dhëna të vlefshme për qëndrueshmërinë e teknologjisë njerëzore në një mjedis kaq armiqësor.
Në njëfarë mënyre, kjo ishte një formë arkeologjie hapësinore. Njeriu kishte shkuar në Hënë jo vetëm për të mbledhur gurë, por edhe për të studiuar gjurmët e teknologjisë së vet.
Një tjetër detyrë me rëndësi të veçantë ishte vendosja e paketës ALSEP, e njohur si Paketa e Eksperimenteve Shkencore të Sipërfaqes Hënore. Ajo përbëhej nga instrumente që do të mbeteshin në Hënë edhe pas largimit të astronautëve, duke vazhduar të mblidhnin të dhëna dhe t’i transmetonin në Tokë. Ndër pajisjet kryesore ishte sizmometri, i cili regjistronte dridhjet e sipërfaqes hënore dhe ndihmonte në studimin e tërmeteve hënore dhe strukturës së brendshme të satelitit. U instaluan gjithashtu instrumente për matjen e erës diellore dhe të fushës magnetike.
Nëse Apollo 11 kishte qenë kryesisht demonstrimi historik dhe teknologjik i mundësisë për të arritur në Hënë, Apollo 12 po e kthente sipërfaqen e saj në një laborator shkencor. Astronautët mblodhën rreth 34,4 kilogramë mostra, kryesisht bazalte dhe shkëmbinj me origjinë vullkanike, të cilët do të ndihmonin në rindërtimin e historisë gjeologjike të Hënës.
Konradi dhe Bini qëndruan në sipërfaqe rreth 31 orë e gjysmë. Gjatë kësaj kohe kryen dy dalje jashtë modulit, me një kohëzgjatje të përgjithshme prej rreth 7 orësh e 45 minutash. Ishte një ekspeditë më e gjatë dhe më e organizuar se ajo e Apollo 11, me detyra të përcaktuara shkencore dhe një program të ngjeshur pune.
Megjithatë, jo çdo gjë shkoi sipas planit. Kamera televizive me ngjyra u dëmtua pasi u drejtua gabimisht nga Dielli. Transmetimi u ndërpre dhe publiku në Tokë nuk mundi të ndiqte drejtpërdrejt të gjitha aktivitetet e astronautëve. Kjo nuk ndikoi në punën shkencore, pasi ekuipazhi vazhdoi të dokumentonte eksplorimin me aparatet fotografike dhe të kryente detyrat e parashikuara.
Pas përfundimit të dy daljeve, Konradi dhe Bini u kthyen në Intrepid, sistemuan mostrat dhe u përgatitën për largim. Më 20 nëntor 1969, motori i shkallës ngjitëse u ndez dhe moduli u shkëput nga sipërfaqja hënore. Në orbitë i priste Riçard Gordoni, i cili kishte qëndruar në Yankee Clipper gjatë gjithë kohës. Takimi dhe bashkimi i dy moduleve u realizuan me sukses. Konradi dhe Bini kaluan në modulin komandues, duke marrë me vete mostrat hënore dhe pjesët e sondës Surveyor 3.
Më 21 nëntor, motori kryesor u ndez për manovrën e kthimit dhe Apollo 12 mori drejtimin e Tokës. Udhëtimi përfundimtar zgjati disa ditë. Më 24 nëntor 1969, pas 10 ditësh, 4 orësh, 36 minutash e 25 sekondash, kapsula hyri në atmosferën e Tokës dhe u ul në Oqeanin Paqësor, pranë anijes amerikane USS Hornet. Tre astronautët u nxorën nga kapsula dhe u transportuan në bordin e anijes ushtarake. Misioni kishte përfunduar me sukses.
Apollo 12 nuk pati jehonën simbolike të Apollo 11, por rëndësia e tij shkencore dhe teknologjike ishte e konsiderueshme. Ai provoi se ulja në Hënë mund të kryhej me saktësi të madhe, një kusht i domosdoshëm për misionet e ardhshme, të cilat nuk mund të kufizoheshin vetëm në zona të sheshta dhe të sigurta. Vizita pranë Surveyor 3 u dha shkencëtarëve mundësinë të studionin ndikimin e qëndrimit të gjatë në mjedisin hënor mbi materialet e prodhuara nga njeriu. Mostrat e mbledhura ndihmuan në studimin e përbërjes dhe historisë vullkanike të Hënës, ndërsa instrumentet ALSEP vazhduan të transmetonin të dhëna edhe pas largimit të ekuipazhit.
Edhe incidenti i rrufesë mbeti një mësim i rëndësishëm për NASA-n. Ai tregoi se një mision hapësinor mund të përballet me rreziqe të paparashikuara që në sekondat e para të nisjes dhe se përgatitja teknike, sistemet rezervë dhe reagimi i ekuipazhit janë po aq të rëndësishme sa vetë teknologjia.
Pas Apollo 12 do të vinin misionet Apollo 14, 15, 16 dhe 17, me ekspedita gjithnjë e më të specializuara. Në dhjetor të vitit 1972, Apollo 17 do të shënonte misionin e fundit me njerëz në sipërfaqen e Hënës gjatë asaj periudhe.
Për tre astronautët e Apollo 12, udhëtimi kishte nisur mes shiut dhe rrufeve, kishte vazhduar me një ulje të saktë në një botë pa atmosferë dhe kishte përfunduar në ujërat e Paqësorit. Ata u kthyen me mostra shkëmbinjsh, pjesë të një sonde që kishte qëndruar prej vitesh në Hënë dhe të dhëna që do të ndihmonin shkencën për dekada.
Apollo 12 ishte më shumë se një përsëritje e udhëtimit të parë. Ai shënoi kalimin nga prova se njeriu mund të shkonte në Hënë te bindja se mund të punonte atje, të kryente kërkime dhe të kthehej me njohuri të reja. Rrufeja nuk e ndali misionin. Përkundrazi, ajo u bë pjesë e historisë së një ekspedite që dëshmoi se eksplorimi i hapësirës kërkonte jo vetëm guxim, por edhe saktësi, përgatitje dhe aftësi për të përballuar të papriturën.
