Një qytetar që pret prej vitesh një vendim për pronën, pensionin, kontratën e punës apo një konflikt familjar nuk ka përballë vetëm një dosje. Ka një jetë të pezulluar.
Pyetja pse vonohen proceset gjyqesore nuk është debat teknik për juristët, por një nga pyetjet më të rënda për shtetin shqiptar: çfarë vlere ka e drejta, kur ajo vjen pas kaq shumë vitesh sa dëmi është bërë i pakthyeshëm?
Drejtësia e vonuar nuk është thjesht drejtësi e ngadaltë. Në shumë raste, ajo është drejtësi e mohuar. Një biznes që nuk merr dot një vendim nuk investon. Një familje që pret zgjidhjen e një çështjeje pronësie nuk planifikon dot jetën. Një viktimë që endet nga një seancë te tjetra humbet besimin se institucioni ekziston për ta mbrojtur.
Pse vonohen proceset gjyqësore? Problemi nis te kapaciteti
Arsyeja e parë është e dukshme: gjykatat kanë përballuar për vite ngarkesë të lartë dosjesh me më pak gjyqtarë nga sa kërkon sistemi. Reforma në drejtësi solli një proces të thellë verifikimi dhe pastrimi, por në terren la edhe vakanca të zgjatura. Kur një trupë gjyqësore ka mungesa, çdo çështje shtyhet dhe çdo shtyrje prodhon një radhë të re.
Analiza/ Pse vonohen proceset gjyqësore në Shqipëri?
Kjo nuk është kritikë ndaj vetë nevojës për reformë. Verifikimi i integritetit në drejtësi ishte një proces i domosdoshëm. Por një reformë nuk matet vetëm nga sa funksionarë largon, por edhe nga sa shpejt arrin të ndërtojë kapacitetin zëvendësues. Nëse boshllëqet zgjasin, faturën nuk e paguan sistemi abstrakt. E paguan qytetari që pret datën e radhës së gjyqit.
Ngarkesa nuk shpërndahet gjithmonë në mënyrë të barabartë. Disa gjykata, sidomos në zonat me popullsi dhe aktivitet ekonomik më të madh, përballen me volum shumë më të lartë çështjesh. Kur dosjet grumbullohen, gjyqtari nuk ka vetëm më pak kohë për secilën çështje. Rritet edhe rreziku që seancat të caktohen larg njëra-tjetrës, vendimet të vonohen dhe procesi të humbasë ritmin.
Dosjet e vjetra; radha që nuk mbaron kurrë
Sistemi gjyqësor nuk po nis nga zero. Ai mban mbi shpinë mijëra çështje të trashëguara, disa prej tyre prej shumë vitesh. Këto nuk janë numra në një raport administrativ. Janë konflikte që kanë kaluar nga një gjyqtar te tjetri, nga një shkallë në tjetrën, nga një datë seance në një tjetër.
Analiza/ Pse vonohen proceset gjyqësore në Shqipëri?
Në praktikë krijohet një qark vicioz. Dosjet e vjetra kërkojnë kohë sepse shpesh kanë prova të shumta, palë të shumta dhe histori procedurale të ndërlikuar. Ndërkohë, çështjet e reja vazhdojnë të hyjnë në sistem. Nëse nuk ka një plan të qartë për uljen e stokut, gjykata punon vazhdimisht nën presion, por radha nuk pakësohet.
Këtu duhet kujdes me një iluzion të zakonshëm: shpejtësia nuk duhet të prodhojë vendime të nxituara. Një gjyq i drejtë kërkon dëgjimin e palëve, administrimin e provave dhe arsyetimin e vendimit. Por mes një procesi të kujdesshëm dhe një procesi që zvarritet pa fund ka një diferencë të madhe. Problemi nuk është që gjykata merr kohë për të gjykuar. Problemi është kur koha bëhet justifikim për mungesën e organizimit.
Shtyrjet e seancave nuk janë gjithmonë rastësi
Shumë procese vonohen nga shtyrje të përsëritura: mungesa e avokatit, mosnjoftimi i një pale, pamundësia për të sjellë një dëshmitar, ekspertiza që nuk dorëzohet në kohë, apo mungesa e një anëtari të trupës gjykuese. Secila prej këtyre mund të ketë një shpjegim konkret. Por kur përsëriten, nuk mund të trajtohen më si incidente të izoluara.
Analiza/ Pse vonohen proceset gjyqësore në Shqipëri?
Ka raste kur shtyrja përdoret edhe si taktikë procedurale. Një palë që përfiton nga kalimi i kohës mund të kërkojë vazhdimisht kohë, të ndryshojë përfaqësuesin ligjor, të paraqesë kërkesa në moment të fundit ose të krijojë pengesa të tjera. Gjykata duhet të garantojë të drejtën e mbrojtjes, por nuk duhet të kthehet në spektatore të vonesës së qëllimshme.
Disiplina procedurale kërkon që arsyet e shtyrjeve të dokumentohen qartë dhe që abuzimi të ketë pasoja reale. Pa këtë filtër, procesi shndërrohet në një kalendar datash të humbura, jo në një mekanizëm për dhënien e drejtësisë.
Administrata dhe teknologjia: nyja që shpesh injorohet
Puna e një gjykate nuk varet vetëm nga gjyqtari. Ajo kalon përmes sekretarisë, njoftimeve, regjistrimit të çështjeve, arkivës, ekspertëve, përkthyesve dhe administrimit të dokumenteve. Mjafton që një hallkë të mos funksionojë për të shtyrë një proces të tërë.
Digjitalizimi mund të reduktojë humbjen e kohës, por nuk është kurë magjike. Një platformë elektronike nuk zgjidh mungesën e stafit, adresat e pasakta të palëve apo procedurat që mbeten të ngarkuara me burokraci. Teknologjia jep rezultat kur shoqërohet me rregulla të qarta, trajnim dhe përgjegjësi për çdo vonesë të pajustifikuar.
Analiza/ Pse vonohen proceset gjyqësore në Shqipëri?
Publiku ka të drejtë të dijë më shumë se data e seancës së radhës. Duhet të ketë transparencë për kohëzgjatjen mesatare të çështjeve, numrin e shtyrjeve, arsyet e tyre dhe dosjet që presin më gjatë. Transparenca nuk është luks komunikimi. Është presion i ligjshëm mbi një sistem që administron jetën dhe pasurinë e njerëzve.
Apelimi dhe standardi i procesit të rregullt
Një pjesë e vonesave lidhet edhe me vetë strukturën e gjykimit në disa shkallë. E drejta për apel është garanci themelore dhe nuk mund të konsiderohet pengesë. Askush nuk duhet të pranojë një vendim të gabuar vetëm sepse sistemi kërkon të ulë statistikat e pritjes.
Analiza/ Pse vonohen proceset gjyqësore në Shqipëri?
Por kjo e bën edhe më urgjente që secila shkallë të funksionojë me kapacitet, afate të arsyeshme dhe vendime të argumentuara. Kur gjykimi i parë është i dobët, kur arsyetimi vonon ose kur procedura lë hapësirë për gabime, çështja vijon më tej. Çdo mangësi në fillim mund të kushtojë vite në fund.
Në çështjet penale, vonesa mund të prekë drejtpërdrejt sigurinë publike, të drejtat e viktimave dhe statusin e personave nën hetim apo gjykim. Në çështjet civile dhe administrative, pasojat mund të jenë po aq të rënda, edhe pse më pak të zhurmshme: një leje, një pronë, një detyrim financiar ose një e drejtë pune mund të mbetet peng i afateve.
Përgjegjësia nuk mund të shpërndahet në ajër
Është e lehtë të thuhet se sistemi ka probleme. Më e vështirë është të thuhet kush përgjigjet për to. Institucionet që administrojnë gjyqësorin duhet të publikojnë objektiva të matshme për plotësimin e vakancave, uljen e dosjeve të prapambetura dhe përmirësimin e shërbimeve në gjykata. Qeveria duhet të sigurojë infrastrukturën dhe fondet pa e përdorur financimin si mjet presioni. Parlamenti duhet të kërkojë llogari me fakte, jo me deklarata ceremoniale.
Analiza/ Pse vonohen proceset gjyqësore në Shqipëri?
Edhe vetë gjykatat duhet të komunikojnë pa gjuhë të mjegullt. Kur një çështje shtyhet disa herë, qytetari meriton të dijë pse. Kur një dosje ka vite pa lëvizur, nuk mjafton të thuhet se ka ngarkesë. Duhet të shihet nëse kemi mungesë kapaciteti, administrim të dobët, pengesë procedurale apo neglizhencë.
Drejtësia nuk ndërtohet me premtime për reforma të përhershme. Ajo provohet në një datë seance që mbahet, në një vendim që arsyetohet në kohë dhe në një qytetar që nuk detyrohet të plaket duke pritur përgjigjen e shtetit. Derisa kjo të bëhet normalitet, pyetja pse vonohen proceset gjyqësore do të mbetet një akuzë publike që institucionet nuk mund ta mbyllin me heshtje./Mxh