Më 18 janar 1919, në Paris u hap zyrtarisht Konferenca e Paqes, një nga ngjarjet më të rëndësishme diplomatike të shekullit XX. Në sallat madhështore të kryeqytetit francez, fitimtarët e Luftës së Parë Botërore u mblodhën për të vendosur kushtet e paqes, për të ndëshkuar Fuqitë Qendrore të mposhtura dhe, mbi të gjitha, për të rindërtuar hartën politike të Evropës dhe të botës.
Konferenca, që zgjati nga viti 1919 deri në vitin 1920, njihet gjerësisht si Konferenca e Paqes e Versajës, për shkak se traktati më i rëndësishëm – ai me Gjermaninë – u nënshkrua në Pallatin e Versajës. Por në të vërtetë, ajo përfshiu një seri traktatesh dhe negociatash që prekën pothuajse çdo cep të kontinentit evropian dhe disa rajone përtej tij.
Një botë e shkatërruar kërkon rend të ri
Lufta e Parë Botërore kishte lënë pas më shumë se 16 milionë të vdekur, ekonomi të rrënuara dhe perandori shekullore të shembura: Perandoria Gjermane, Austro-Hungareze, Osmane dhe ajo Ruse kishin dalë nga skena. Konferenca e Parisit u thirr pikërisht për t’i dhënë një “rend të ri” botës pas këtij shkatërrimi të paprecedentë.
Në tryezën e vendimmarrjes dominuan të ashtuquajturit “Katër të Mëdhenjtë”:
-Woodrow Wilson, President i Shteteve të Bashkuara,
-Georges Clemenceau, Kryeministër i Francës,
-David Lloyd George, Kryeministër i Britanisë së Madhe,
-Vittorio Orlando, Kryeministër i Italisë.
Secili prej tyre erdhi në Paris me interesa të ndryshme kombëtare. Franca kërkonte siguri dhe dobësimin e përhershëm të Gjermanisë; Britania synonte ruajtjen e ekuilibrit të fuqive dhe dominimin detar; Italia kërkonte zgjerime territoriale; ndërsa Shtetet e Bashkuara, nën vizionin e Wilsonit, promovonin një rend të ri ndërkombëtar të bazuar në parimin e vetëvendosjes së kombeve.
Katërmbëdhjetë Pikat e Wilsonit
Presidenti amerikan Woodrow Wilson mbërriti në Evropë si figurë morale dhe politike e jashtëzakonshme. Programi i tij i famshëm i Katërmbëdhjetë Pikave synonte një paqe të drejtë, pa hakmarrje, dhe krijimin e një sistemi ndërkombëtar që do të parandalonte luftëra të reja. Një nga idetë kyçe ishte respektimi i identitetit dhe sovranitetit të kombeve të vogla.
Ky parim do të kishte rëndësi jetike për Shqipërinë.
Shqipëria në rrezik zhdukjeje
Në vitin 1919, Shqipëria ishte një shtet i brishtë, i dalë nga Lufta e Parë Botërore pa ushtri të konsoliduar, pa ekonomi funksionale dhe pa përfaqësim të fortë diplomatik. Fuqitë fqinje – Italia, Greqia dhe Mbretëria Serbo-Kroato-Sllovene – kishin plane të hapura ose të fshehta për copëtimin e territorit shqiptar, duke u mbështetur edhe në marrëveshje të fshehta të kohës së luftës, si Traktati i Londrës i vitit 1915.
Në shumë tryeza të Konferencës së Parisit, Shqipëria trajtohej si një territor pa zot, një “problem periferik” që mund të zgjidhej me ndarje mes fuqive rajonale. Delegacionet shqiptare, të përçara dhe me peshë të kufizuar, përballeshin me një betejë të pabarabartë.
Roli vendimtar i Woodrow Wilsonit
Në këtë moment kritik, qëndrimi i Presidentit amerikan Woodrow Wilson u bë vendimtar. Ai kundërshtoi hapur çdo projekt që cenonte sovranitetin e Shqipërisë dhe hodhi poshtë marrëveshjet e fshehta që parashikonin copëtimin e saj. Wilson mbrojti parimin se Shqipëria, si komb i njohur ndërkombëtarisht që nga viti 1913, kishte të drejtë të ekzistonte si shtet i pavarur.
Falë këtij qëndrimi, çështja shqiptare nuk u mbyll me ndarje territoriale. Ndërhyrja amerikane bllokoi planet më agresive dhe krijoi hapësirën politike që Shqipëria të mbijetonte si njësi shtetërore.
Traktatet dhe pasojat
Konferenca e Paqes në Paris prodhoi disa traktate kryesore:
-Traktati i Versajës (me Gjermaninë),
-Traktati i Saint-Germain (me Austrinë),
-Traktati i Trianonit (me Hungarinë),
-Traktati i Neuilly-sur-Seine (me Bullgarinë),
-Traktati i Sèvres (me Perandorinë Osmane).
Këto traktate ridizajnuan kufijtë, krijuan shtete të reja dhe vendosën kushte të rënda ekonomike e ushtarake, veçanërisht për Gjermaninë – kushte që më vonë do të konsideroheshin si një nga shkaqet e ngritjes së nazizmit dhe të Luftës së Dytë Botërore.
Një konferencë që ndryshoi historinë
Konferenca e Paqes në Paris nuk solli paqen e qëndrueshme që shumë shpresonin. Ajo krijoi tensione të reja dhe padrejtësi që do të shpërthenin dy dekada më vonë. Por për Shqipërinë, ajo përfaqëson një moment kyç të mbijetesës kombëtare.
Mbrojtja e hapur e ekzistencës së shtetit shqiptar nga Presidenti Woodrow Wilson mbetet një nga aktet më të rëndësishme diplomatike në historinë moderne të vendit. Në tryezën ku u vendos fati i kombeve, Shqipëria ishte e vogël dhe e dobët, por nuk ishte e padukshme – falë një parimi që, për herë të rrallë në histori, u vendos mbi interesat e ngushta të fuqive të mëdha.
Përgatiti: L.Veizi