Vampiri i frikshëm do të ngulë dhëmbët e tij në festivalin Edinburgh Fringe këtë vit – në një shfaqje thellësisht rrëqethëse, që merr liri krijuese me historinë dhe sjell një këndvështrim motëror. Njohim regjisoren e saj.
Chris Wiegand
Kush është Drakula juaj? Max Schreck me dhëmbët e tij të mprehtë në rolin e Nosferatus, Bela Lugosi me smoking, apo nikoqiri me nofulla të theksuara i Hotel Transylvania? Ky personazh famëkeq që ndryshon formë “ekziston për ne edhe përpara se ta dimë se kush është”, thotë regjisorja e teatrit Yngvild Aspeli, e cila këtë verë do të sjellë në festivalin Edinburgh Fringe një vampir të interpretuar me kukull. “Kishte histori për vampirë shumë përpara Dracula, por ai u dha atyre një jetë të re.”
Pasi pashë shfaqjen e saj thellësisht rrëqethëse “Dracula: Lucy’s Dream”, ajo kukull prej dylli, me përmasa reale dhe pamje të frikshme, është bërë për mua po aq e paharrueshme sa Drakula me kapelë cilindrike i Gary Oldman apo buzëqeshja e përgjakshme e Christopher Lee. Ajo përputhet me përshkrimin që Jonathan Harker i bën kontit në romanin e Stokerit: “Efekti i përgjithshëm ishte një zbehje e jashtëzakonshme.”
E pashë shfaqjen gjatë turneut të saj në Paris disa muaj më parë dhe ende më ndjek si një makth: do të betohesha se ky Drakulë u shpërbë dhe pastaj u shfaq sërish para syve të mi, aq e sofistikuar është teknika e kompanisë franko-norvegjeze të Aspelit, Plexus Polaire. Falë pjesërisht ndriçimit fantazmagorik të Emilie Nguyen, ndodhin transformime mahnitëse, ku aktorët dhe kukullat shpesh bëhen të padallueshëm nga njëri-tjetri.
“Një personazh i përsosur për kukull”
“Drakula është një personazh shumë i mirë për një kukull”, thotë Aspeli gjatë një bisede me video nga Norvegjia, sepse objekti pa jetë “ka nevojë për aktorët prej gjaku dhe mishi që ta bëjnë të gjallë”.
Aspeli është mbështetur në një përkthim islandez të vitit 1901, “Powers of Darkness”, ku Valdimar Ásmundsson “mori shumë liri, duke shtuar dhe ndryshuar personazhe” nga historia origjinale e Stokerit.
Ndërsa versioni feminist i kohëve të fundit i Morgan Lloyd Malcolm në teatrin Lyric Hammersmith i dha Mina Harker kontrollin e rrëfimit, ky variant vendos në qendër mikeshën e dashur të Minës, Lucy-n.
Lucy, personazhi tragjik i Stokerit, kalon nga gëzimi i marrjes së tri propozimeve për martesë në një ditë të vetme, te krizat e ecjes në gjumë dhe kthimi i saj në vampir nga Drakula.
Por prodhimet e Aspelit shpesh “e nxjerrin personazhin femëror nga pozicioni i viktimës”, thotë ajo. “Jo për të ndryshuar historinë, por këndvështrimin.”
Në skenë, rezultati është një forcë kundërpeshuese motërorë ndaj burrave patriarkalë të shkencës në histori, të cilët marrin përsipër hetimin – dhe kontrollin mbi gratë.
Drakula, mjeshtri i manipulimit
Stokeri, i cili ishte edhe drejtues teatri, e paraqiti Drakulën si një lloj mjeshtri kukullash. “Kjo çështje e manipulimit do të jetë gjithmonë e rëndësishme”, thotë Aspeli.
Rrëfimi i saj eksploron traumën dhe mënyrën se si abuzimi psikologjik mund të “të kontrollojë edhe pasi nuk po ndodh më – çfarë i bën ky veprim trupit dhe mendjes tënde më pas?”
Kjo ka qenë prej kohësh një temë e rëndësishme për të dhe madje ndikoi në emrin e kompanisë së saj, të themeluar në vitin 2008.
“Plexus solaire (pleksusi diellor) është vendi ku qëndrojnë emocionet në trup.” Ndërsa për fjalën “polaire”? “Unë punoj me polaritetin – në të gjitha shfaqjet e mia ekziston një ekuilibër mes arsyes dhe çmendurisë, realitetit dhe iluzionit.”
Në versionin e saj të ethshëm të “Shtëpisë së kukullës” të Ibsenit, Nora kërcen tarantellën, si në dramën origjinale, por Aspeli e përdor këtë si një pikënisje për të sjellë në skenë një merimangë gjigante, që i jep emrin kësaj valleje.
Magjia e një bote të krijuar nga asgjëja
“Dracula: Lucy’s Dream” ndërton një botë aq të plotë dhe atmosferike, sa është befasuese kur në përshëndetjen finale dalin vetëm pesë persona, të dukshëm të lodhur – sepse ata kanë punuar jashtëzakonisht shumë, në dritë dhe në hije.
Edhe objektet skenike janë minimale. Gjithçka i ngjan një akti magjie.
“Është fuqia e iluzionit”, thotë Aspeli. “Më pëlqen mjeshtëria tradicionale e punimit me dorë në teatrin e kukullave dhe mënyra se si mund të krijosh diçka pothuajse nga asgjëja.”
Madhësia e kukullave, thotë ajo, është thelbësore për çdo produksion.
“Nëse një aktor kontrollon një kukull shumë më të vogël, kjo tregon diçka tjetër për marrëdhënien mes tyre. Ajo që më intereson është marrëdhënia që krijohet në mënyrë të barabartë mes aktorit dhe kukulltarit.”
Kukullat e saj me përmasa reale, të frymëzuara nga tradita japoneze bunraku, janë ndërtuar të jenë sa më të lehta dhe anatomikisht të sakta, për të siguruar lëvizje sa më reale.
Jo vetëm argëtim për fëmijë
Ashtu si në roman, edhe në Drakulën e Aspelit tingulli luan një rol kyç. Ka ulërima therëse dhe një këngë të frikshme të kompozuar nga Ane Marthe Sørlien Holen, “The Children of the Night”, një referencë ndaj përshkrimit të Stokerit kur Jonathan dëgjon ujqërit që ulërijnë.
Kur ishte fëmijë, vetë Aspeli kishte frikë nga ujqërit dhe fajëson bishën e frikshme Gmork nga The NeverEnding Story.
“Ai ishte ujku im i maktheve!”
Që nga themelimi i Plexus Polaire, Aspeli ka parë rritjen e reputacionit të teatrit me kukulla si një formë arti edhe për të rriturit.
Në festivalin Edinburgh Fringe – ku më parë ka interpretuar me grupin britanik të kllounëve Jammy Voo (“kështu që i njoh tavanet që pikojnë!”) – ata do të performojnë në një sallë me kapacitet 1200 vende në Qendrën Ndërkombëtare të Konferencave të Edinburgut.
Kjo nuk është më një formë arti periferike.
“Ka marrë shumë kohë, por kjo formë arti mund të ekzistojë njësoj dhe në të njëjtat hapësira si format e tjera teatrale.”
Ideja se teatri me kukulla nuk është vetëm argëtim për fëmijë mund të jetë tashmë e pranuar, thotë ajo.
“Por ende duhet thënë: mos i sillni fëmijët tuaj të vegjël te Drakula!”
Dhe pastaj qesh me zë të lartë:
“Nuk do ta marr unë përsipër atë përgjegjësi!”