Armida van Rij
SHBA po avancon një rend të ri global. Gjatë tetë dekadave të fundit, Uashingtoni ka ndjekur – kur i ka shërbyer interesave amerikane – një rend të bazuar në të drejtën ndërkombëtare, liberalizëm, multilateralizëm dhe vlera demokratike. Rendi i ri, përkundrazi, bazohet në autokraci dhe përdorimin e forcës, dhe mbështetet nga nacionalizmi ksenofob.
Për marrëdhënien transatlantike, kjo përbën një ndryshim rrënjësor: do të thotë se veprimi shtrëngues tani drejton ndryshimin e politikave. Varësia e Evropës nga SHBA për sigurinë kthehet në një levë që mund të shfrytëzohet pa mëshirë. Interesat e biznesit të kompanive teknologjike të Silicon Valley-t përputhen me ato të Shtëpisë së Bardhë, ndërsa SHBA instrumentalizon politikanë të ekstremit të djathtë në Evropë për të arritur objektivat e saj të politikës së jashtme.
Duke mbështetur rizgjedhjen e Donald Trump dhe zëvendëspresidentit të tij, JD Vance, libertarianët radikalë kanë siguruar që disa nga bindjet e tyre të ndikojnë drejtpërdrejt në kthesën ideologjike që po formëson mandatin e dytë të Trump-it dhe rendin e ri global. Ide të përhapura mes drejtuesve radikalë libertarianë të Silicon Valley-t – si pronatalizmi, mbështetja për eugjenikën dhe madje zëvendësimi i demokracisë me një “monarki” të drejtuar nga CEO-t – po shkrihen me nativizmin MAGA.
Siç e parashikova në qershor, bashkimi i këtyre forcave do të thotë se kjo administratë do të kërkojë të sjellë një revolucion kulturor transatlantik të bazuar në vlera nativiste, i mirëpritur nga disa segmente të ekstremit të djathtë evropian, me një objektiv dytësor: fragmentimin dhe shkatërrimin e institucioneve të BE-së.
Ndërsa partitë e ekstremit të djathtë në të dy anët e Atlantikut kanë kohë që i përqafojnë idetë nativiste, sot qeveria amerikane po kërkon aktivisht ta eksportojë këtë ideologji në Evropë si pjesë e rendit të ri që imagjinon.
Strategjia e Sigurisë Kombëtare (NSS) e SHBA-së, e publikuar nga Shtëpia e Bardhë muajin e kaluar, është formulimi më i qartë deri më tani i këtij objektivi. Ajo ofron një kornizë për ndërhyrje politike dhe ideologjike në Evropë, duke u mbështetur në mendimin e Vance-it dhe të mbështetësve të tij libertarianë radikalë.
Kapja e paligjshme e presidentit të Venezuelës tregon se deri ku është e gatshme të shkojë SHBA për të siguruar “interesat” e saj dhe për të zbatuar NSS-në në ndjekje të këtij rendi të ri.
Në rastin e Evropës, strategjia në praktikë do të thotë që financimet e Departamentit të Shtetit për ambasadat amerikane dhe aktivitete të tjera mund të orientohen posaçërisht drejt promovimit të partive të ekstremit të djathtë. Kjo mund të nisë me ato në katër vende – Austri, Hungari, Itali dhe Poloni – që një version jozyrtar dhe i rrjedhur i dokumentit strategjik i identifikoi si kandidatë të mirë për t’u “shkëputur” nga BE-ja.
Financime private, përfshirë nga think tank-e të djathta me fonde të mëdha, mund të kanalizohen gjithashtu drejt të ashtuquajturave OJQ të organizuara nga qeveria – shumë prej të cilave janë krijuar nga regjimi i Viktor Orbán në Hungari për të avancuar objektiva nativiste. Think tank-u amerikan Heritage Foundation, arkitekti i Project 2025, një agjendë e ekstremit të djathtë për presidencën Trump, raportohet se po kërkon aktivisht lidhje me think tank-e evropiane.
Në të njëjtën kohë, miliarderët e teknologjisë amerikane kanë financuar prej kohësh nisma për të avancuar ide nativiste në Evropë dhe për të dobësuar e përçarë BE-në. Së fundmi, Elon Musk ka përdorur platformën e tij sociale, X, për të mbështetur hapur partinë Alternative für Deutschland (AfD) në Gjermani.
Rezultati është një përzierje toksike, ku dëshira e kompanive teknologjike amerikane për ta shtyrë BE-në drejt çrregullimit të rrjeteve sociale bashkohet me kthesën nativiste të Shtëpisë së Bardhë. Algoritmet e platformave si X dhe Instagram (në pronësi të Meta-s) lulëzojnë mbi pikëpamje ekstreme, përfshirë ato që shpesh artikulohen nga e djathta ekstreme. Sulmet ndaj BE-së synojnë të dobësojnë vendosmërinë e saj për të rregulluar bizneset e gjigantëve amerikanë të teknologjisë. Sanksionimi i fundit nga SHBA i liderëve të shoqërisë civile evropiane ilustron qartë konvergjencën mes interesave të Silicon Valley-t dhe atyre të Shtëpisë së Bardhë. Synimi është të krijohet një efekt frikësues ndaj organizatave pro-demokraci që punojnë për të kundërshtuar dezinformimin online.
Ndërsa SHBA po përpiqet ta ndryshojë njëanshëm rendin botëror, normat dhe ligjet që përfaqësojnë demokracitë evropiane – demokracia, të drejtat e njeriut, shteti i së drejtës – tashmë të tendosura pas vitesh ndikimi të ekstremit të djathtë, po vihen nën presion edhe më të madh.
Demokracitë evropiane po përballen me një sulm me darë: nga jashtë, goditen nga administrata amerikane dhe kompanitë e Silicon Valley-t; nga brenda, nga e djathta ekstreme evropiane – mbi të gjitha, nën hijen e një varësie paralizuese nga SHBA për sigurinë.
Shtëpia e Bardhë as që ka nevojë ta përdorë këtë levë, pasi udhëheqësit evropianë tashmë vetëcensurohen, nga frika se mos komprometojnë sigurinë e tyre ose të Ukrainës. Për aq kohë sa Evropa kufizohet nga kapacitetet ushtarake që mund të përdorë në mënyrë të pavarur nga SHBA, varësia e sigurisë do të errësojë çdo kurs veprimi ose reagimi ndaj politikave amerikane që udhëheqësit evropianë mund të marrin në konsideratë. Operacioni në Venezuelë rrit seriozitetin e kërcënimeve të administratës Trump për aneksimin e Groenlandës, duke demonstruar rreziqe shumë reale për sovranitetin dhe sigurinë përtej ideologjisë.
Orientimi i rolit të Evropës në një rend që promovon ide kundër raison d’être-it të saj do të jetë kompleks. Izolimi i kontinentit nga ideologjia nativiste është i pamundur, dhe ndërtimi i autonomisë strategjike do të kërkojë kohë që Evropa nuk e ka. Ndërsa administrata amerikane bashkon kërcënimet ndaj sovranitetit me promovimin e forcave të ekstremit të djathtë që përbëjnë kërcënim për demokracinë, dhe shtyn drejt çrregullimit të teknologjisë, Evropës i mbeten pak mjete në arsenalin e saj për t’u përballur me këtë sfidë shumëdimensionale.
Ajo që i nevojitet janë aleatë të vërtetë që mund të ndihmojnë në kundërvënien ndaj rendit alternativ që SHBA po hedh në tryezë. Ata gjenden në Australi, Kanada, Japoni, Kore të Jugut dhe demokraci të tjera liberale që kanë mbetur. Baza industriale e mbrojtjes e Koresë së Jugut mbështet përpjekjet evropiane për riarmatimin. Australia zotëron depozita të mineraleve kritike, thelbësore për zinxhirët e furnizimit të mbrojtjes.
Evropa nuk mund t’i bëjë ballë SHBA-së e vetme; e vetmja rrugë është të thellojë dhe forcojë urgjentisht partneritetet me vendet që ndajnë vlerat dhe interesat e saj në një rend të bazuar në rregulla, për të ndërtuar një mburojë politike dhe ushtarake të qëndrueshme kundër rendit të ri amerikan.
*Armida van Rij është studiuese e lartë kërkimore në Centre for European Reform.
Përgatiti për botim: L.Veizi