Presidencat polake dhe daneze të Këshillit të BE-së, që vijnë në një kohë vendimtare për bllokun, mund ta përshpejtojnë këtë trend.
Piotr Buras*
Që nga agresioni i Rusisë ndaj Ukrainës në shkurt 2022, fokusi i politikës evropiane është zhvendosur drejt lindjes. Çështje të rëndësishme për Poloninë, shtetet baltike dhe Evropën Qendrore e Lindore – si siguria energjetike, kërcënimi rus dhe dezinformimi – kanë marrë vend qendror në axhendën politike të BE-së. Perspektivat dhe interesat e evropianëve lindorë kanë fituar më shumë njohje dhe mbështetje.
Megjithatë, mbetet e paqartë nëse kjo përbën zhvendosjen e shumëdiskutuar të pushtetit nga Perëndimi në Lindje. Pa dyshim, rëndësia në rritje e çështjeve që shqetësojnë evropianët lindorë ka ndikuar thelbësisht në dinamikën e brendshme të BE-së. Ky fenomen shoqërohet edhe me dy zhvillime kyçe:
Së pari, BE-ja është përballur me një vakum lidershipi të paparë. Trazirat politike në Francë kanë dobësuar Emmanuel Macronin, ndërsa problemi me koalicionin “semafor” e ka lënë Gjermaninë praktikisht pasive. Së dyti, procesi i ndërlikuar i hartimit të politikave të BE-së, i përkeqësuar nga fuqia e vetos së Hungarisë, ka bërë që takimet ad hoc dhe koalicionet vullnetare të jenë format e vetme funksionale për të shmangur bllokimin.
Bashkëpunim i zgjeruar
Shfaqja e bashkëpunimit të zgjeruar në Evropën Verilindore pasqyron këtë dinamikë të re. Koordinimi midis vendeve nordike dhe baltike nuk është i ri; ai ka filluar që në vitet e para të 1990-ës. Grupi i Tetë vendeve Nordike-Baltike (NB8) përfshin Danimarkën, Suedinë, Finlandën, Lituaninë, Letoninë, Estoninë, si dhe Norvegjinë dhe Islandën. Ky grup është një model bashkëpunimi të ngushtë, brenda dhe përtej BE-së.
Toomas Hendrik Ilves, ish-president i Estonisë, dhe Gabrielius Landsbergis, ish-ministër i jashtëm i Lituanisë, shkruan se “rajoni i Detit Baltik, duke përjashtuar Rusinë, ka qenë një nga zonat më dinamike dhe me rritje të shpejtë në botë. Së bashku me konvergjencën ekonomike, shtetet nordike të mirëqenies, fuqia ekonomike gjermane, Polonia dhe shtetet baltike kanë kaluar një transformim dramatik gjatë 35 viteve të fundit. Afërsia midis vendeve të rajonit ka rritur gjithashtu bashkëpunimin.”
Tre faktorë të rinj i kanë dhënë këtij grupi rëndësi më të madhe. Pranimi i Suedisë dhe Finlandës në NATO vendosi të gjithë anëtarët në një pozitë të barabartë në politikën e sigurisë, duke hapur mundësi për lidhje më të ngushta. Siguria dhe mbrojtja, sidomos në kontekstin e luftës së Rusisë dhe mbështetjes për Ukrainën, janë bërë fusha kyçe bashkëpunimi. “Rreshtimi i plotë” ndaj Rusisë ka qenë nxitësi kryesor i forcimit të lidhjeve midis tyre.
Pas ndryshimit të qeverisë në Poloni në dhjetor 2023, Varshava u bë partner kyç për NB8, duke rritur ndjeshëm ndikimin politik të grupit. Shkeljet e sundimit të ligjit nën qeverinë populiste të Ligjit dhe Drejtësisë (PiS) kishin vënë një pengesë në marrëdhëniet me vendet nordike mes 2015 dhe 2023, por fitorja e Donald Tusk e hoqi atë pengesë dhe hapi derën për bashkëpunim strategjik. Pranimi joformal i Polonisë në grup ka shënuar një pikë kthese.
Kthehu në veri
Historikisht, politika strategjike e Varshavës ishte e fokusuar kryesisht në Grupin e Vishegradit dhe format e bashkëudhëheqjes me Gjermaninë dhe Francën përmes Trekëndëshit të Vajmarit. Flirti i Orbán dhe Fico me Putinin dhe qasjet kontradiktore të vendeve të Vishegradit ndaj BE-së kanë bërë komunitetin e interesave të Evropës Qendrore e Lindore një ëndërr të parealizuar. Trekëndëshi i Vajmarit është rigjallëruar, por zhvendosja drejt veriut ka përcaktuar politikën e re të jashtme të Polonisë që nga 2023.
Pas formimit të qeverisë së Tusk në dhjetor 2023, Polonia iu bashkua konsultimeve joformale të NB8 para samiteve të BE-së, duke sinjalizuar një realitet të ri në politikën e jashtme. Interesat strategjike të sigurisë dhe ekonomike kanë luajtur rol të rëndësishëm. Danimarka, Suedia dhe Finlanda së bashku janë investitori i tretë më i madh në Poloni, pas Gjermanisë dhe Francës. Danimarka përbën 50% të investimeve të huaja direkte në Pomerani, rajonin verior të Polonisë. Transformimi i energjisë i Polonisë dhe investimet e planifikuara në energjinë e erës në det të hapur e bëjnë vendin shumë tërheqës për partnerët skandinavë. E njëjta gjë vlen edhe për blerjen e pajisjeve ushtarake, ku Suedia ka shumë për të ofruar, si p.sh. nëndetëse.
Diplomatët polakë raportojnë se në vitin 2024 Polonia u vizitua masivisht nga vendet nordike për të forcuar bashkëpunimin me vendin më të madh lindor të BE-së.
Mbrojtja e Detit Baltik
Siguria e rrjetit të kabllove të telekomunikacionit nëndetësor në Detin Baltik është bërë përparësi për vendet nordike dhe baltike, përfshirë Poloninë. Samiti Nordik-Baltik në Harpsund, Suedi (nëntor 2024), bashkoi Kryeministrin Tusk me udhëheqës të tjerë, duke demonstruar nivel të ri bashkëpunimi. Pas samitit, Kryeministrat Ulf Kristersson (Suedi) dhe Donald Tusk (Poloni) nënshkruan një marrëveshje partneriteti strategjik. Suedia dhe Norvegjia kontribuojnë në mbrojtjen e qendrës logjistike për Ukrainën në Rzeszów, Poloni.
Tusk propozoi krijimin e “mbikëqyrjes detare”, misione të përbashkëta për të monitoruar dhe mbrojtur infrastrukturën kritike në Baltik. Pas luftës së Rusisë me Ukrainën, Baltiku ka marrë rëndësi strategjike për të gjitha shtetet kufitare. Sanksionet energjetike ndaj Rusisë ndryshuan rrugët e transportit detar dhe forcuan rolin e energjisë së erës në det të hapur, duke rritur fokusin mbi sigurinë e infrastrukturës.
Polonia importoi rreth 6.5 miliardë metra kub gaz natyror në 2023 përmes terminalit LNG në Swinoujscie, duke zëvendësuar plotësisht importet nga Rusia. Terminalet dhe linjat e energjisë me tension të lartë (SwedLink, EstLink) janë thelbësore për transportin e energjisë. Mbrojtja e gjithë kësaj infrastrukture mbetet prioritet për vendet nordike dhe baltike.
Lidhjet me NATO-n
Ideja e Tuskut për “mbikëqyrjen detare” u mbështet nga NB8 dhe u miratua nga NATO. Misioni Baltic Sentinel u nis në Helsinki në janar 2025 për të penguar veprimet keqdashëse të aktorëve shtetërorë ose jo-shtetërorë pranë Rusisë. Projektet e koordinuara të mbrojtjes kufitare – Mburoja Lindore Polake dhe Vijës së Mbrojtjes Baltike – u përfshinë në prioritetet e BE-së, me mbështetje financiare prej 150 miliardë eurosh nga iniciativa SAFE (maj 2025).
Kërcënimet e sigurisë kanë afruar vendet e Evropës Verilindore drejt një axhende të përbashkët. Një shqetësim tjetër është “flota fantazmë” që shmang sanksionet mbi dërgesat ruse të naftës. Incidenti i majit 2025, ku një anije ruse manovroi pranë kabllove të Polonisë dhe Suedisë, u ndalua nga forcat polake. Nën presidencën polake të BE-së, paketa e 17-të e sanksioneve u miratua, duke përfshirë 200 anije të flotës fantazmë, të cilave u ndalohet ankorimi në portet evropiane.
Këshilli i Shteteve të Detit Baltik
Ringjallja e Këshillit të Detit Baltik mund të jetë shenjë e ripërtëritjes së bashkëpunimit rajonal. Polonia mori presidencën në korrik dhe mund ta transformojë institucionin për fokus më të madh mbi sigurinë. Ilves dhe Landsbergis u bëjnë thirrje vendeve anëtare të e shndërrojnë Këshillin në forum strategjik për dialog mbi sigurinë, koordinimin taktik dhe avokimin politik brenda BE-së dhe NATO-s.
Megjithatë, ka kufizime. NB8 dhe Polonia janë të bashkuara në politikën ndaj Rusisë, siguri dhe migracion, por jo në fusha të tjera, si politika klimatike dhe konkurrueshmëria. Polonia ka bllokuar marrëveshje me Mercosur, shtyrë ETS2 dhe mbrojtur politikën e kohezionit me çdo kusht. Kjo nuk korrespondon me vizionin e vendeve nordike për BE-në.
Institucionalizimi i bashkëpunimit rajonal ka përfitime, por edhe rreziqe. Polonia dhe të tjerët frikësohen se mund të minojnë supremacinë dhe unitetin e NATO-s duke promovuar rajonalizimin e politikës së sigurisë. Rezultati i zgjedhjeve presidenciale polake dhe suksesi i kandidatëve të djathtë tregojnë se stabiliteti liberal-demokratik nuk mund të merret si i garantuar.
Megjithatë, kërcënimet e sigurisë kanë afruar vendet e Evropës Verilindore, duke krijuar vullnet politik dhe interes për një axhendë të përbashkët. BE-ja po bëhet gjithnjë e më e larmishme, me disa qendra gravitacionale që do të udhëheqin transformimin e saj. Kontributi i Evropës Verilindore mund të bëhet një nga më të rëndësishmit.
*Piotr Buras është bashkëpunëtor i lartë kërkimor dhe drejtor i Këshillit Evropian për Marrëdhëniet me Jashtë (ECFR) në Varshavë.
BHurimi: Dosja Vanguard/ Përgatiti për botim: L.Veizi