Fitorja dërrmuese e Listës së Studentëve në zgjedhjet parlamentare të së dielës ka rritur shpresat se Serbia do të përmirësojë marrëdhëniet me Brukselin dhe do të rifillojë përpjekjen e saj për anëtarësim në BE, por mbetet e paqartë nëse Beogradi do ta ndryshojë vërtet politikën e tij të jashtme.
Lëvizja e lindur nga muaj të tërë protestash studentore ka siguruar një shumicë absolute në parlament, duke i dhënë fund sundimit 14-vjeçar të Partisë Progresive Serbe (SNS) të Aleksandar Vuçiçit dhe duke nxitur pritjet se qeveria e re mund të kërkojë lidhje më të ngushta me BE-në.
“Jemi në fillim të rrugës së re. Por të paktën është një rrugë e re. Nuk kemi garanci për asgjë. Ka vetëm një garanci se tani kemi mundësinë, kemi shpresë. Dhe kjo është një arritje e madhe”, tha eurodeputeti Matjaž Nemec (Sllovenia/S&D) për Euronews.
Lëvizje proteste
Lista e Studentëve është krahu elektoral i një lëvizjeje të udhëhequr nga studentët që lindi nga një katastrofë vdekjeprurëse në një stacion hekurudhor të rinovuar së fundmi në nëntor 2024, e cila ngriti pyetje në lidhje me llogaridhënien dhe korrupsionin e qeverisë.
Pas gati dy vitesh, protestat u shndërruan në një sfidë mbarëkombëtare për establishmentin politik të Serbisë, duke kërkuar reforma institucionale dhe llogaridhënie demokratike dhe duke shënuar një ndarje historike me 14 vitet e pushtetit të SNS-së.
Lëvizja ka zgjedhur një përzierje figurash jashtë klasës politike tradicionale, duke përfshirë studentë, profesorë, mjekë, artistë dhe biznesmenë.
Për Brukselin, rrënjët e klasës së re politike në një lëvizje pro-demokratike dhe anti-korrupsion janë një shenjë inkurajuese se Beogradi mund të përafrohet me vlerat e BE-së dhe të shtyjë përpara reformat shumë të nevojshme të sundimit të ligjit.
Në të njëjtën kohë, lëvizja studentore është gjithashtu shumë heterogjene, duke mbajtur ndonjëherë pikëpamje të kundërta, që do të thotë se, përtej kundërshtimit të Vuçiçit, është ende e paqartë se çfarë përfaqëson saktësisht.
“Rrëzimi i Vuçiçit nga pushteti ishte parakusht për të ardhmen evropiane të Serbisë”, tha për Euronews Jelena Vasiljeviç, një bashkëpunëtore e lartë kërkimore në Universitetin e Beogradit. “Tani shpresoj se do të jemi në gjendje të kemi një diskutim të hapur dhe demokratik mbi rrugën e pranimit në BE.”
Ndryshimi demokratik
Fushata derë më derë e lëvizjes u përqendrua te korrupsioni dhe llogaridhënia, duke tërhequr paralele midis humbjes së Vuçiçit dhe rrëzimit të Viktor Orbán në Hungari pas 16 vitesh. Kryeministri i ri i Hungarisë, Péter Magyar, kandidoi me një platformë të ngjashme.
Magjari ishte udhëheqësi i parë i huaj që telefonoi Listën e Studentëve për ta përgëzuar për rezultatin. “Isha i kënaqur të dëgjoja se sa forcë u kishte dhënë atyre fitorja jonë në prill gjatë kësaj beteje të vështirë”, shkroi ai në X.
Vota e drejtë dhe konkurruese dhe transferimi paqësor i pushtetit, pasi Vuçiç pranoi humbjen, shihen si provë se procesi demokratik i Serbisë po funksionon.
Megjithatë, mbetet për t’u parë nëse ndryshimi i qeverisë do të përkthehet në një riorganizim më të gjerë me Brukselin dhe në përparim drejt anëtarësimit në BE.
«Nuk është tamam e qartë se cili është qëndrimi i tyre ndaj politikës së jashtme. Shumë vende të BE-së do të ndjekin nga afër», tha një diplomat i BE-së për Euronews, duke vënë në dukje përputhjen e dobët të Serbisë me bllokun në politikën e jashtme. «Mbetet për t’u parë nëse kjo do të ndryshojë».
Anëtarësimi në BE
Zyrtarë të lartë të BE-së e kanë mirëpritur rezultatin. Komisionerja e Zgjerimit Marta Kos shkoi deri aty sa tha se “dera e BE-së është e hapur dhe ne jemi gati të ecim përpara së bashku”.
Në korrik, Komisioni Evropian shtyu përpara hapjen e Grupit 3 të bisedimeve të pranimit të Serbisë, të cilat kanë ngecur prej vitesh, por tetë shtete anëtare e bllokuan këtë veprim duke përmendur shqetësime për prapambetje demokratike dhe mungesë harmonie në politikën e jashtme.
Programi që Lista e Studentëve publikoi muajin e kaluar, megjithatë, përqendrohet vetëm në qeverisjen e brendshme: prokurimin publik, arsimin, lirinë e medias, pavarësinë gjyqësore dhe kujdesin shëndetësor.
Bojan Vranić, profesor i shkencave politike në Universitetin e Beogradit, i paralajmëroi zyrtarët e BE-së kundër entuziazmit të tepërt, duke thënë se ndryshimi i qeverisë vështirë se do të çonte në një përparim në integrimin evropian.
“Deri më tani, Lista e Studentëve ka qenë shumë konservatore kur bëhet fjalë për Bashkimin Evropian. Ata synojnë, së pari, të përmirësojnë sistemin brenda tyre. Dhe sapo ata, siç thanë ata, të bëhen një partner i besueshëm në një negociatë, atëherë Bashkimi Evropian do të jetë partneri i tyre”, tha Vranić.
Vazhdoni me kujdes
Optimizmi në Bruksel zbutet nga historia. Në vitin 2003, kryeministri serb Zoran Gjingjiç u vra nga ish-anëtarë të aparatit të sigurisë së vendit për shkak se ndiqte një axhendë pro-perëndimore për lidhje më të ngushta me Evropën, reforma ekonomike dhe një goditje ndaj krimit të organizuar.
Ekzekutivi i BE-së pritet të publikojë paketën e zgjerimit javën e ardhshme, një raport vjetor mbi gjendjen në vendet kandidate që do të ofrojë një shenjë të parë nëse qasja e bllokut ndaj Serbisë po ndryshon, megjithëse qeveria e re serbe nuk ka gjasa të jetë në detyrë para se të përfundojë periudha e raportimit.
Ndoshta më domethënëse do të jenë përfundimet që Këshilli i Bashkimit Evropian miraton mbi paketën, të cilat do të tregojnë se ku qëndrojnë shtetet anëtare dhe nëse ato duan ta inkurajojnë Beogradin.
Një provë kyçe mund të jetë mënyra se si qeveria e udhëhequr nga Lista e Studentëve e trajton Malin e Zi, vendin kryesor për t’u anëtarësuar në BE. Vuçiç dhe SNS u përpoqën të minonin anëtarësimin e tij duke mbjellë përçarje bazuar në politikat e identitetit.
“Unë besoj fuqimisht se një kapitull i ri shtrihet përpara për Malin e Zi dhe Serbinë, bazuar në respekt dhe dialog të hapur, pa përshkallëzim të panevojshëm të tensioneve”, shkroi kryeministri malazez Milojko Spajić në X.
Politika e jashtme
Sanksionet ndaj Rusisë janë ndër pikat kryesore të mosmarrëveshjes midis Brukselit dhe Beogradit, i cili ka refuzuar të përputhet me masat e vendosura nga BE pas pushtimit të plotë të Ukrainës nga Moska në vitin 2022.
“Republika e Serbisë do të ruajë qëndrimin e saj parimor për mosvendosjen e masave kufizuese ndaj Federatës Ruse”, shkroi lëvizja studentore në X në shtator, duke cituar përvojën historike të Serbisë me sanksionet.
Përtej varësisë së madhe nga gazi rus, Beogradi mbështetet në mbështetjen diplomatike të Moskës për të parandaluar njohjen ndërkombëtare të pavarësisë së Kosovës, të cilën lëvizja studentore e hodhi poshtë hapur në një memorandum të botuar në maj.
Lista e Studentëve është e ndarë midis figurave të vendosura pro-evropiane dhe të tjerëve që mbështesin një axhendë tradicionale nacionaliste serbe. Se cili kamp mbizotëron do të formësojë politikën e jashtme të vendit.
“Ka zëra të fortë nacionalistë në Listën Studentore që do të donin ta mbanin Rusinë në anën e tyre për shkak të Kosovës. Lidhjet energjetike do të vazhdojnë gjithashtu. Lidhjet me Kinën mund të degradohen pak, por investimet e huaja direkte dhe lidhjet ekonomike tashmë ekzistojnë”, tha Dimitar Bechev, një bashkëpunëtor i lartë në organizatën kërkimore Carnegie Europe./mxh