Rreth 65 milionë vjet më parë, pllaka indiane dyfishoi pothuajse shpejtësinë e lëvizjes drejt Euroazisë. Një studim i ri sugjeron se sekreti i këtij përshpejtimi të pazakontë fshihej në shtresat e trasha të sedimenteve oqeanike, të cilat vepruan si lubrifikant natyror në thellësitë e Tokës.
Himalajet nuk u ngritën brenda një dite dhe as nuk janë thjesht rezultat i një përplasjeje të zakonshme mes dy kontinenteve. Pas këtij vargmali gjigant, ku ndodhet edhe Everesti, maja më e lartë e planetit, qëndron një histori gjeologjike që ka zgjatur dhjetëra miliona vjet. Një histori lëvizjesh kolosale, presionesh të jashtëzakonshme dhe transformimesh që vazhdojnë edhe sot.
Një nga episodet më interesante të këtij procesi ndodhi rreth 65 milionë vjet më parë. Në atë periudhë, pllaka indiane, e cila lëvizte drejt veriut, përshpejtoi ndjeshëm afrimin me pllakën euroaziatike. Shpejtësia e konvergjencës, pra e lëvizjes së dy pllakave drejt njëra-tjetrës, u rrit nga rreth 8 centimetra në vit në afro 18 centimetra në vit. Ky ndryshim ndodhi brenda një periudhe relativisht të shkurtër sipas shkallës kohore gjeologjike, të vlerësuar nga 5 deri në 10 milionë vjet.
Çfarë e shkaktoi këtë përshpejtim të pazakontë? Një studim i botuar në revistën shkencore Nature propozon një shpjegim që i jep një rol të rëndësishëm një elementi që deri tani nuk ishte vlerësuar sa duhet: sedimentet oqeanike.
Sedimentet si lubrifikant natyror
Për të kuptuar këtë proces duhet të kthehemi në kohën kur India ishte ende një masë tokësore e veçuar, që lëvizte drejt Euroazisë përmes oqeanit të lashtë Neo-Tetis. Në fund të këtij oqeani, përgjatë skajit të pllakës indiane, ishin grumbulluar shtresa të trasha sedimentesh, të krijuara nga materiale të transportuara dhe depozituara gjatë miliona vjetëve.
Sipas studimit, pikërisht këto depozitime mund të kenë luajtur një rol vendimtar në përshpejtimin e pllakës indiane.
Kur pllaka oqeanike dhe sedimentet që e mbulonin u zhytën nën pllakën tjetër, në procesin e njohur si subduksion, materiali sedimentar ndikoi në kushtet e kontaktit mes dy pllakave. Ai uli fërkimin përgjatë zonës së zhytjes, duke lehtësuar rrëshqitjen dhe duke lejuar që pllaka indiane të lëvizte më shpejt drejt veriut.
Me fjalë të tjera, sedimentet vepruan si një lloj lubrifikanti natyror në një mekanizëm gjigant gjeologjik. Një material që në pamje të parë mund të dukej dytësor rezulton të ketë ndikuar në dinamikën e një prej përplasjeve më të mëdha kontinentale në historinë e Tokës.
Deri më tani, përshpejtimi ishte shpjeguar edhe përmes mekanizmave të tjerë, si ngritja e një shtëllunge të nxehtë materiali nga manteli i Tokës ose ekzistenca e sistemeve të dyfishta të subduksionit. Gjetjet e reja nuk e përjashtojnë domosdoshmërisht rëndësinë e proceseve të tjera, por tregojnë se trashësia dhe vetitë e sedimenteve mund të kenë qenë një faktor vendimtar.
Modelet matematikore, një dritare drejt thellësive të Tokës
Studimi është drejtuar nga Luca Dal Zilio, profesor i Gjeofizikës në Universitetin Teknologjik Nanyang në Singapor dhe drejtor shkencor i Observatorit të Tokës të Singaporit.
Për të testuar hipotezën, studiuesit kombinuan të dhënat gjeokimike me simulime të avancuara kompjuterike. Modelet numerike riprodhuan sjelljen e pllakës indiane dhe të sedimenteve gjatë procesit të subduksionit, duke analizuar se si ndryshimi i fërkimit mund të ndikonte në shpejtësinë e konvergjencës.
Këto simulime u mundësuan shkencëtarëve të studionin procese që ndodhin dhjetëra kilometra nën sipërfaqen e Tokës dhe që shtrihen në periudha miliona vjeçare. Janë procese që nuk mund të vëzhgohen drejtpërdrejt, por që mund të rindërtohen përmes të dhënave gjeologjike dhe modeleve matematikore.
Rëndësia e zbulimit qëndron në faktin se formimi i vargmaleve dhe përplasja e kontinenteve nuk varen vetëm nga forcat që veprojnë në brendësi të planetit. Edhe materialet që ndodhen në sipërfaqen e pllakave, si sedimentet, mund të ndikojnë drejtpërdrejt në mënyrën se si lëvizin ato.
Në këtë kuptim, historia e Himalajeve është edhe një dëshmi se në gjeologji faktorët që duken të vegjël mund të kenë pasoja kolosale.
Himalajet, një vargmal që vazhdon të ngrihet
Himalajet shtrihen në Azinë Jugore, në formën e një harku të madh malor, nga rajoni pranë lumit Ind në perëndim deri në zonën e lumit Brahmaputra në lindje. Gjatësia e tyre është rreth 2.500 kilometra, ndërsa gjerësia ndryshon përgjithësisht nga 180 deri në 350 kilometra.
Ky vargmal shtrihet në territoret e disa vendeve, përfshirë Pakistanin, Indinë, Nepalin, Butanin dhe Kinën, ndërsa në veri kufizohet me rrafshnaltën e Tibetit dhe në jug me ultësirën e madhe Indo-Gangetike.
Maja më e lartë është Everesti, i njohur edhe me emrin Çomolungma, me lartësi zyrtare 8.848,86 metra. Ai është gjithashtu mali më i lartë mbi nivelin e detit në planet. Në Himalaje gjenden dhjetëra maja mbi 7.000 metra dhe shumë prej tyre e kalojnë lartësinë 8.000 metra. Ndër më të njohurat janë Kanchenxunga, Lhoce, Makalu, Ço Oju dhe Dhaulagiri.
Nga pikëpamja gjeologjike, Himalajet janë pjesë e sistemit të madh të orogjenezës alpine, procesit të formimit të vargmaleve që përfshiu edhe Alpet, Karpatet dhe vargmale të tjera të Euroazisë. Formimi i tyre lidhet drejtpërdrejt me përplasjen e pllakës indiane me atë euroaziatike, një proces që nuk ka përfunduar ende.
Përplasja vazhdon edhe sot. Pllaka indiane vijon të lëvizë drejt veriut dhe të shtyhet nën Euroazinë, duke shkaktuar ngritjen e terrenit dhe tensione të mëdha në koren e Tokës. Kjo është arsyeja pse rajoni i Himalajeve dhe ai përreth tij karakterizohen nga aktivitet i konsiderueshëm sizmik.
Katër brezat malorë të Himalajeve
Nga jugu drejt veriut, sistemi Himalayan ndahet në disa breza kryesorë malorë, të cilët ndryshojnë nga lartësia, përbërja gjeologjike dhe kushtet klimatike.
Në skajin jugor shtrihen malet Sivalik, me lartësi kryesisht nga 900 deri në 1.200 metra. Në veri të tyre ndodhen Himalajet e Vogla, ku lartësitë mesatare variojnë nga 3.500 deri në 4.500 metra, ndërsa disa maja arrijnë deri në rreth 6.000 metra.
Më tej vijnë Himalajet e Mëdha ose Himalajet e Larta, ku ndodhen majat më të larta të planetit. Lartësia mesatare e këtij brezi është rreth 6.000 metra dhe këtu ngrihen Everesti, Kanchenxunga, Lhoce, Makalu e shumë maja të tjera gjigante.
Në pjesën veriore shtrihet brezi i Himalajeve Transhimalajane, i lidhur me sistemet malore të Tibetit dhe me struktura të tjera të larta të Azisë Qendrore.
Akullnajat, lumenjtë dhe klima
Himalajet janë një nga rezervuarët më të mëdhenj natyrorë të akullit jashtë rajoneve polare. Akullnajat dhe borërat e përhershme mbulojnë sipërfaqe të mëdha malore dhe ushqejnë disa prej lumenjve më të rëndësishëm të Azisë, ndër ta Indin, Gangezin dhe Brahmaputrën.
Për këtë arsye, Himalajet shpesh quhen edhe kulla ujore e Azisë. Ujërat që burojnë nga akullnajat dhe reshjet malore janë jetike për miliona njerëz që jetojnë në ultësirat përreth.
Vargmali përbën gjithashtu një barrierë të fuqishme klimatike. Ai pengon depërtimin e masave të ftohta ajrore nga veriu dhe ndikon në qarkullimin e musoneve nga jugu. Në shpatet jugore, më të ekspozuara ndaj lagështisë së Oqeanit Indian, reshjet janë të bollshme dhe bimësia ndryshon sipas lartësisë: nga pyjet subtropikale dhe ato gjetherënëse deri te pyjet halore dhe kullotat alpine.
Në shpatet veriore, ku ndikimi i musoneve është më i kufizuar, klima është më e thatë dhe bimësia merr karakter stepik. Ndryshimet e mëdha të lartësisë krijojnë një shumëllojshmëri të jashtëzakonshme peizazhesh dhe ekosistemesh.
Luginat e Kashmirit dhe Katmandusë janë ndër më të njohurat në këtë sistem malor, ndërsa qafat e larta kanë shërbyer historikisht si korridore komunikimi mes rajoneve të ndryshme të Azisë.
Everesti dhe pushtimi i majës së pamundur
Për shekuj me radhë, Himalajet mbetën një territor i vështirë për t’u eksploruar. Maja më e lartë e tyre, Everesti, u kthye në objektivin e shumë ekspeditave alpinistike, por kushtet ekstreme atmosferike, mungesa e oksigjenit dhe terreni i rrezikshëm e bënin ngjitjen një ndër sfidat më të mëdha njerëzore.
Më 29 maj 1953, alpinisti nga Zelanda e Re, Edmund Hillary, dhe udhërrëfyesi sherpa Tenzing Norgay arritën për herë të parë majën e Everestit, duke realizuar një nga ngjarjet më të rëndësishme në historinë e alpinizmit.
Sot, Himalajet nuk janë vetëm një simbol i madhështisë së natyrës dhe i sfidave njerëzore. Ato janë edhe një laborator i hapur për shkencëtarët që studiojnë lëvizjet e kores së Tokës, tërmetet, ndryshimet klimatike dhe evolucionin e planetit.
Dhe ndërsa majat e tyre vazhdojnë të ngrihen ngadalë, historia e formimit të tyre dëshmon se edhe malet më të larta të botës kanë lindur nga një proces i gjatë, i ndërlikuar dhe i fuqishëm, ku madje edhe sedimentet e imëta të një oqeani të zhdukur mund të kenë luajtur rolin e tyre.
